“Pasannameva seveyya, appasannaṃ vivajjaye.”

Hãy gần người có lòng tin trong sáng; hãy tránh người tâm đen tối.

“Bhaje bhajantaṃ purisaṃ, abhajantaṃ na bhajjaye.”

Hãy giao hảo với người biết trọng tình; đừng thân thiết với kẻ bạc ác.

“Gavaṃ ce taramānānaṃ, jimhaṃ gacchati puṅgavo…”

Đầu đàn đi sai hướng, cả đàn cùng sai theo.
“Mahārukkhūpamaṃ raṭṭhaṃ…”

Quốc gia như cây lớn có quả.

CÂU CHUYỆN THỜI PHẬT TẠI THẾ

Đức Thế Tôn ở Jetavana, nhân nói về trí tuệ ba-la-mật, đã kể lại chuyện quá khứ:

“Không phải chỉ bây giờ Như Lai mới là người có trí, có khả năng đè bẹp những chủ thuyết sai lầm; thuở trước cũng vậy.”

CÂU CHUYỆN TIỀN THÂN

Thuở xưa, khi vua Brahmadatta trị vì ở Bārāṇasī, Bồ-tát sinh vào gia đình Bà-la-môn đại phú, tên là Bodhikumāra. Lớn lên, ngài học đủ mọi môn ở Takkasilā, rồi chán đời sống dục lạc, vào rừng Himavanta xuất gia làm đạo sĩ, sống bằng rễ cây trái rừng. Đến mùa mưa lạnh, ngài rời núi xuống du hóa, lần lượt đến Bārāṇasī, trú trong ngự uyển của vua.

Hôm sau, đạo sĩ Bodhi vào thành khất thực, đến trước cổng vua. Vua thấy ngài, sinh tâm kính phục, mời vào cung, cho ngồi trên ngai, nghe pháp và dâng thức ăn ngon.

Trong khi ăn, Bồ-tát nghĩ: “Cung vua là nơi nhiều hiểm họa, nhiều kẻ thù. Nếu có nguy biến, ai sẽ báo cho ta biết?” Ngài thấy một con chó lông vàng được vua yêu quý, bèn cho nó một phần cơm lớn. Từ đó, chó ấy ghi ân.

Vua lại cho dựng am trong ngự uyển để Bồ-tát ở. Suốt mười hai năm, vua trọng đãi ngài, cho ăn uống như bậc thượng khách.

Vua có năm đại thần chuyên xử kiện, nhưng mỗi người đều theo riêng một tà thuyết:

1.    Ahetukavādī – thuyết vô nhân: không có nhân duyên cho thiện ác.

2.    Issarakatavādī – thuyết thần ngã: tất cả do Thượng đế tạo.

3.    Pubbekatavādī – thuyết tiền định: mọi vui khổ đều do nghiệp quá khứ định sẵn.

4.    Ucchedavādī – thuyết đoạn diệt: chết là hết.

5.    Khattavijjavādī – thuyết thực dụng cực đoan: chủ trương vì lợi ích mình, giết cả cha mẹ cũng được.

Họ ăn hối lộ, xử án điên đảo: của có chủ biến thành vô chủ, của vô chủ biến thành có chủ.

Một hôm, có người bị xử oan vì hối lộ, khóc lóc với Bồ-tát. Bồ-tát động lòng từ, đi đến pháp đình, xét xử đúng pháp, trả lại công bằng. Quần chúng hoan hô vang dậy. Vua nghe tiếng reo, biết chuyện, bèn thỉnh Bồ-tát từ nay mỗi ngày xử vài vụ án. Bồ-tát miễn cưỡng nhận lời vì lòng thương dân. Từ đó, dân được lợi, còn năm đại thần mất cơ hội tham nhũng.

Bọn đại thần nghĩ: “Từ khi đạo sĩ Bodhi xử án, chúng ta chẳng còn thu được gì. Phải vu ngài là kẻ thù của vua, làm vua giết ngài.”

Họ tìm cách sàm tấu với vua: “Đạo sĩ Bodhi  đang thu phục lòng dân, mưu phản đó.” Ban đầu vua không tin, nhưng họ bảo vua hãy nhìn đám đông đi theo Bồ-tát mỗi khi ngài vào cung. Vua thấy dân đi theo, tưởng là phe cánh của ngài, nên sinh nghi. Chúng bày kế: đừng bắt ngay, hãy giảm dần sự đãi ngộ để xem phản ứng.

Nhà vua nghe theo ngày đầu chỉ cho ngồi chỗ thấp; ngày sau cho ăn cơm trộn; ngày tiếp nữa  bắt đứng ở đầu thang mà ăn; sau nữa cho ăn cơm tấm thô.

Bồ-tát hiểu vua đã nghe lời ly gián. Nhưng ngài chưa đi ngay, vì muốn biết rõ.

Bọn giạn thần lại tâu:  “Đạo sĩ ấy không quan trọng việc ăn đâu, mà vì muốn cái lọng trắng vương quyền.” Chúng xúi vua hôm sau cho người cầm gươm đứng trong cổng, chém chết Bồ-tát rồi chặt xác bỏ hố xí. Vua thuận theo.

Đêm đó vua thao thức, kể chuyện cho hoàng hậu nghe. Hoàng hậu còn khuyên: “Nếu là kẻ thù, thì giết đi có gì phải thương.” Con chó lông vàng nằm gần đó nghe được hết. Sáng sớm hôm sau, nó ra nằm ở ngưỡng cửa, chờ Bồ-tát tới.

Khi thấy ngài đến, nó tru lớn như nói: “Bạch ngài, chớ vào! Nguy hiểm. Hãy mau tránh đi!” Đạo sĩ Bodhi hiểu tiếng chó, quay về am, thu xếp hành trang định ra đi.

Vua đứng nhìn từ xa, thấy ngài mang đồ đạc, biết ngài không hề mưu phản, liền chạy đến xin lỗi.

Vua hỏi:

Cớ sao hôm nay Ngài vội vã mang gậy, da nai, lọng, dép, bát, y… định đi phương nào?”

Đạo sĩ Bodhi đáp:

“Suốt mười hai năm, ta chưa từng nghe con chó lông vàng sủa như hôm nay.
Nay nó nhe răng trắng mà tru lớn, ta hiểu là báo có hoạ lớn.”

Vua thú nhận lỗi và xin ngài ở lại. Bồ-tát từ chối, vì:

• người trí không ở lâu với kẻ đã mất lòng tin,
• tình thân nếu bị rạn nứt thì rất khó cứu.

Rồi ngài nói nhiều bài kệ sâu sắc về:

• người mất niềm tin không nên gần,
• nên thân cận người trong sáng,
• bạn hữu hư hỏng vì quá gần hoặc quá xa,
• ở lâu quá thì người từng thương cũng thành chán ghét.

Và kết luận với câu:

“Pasannameva seveyya, appasannaṃ vivajjaye”
Chỉ nên gần người có lòng tin trong sáng, nên tránh người không còn thiện cảm.

Sau khi Đạo sĩ rời đi, năm gian thần vẫn lo ngại là Ngài có thể trở lại. Họ toan tính: “Phải làm sao để ngài không quay lại.”

Họ dựng chuyện vu cho hoàng hậu có tư tình, thư từ với Bồ-tát. Vua lại nhẹ dạ, nghe theo, sai giết hoàng hậu. Việc ấy làm bốn hoàng tử oán cha. Vua rơi vào tình thế vô cùng nguy hiểm.

Đạo sĩ Bodhi  nghe tin, nghĩ: “Ngoài ta ra không ai có thể hòa giải vua với các hoàng tử, cứu vua khỏi chết và ngăn các hoàng tử khỏi tội ác.”

Ngài quay lại.

Khi trở lại, Bồ-tát mang theo một tấm da khỉ. Ngài cố ý vuốt ve nó như vật tri ân. Khi vua hỏi, ngài nói đại ý: “Con khỉ này từng giúp ta nhiều việc, nên ta nhớ ơn nó.”

Bọn đại thần nghe thế liền cười nhạo:

“Xem kìa, ông đạo sĩ giết khỉ ăn thịt, lột da mang theo!”

Đạo sĩ chờ đúng lúc ấy để vặn lại từng người theo chính học thuyết của họ.

a) Phá thuyết vô nhân (ahetuvāda)

Nếu mọi việc không do nhân duyên, tự nhiên mà thành, thì hành động giết khỉ ấy cũng chỉ là tự nhiên phát sinh; vậy lấy gì buộc tội?

b) Phá thuyết Thượng đế an bài (issarakata)

Nếu mọi thiện ác đều do đấng Tạo hóa sai khiến, thì người làm ác chỉ làm theo lệnh; kẻ phải chịu tội chính là Thượng đế, không phải người ấy.

c) Phá thuyết tất cả do tiền định (pubbekata)

Nếu mọi khổ vui hiện tại chỉ là trả nợ nghiệp xưa, thì việc giết con khỉ chỉ là nó trả món nợ cũ; vậy đâu còn ai đáng bị trách.

d) Phá đoạn diệt luận (ucchedavāda)

Nếu chết là hết, không có đời sau, không có hậu quả tiếp diễn, thì tội phước chỉ là chuyện rỗng; vậy chê trách ai nữa?

e) Phá thuyết thực dụng cực đoan(khattavijjā)

Nếu cần thiết mà giết cả cha mẹ cũng được, thì giết một con khỉ để sinh tồn lại càng không có gì sai. Chính học thuyết đó mới là nguy hiểm.

Bồ-tát dùng ngay hệ quả nội tại của từng tà kiến để bẻ gãy tà kiến ấy. Đây là nghệ thuật lý luận rất sắc bén: lấy chính tiền đề của đối phương dẫn đến phi lý, khiến họ tự mất chỗ đứng.

Sau khi phá xong năm tà thuyết, Bồ-tát dạy vua rất nhiều điều quan trọng:

Nhà vua ác pháp làm hại cả đất nước Nếu vua cai trị bằng phi pháp thì: cây cỏ thuốc men mất linh, thương nhân bị bóc lột, quân sĩ bất mãn, sa-môn, hiền nhân bị tổn hại, gia đình rối loạn, con cái cũng chống lại cha.

Vua là đầu tàu của xã hội

Như đàn bò đi theo con đầu đàn: đầu đàn đi lệch, cả đàn lệch; đầu đàn đi đúng hướng, cả đàn đi đúng hướng. Cũng vậy: vua sống phi pháp, cả nước khổ; vua sống đúng pháp, cả nước an vui.

Dùng hình ảnh cây lớn có quả

Người ngu hái trái non, không biết vị ngon, lại làm hỏng cả hạt giống. Cũng thế, vua cai trị phi pháp thì chỉ bóc lột trước mắt, làm tiêu hao cả quốc gia. Người khôn hái trái chín đúng lúc, vừa hưởng được vị ngon vừa không phá hạt giống.
Cũng vậy, vua trị nước đúng pháp thì được lợi mà dân và nước không suy.

Đạo sĩ hòa giải vua với bốn hoàng tử, chỉ rõ: chính năm đại thần là nguyên nhân của họa lớn, hoàng hậu đã bị giết oan, vua phải từ nay cẩn trọng, không nghe lời chia rẽ. Vua muốn giết năm đại thần, nhưng Bồ-tát ngăn lại. Cuối cùng vua chỉ làm nhục rồi đuổi khỏi nước.

Đạo sĩ ở lại ít ngày, dạy vua phải – sống không phóng dật, rồi trở về Himavanta, tu thiền chứng đắc, sinh về Phạm thiên.

Tỳ khưu Giác Đẳng phóng tác từ Kinh Bổn Sanh