Chánh văn

Tattha cittaṃ tāva catubbidhaṃ hoti kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañceti.

Trong đó, tâm gồm có bốn: (1) dục giới,  (2) sắc giới, (3) vô sắc giới, và (4) siêu thế

Tattha > trong đó (pháp chơn đế)
cittaṃ >tâm
tāva > đến mức độ
catubbidhaṃ hoti > gồm có bốn
kāmāvacaraṃ > (kāma + avacaraṃ) > dục giới
rūpāvacaraṃ > sắc giới
arūpāvacaraṃ > vô sắc giới
lokuttarañceti > (lokuttara + añchati) +. tiếp đến là siêu thế

Chú Thích

Tâm – citta - được định nghĩa là sự biết cảnh. Nói theo ngôn ngữ bình thường là nhận thức hay tri giác. Thí dụ một dòng chữ được viết và khi đọc nhận ra đó là một câu thơ hay. Sự nhận biết đó là tâm thức. Cái biết nầy khác biệt hoàn toàn với vật chất. (Cái biết của trí tuệ nhân tạo - artificial intelligence – không là tâm thức vì là lập trình máy móc)

Tâm (citta) là đề tài vô cùng quan trọng trong Phật học và đặc biệt riêng đối với Thắng Pháp. Không thể hiểu tâm theo ý nghĩa thường thức. Thế giới quan và con đường tu tập theo Phật pháp đều y cứ trên những khái niệm về tâm thức. Đề tài “tâm” luôn luôn được nhấn mạnh trong cả ba Luật tạng, Kinh Tạng và Thắng pháp tạng. Riêng đối với Thắng pháp tạng thì đề tài nầy chiếm phần lớn bố cục trình bày.

Chữ avacara - dịch là giới – hàm nghĩa là lãnh vực hay cảnh giới. Đây là thuật ngữ thường bị hiểu lầm bởi người học Phật. Chữ “giới” trong dục giới, sắc giới, vô sắc giới (từ đây có chữ “tam giới”) không giới hạn trong đối tượng nhận thức (cảnh), cõi (cảnh giới tái sanh), người (chúng sanh). Nói cách khác không phải chỉ có tâm siêu thế mới biết cảnh niết bàn hay chư vị phạm thiên cõi sắc giới chỉ có tâm sắc giới.

Có nhiều cách phân loại tâm mà cách phân ra bốn loại ở đây chỉ là một trong những cách đó. Thí dụ tâm có thể chia làm hai là tâm hiệp thế và tâm siêu thế hoặc dục giới và đáo đại hoặc tâm chia làm sáu là nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức và ý thức….. Mỗi cách phân chia đều có trọng tâm riêng và góc nhìn cá biệt.  Trong bộ Thắng Pháp Yếu Luận nầy tâm được liệt kê từ thấp nhất lên cao nên khởi đầu là tâm bất thiện rồi tâm trung tính (vô nhân) tiếp theo là những tâm “tốt đẹp” thuộc dục giới, sắc giới và siêu thế. Cách phân tâm theo sáu thức là cách chia theo giác quan như thị giác, thính giác, khứu giác… có ích cho hành giả tu thiền và nói tổng quát về tâm thức con người. Phải đào sâu và mất nhiều thời gian để thấy được sự lợi ích của từng cách liệt kê tâm thức. Biểu đồ chư pháp (hay Bảng Nêu Chi Pháp) của Ngài Tịnh Sự y cứ trên cách liệt kê tâm theo Thắng Pháp Tập Yếu khởi đầu với tâm bất thiện.

Tỳ kheo Giác Đẳng