Tập II – Thiên Nhân Duyên Chương I. Tương Ưng Nhân Duyên (b) - Phẩm Cây (S.ii, 91).

VI TẾ HƠN PHÔI THAI.

Bài 59. Kinh Thức (Viññāṇasuttaṃ).

Nói đến khởi đầu kiếp sống người ta thường nói đến điểm thụ thai. Nói như vậy chỉ là cách nói riêng của một trong bốn sanh loại là thai sinh. Nói đến thai sinh người thường nghĩ tới sự kết hợp giữa tinh trùng và noãn châu từ hai giới tính. Đức Phật dạy có yếu tố thứ ba là hương ấm hay thức tái sanh. Thức tái sanh chẳng những vô hình mà vô cùng vi tế. Thức tái sanh do nghiệp lực mà có và tạo nên danh sắc của kiếp sống. Khoa học ngày nay đã xác nhận điều vi tế của phôi thai mà theo kinh điển ngàn xưa nói vi von là “ít hơn chút dầu còn lại trên đầu lông nhím sau khi đã khảy 7 lần. Vi tế hơn cả điều vi tế đó là thức tái sanh. Cho dù khởi điểm cực vi nhưng lại chứa đựng những quyết định tánh cho cả cuộc đời dài sau.

Sāvatthiyaṃ viharati...pe... ‘‘saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato viññāṇassa avakkanti hoti. Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ...pe... evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’’.

Ngự tại Sāvatthi.

-- Này chư Tỳ khưu, khi một người sống trong sự miên man đối với vị ngọt của các pháp kiết sử thì thức hiện khởi;  do thức hiện khởi nên danh sắc tập khởi; do duyên danh sắc nên lục nhập tập khởi; do duyên lục nhập nên xúc tập khởi; do duyên xúc nên thọ tập khởi; do duyên thọ nên ái tập khởi; do duyên ái nên thủ tập khởi; do duyên thủ nên hữu tập khởi khởi; do duyên hữu nên sanh tập khởi; do duyên sanh nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, ai tập khởi. Như vậy là toàn bộ khổ uẩn tập khởi.

-- Này chư Tỳ khưu, ví như có một cây lớn với rễ ăn sâu xuống, ăn ngang đem lại nhựa sống cho cây. Được nuôi như vậy, được bồi dưỡng như vậy khiến cây có thể sống lâu dài. Cũng vậy,  khi một người sống trong sự miên man đối với vị ngọt của các pháp kiết sử thì danh sắc hiện khởi;  do duyên danh sắc nên lục nhập tập khởi; do duyên lục nhập nên xúc tập khởi; …do duyên sanh nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, ai tập khởi. Như vậy là toàn bộ khổ uẩn tập khởi.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahārukkho. Tassa yāni ceva mūlāni ...pe... evameva kho, bhikkhave, saṃyojaniyesu dhammesu assādānupassino viharato viññāṇassa avakkanti hoti...pe....

‘‘Saṃyojaniyesu, bhikkhave, dhammesu ādīnavānupassino viharato viññāṇassa avakkanti na hoti. Viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho...pe... evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahārukkho. Atha puriso āgaccheyya kuddālapiṭakaṃ ādāya...pe... āyatiṃ anuppādadhammo. Evameva kho, bhikkhave, saṃyojaniyesu dhammesu ādīnavānupassino viharato viññāṇassa avakkanti na hoti. Viññāṇassa nirodhā nāmarūpanirodho...pe... evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī’’ti. Navamaṃ.

-- Này chư Tỳ khưu, khi một người sống trong sự suy tư đối với những nguy hiểm của những pháp kiết sử thì thức diệt; do thức diệtnên danh sắc diệt; do danh sắc diệt nên lục nhập diệt; do lục nhập diệt nên xúc diệt; do xúc diệt nên thọ diệt; do thọ diệt nên ái diệt; do duyên ái diệt nên thủ diệt; do duyên thủ nên hữu diệt khởi; do duyên hữu nên sanh diệt; do sanh diệt nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, ai diệt. Như vậy là toàn bộ khổ uẩn đoạn diệt.

-- Này chư Tỳ khưu, ví như có một cây lớn. Rồi một người cầm cuốc và giỏ đến. Người ấy đốn cây và đào gốc rễ lên. Người ấy bứng lên lên rễ cái, rễ con, rễ phụ. Người ấy chặt cây thành từng khúc gỗ; rồi bửa ra thành củi, thành những miếng nhỏ. Sau đó đem phơi nắng và chụm lửa. Khi củi cháy thành tro người ấy rãi tro theo gió hay theo giòng sông. Cây lớn đã bị đống, với tất cả rễ bị đào bứng lên không thể sống lại như cây cây kè bị chặt ngọn, không thể hồi sinh ở tương lai.

Này chư Tỳ khưu, tương tự như vậy khi một người sống trong sự suy tư đối với những nguy hiểm của những pháp kiết sử thì danh sắc diệt;  do danh sắc diệt nên lục nhập diệt; do lục nhập diệt nên xúc diệt; do xúc diệt nên thọ diệt; do thọ diệt nên ái diệt; do duyên ái diệt nên thủ diệt; do duyên thủ nên hữu diệt khởi; do duyên hữu nên sanh diệt; do sanh diệt nên già chết, sầu, bi, khổ, ưu, ai diệt. Như vậy là toàn bộ khổ uẩn đoạn diệt.

Chú Thích

Đặc điểm của duyên khởi là có thể bắt đầu từ bất cứ đầu mối nào vì thập nhị nhân duyên là vòng tròn sinh hoá. Những bài kinh trước nói về chúng sanh miên man trong tư duy liên hệ tới vị ngọt của kiết sử tác động thủ, ái, danh sắc ... thì bài kinh nầy lại đề cập đến thức. Điều nầy một lần nữa cho thấy sự quán chiếu đối với duyên sinh có thể khởi sự từ nhiều mắt xích khác nhau.

Thức- viññāṇa – được hiểu theo hai cách: Một là thức thức tục sanh tức chủng tử vi tế khởi đầu của kiếp sống, còn được gọi là kiết sanh thức. Hai là thức bình nhật chỉ cho sáu giác quan trong đời sống. Trong cả hai ý nghĩa đều được tạo nên bởi sở hành và có khả năng tạo nên danh sắc (…)

Cụm từ Viññāṇassa avakkanti - thức nhập thai - chỉ cho yếu tố quan trọng để tạo nên danh sắc. Theo Sớ giải của Trung Bộ I thì ngoài sự kết hợp giữa tinh trùng và noãn châu còn phải có thức tái sanh để thụ thai. Một thuật ngữ chỉ cho thụ thai là hạ sanh của hương ấm (gabbhassāvakkanti).

Trong lý giải duyên khởi theo tam sinh (kiếp trước, kiếp nầy, và kiếp sau) thì chính do thức tái sanh trở thành hương ấm tạo nên danh sắc. Danh sắc mang bản sắc của chủng loại tạo nên các căn. Đây là một cách giải về thức duyên danh sắc, danh sắc duyên lục nhập.

Tỳ kheo Giác Đẳng soạn dịch.