Trong cảnh giới của tâm thức có hai cao điểm là tâm giải thoát và tuệ giải thoát. Khi tâm tới đỉnh điểm phi tưởng phi phi tưởng là tầng tối thượng của tâm giải thoát. Tuy vậy không thể nhầm lẫn tâm giải thoát với tuệ giải thoát. Đức Phật dậy “Ai hiểu rõ sự thật về sanh khởi, hoại diệt, vị ngọt, hiểm họa và cách vượt thoát đối với sáu xúc xứ, thì vị tỳ khưu ấy là bậc giác ngộ”. Vai trò của tuệ giác là tất yếu trong hành trình vượt thoát khổ đau.

Kinh Văn

103. “udako {uddako (sī. pī.)} sudaṃ, bhikkhave, rāmaputto evaṃ vācaṃ bhāsati — ‘idaṃ jātu vedagū, idaṃ jātu sabbajī {sabbaji (pī.)}, idaṃ jātu apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhaṇin’ti. taṃ kho panetaṃ, bhikkhave, udako rāmaputto avedagūyeva samāno ‘vedagūsmī’ti bhāsati, asabbajīyeva samāno ‘sabbajīsmī’ti bhāsati, apalikhataṃyeva gaṇḍamūlaṃ palikhataṃ me ‘gaṇḍamūlan’ti bhāsati. idha kho taṃ, bhikkhave, bhikkhu sammā vadamāno vadeyya — ‘idaṃ jātu vedagū, idaṃ jātu sabbajī, idaṃ jātu apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhaṇin’”ti.

 “kathañca, bhikkhave, vedagū hoti? yato kho, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānāti; evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu vedagū hoti.

“kathañca, bhikkhave, bhikkhu sabbajī hoti? yato kho, bhikkhave, bhikkhu channaṃ phassāyatanānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā anupādāvimutto hoti; evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu sabbajī hoti.

“kathañca, bhikkhave, bhikkhuno apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhataṃ hoti? gaṇḍoti kho, bhikkhave, imassetaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa adhivacanaṃ mātāpettikasambhavassa odanakummāsūpacayassa aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassa. gaṇḍamūlanti kho, bhikkhave, taṇhāyetaṃ adhivacanaṃ. yato kho, bhikkhave, bhikkhuno taṇhā pahīnā hoti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṃ anuppādadhammā; evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhuno apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhataṃ hoti.

“udako sudaṃ, bhikkhave, rāmaputto evaṃ vācaṃ bhāsati — ‘idaṃ jātu vedagū, idaṃ jātu sabbajī, idaṃ jātu apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhaṇin’ti. taṃ kho panetaṃ, bhikkhave, udako rāmaputto avedagūyeva samāno ‘vedagūsmī’ti bhāsati, asabbajīyeva samāno ‘sabbajīsmī’ti bhāsati; apalikhataṃyeva gaṇḍamūlaṃ ‘palikhataṃ me gaṇḍamūlan’ti bhāsati. idha kho taṃ, bhikkhave, bhikkhu sammā vadamāno vadeyya — ‘idaṃ jātu vedagū, idaṃ jātu sabbajī, idaṃ jātu apalikhataṃ gaṇḍamūlaṃ palikhaṇin’”ti. dasamaṃ.

“Này chư Tỳ khưu, Uddaka Rāmaputta thường tuyên bố như sau:

Ta là bậc giác ngộ;
bậc chiến thắng tất cả;
người đã lấy tận gốc
ung nhọt chưa từng diệt!’

Này chư Tỳ khưu, mặc dù Uddaka Rāmaputta tự thân không phải là bậc giác ngộ, vị ấy lại tuyên bố: ‘Ta là bậc giác ngộ.’ Mặc dù vị ấy không phải là bậc nhất thiết thắng giả, nhưng lại tuyên bố: ‘Ta là bậc chiến thắng tất cả.’ Mặc dù vị ấy chưa từng nhổ tận gốc cái ung nhọt ấy, ông ta lại tuyên bố: ‘Ta đã nhổ tận gốc ung nhọt.’ Nhưng ở đây, này chư Tỳ khưu, một vị Tỷ-kheo nói đúng sự thật có thể tuyên bố:Ta là bậc giác ngộ; bậc chiến thắng tất cả; người đã lấy tận gốc ung nhọt chưa từng diệt!’

Và này chư Tỳ khưu, thế nào là một vị bậc giác ngộ? Khi một tỳ khưu hiểu rõ sự thật về sanh khởi, hoại diệt, vị ngọt, hiểm họa và cách vượt thoát đối với sáu xúc xứ, thì vị tỳ khưu ấy là bậc giác ngộ.

Và này chư Tỳ khưu, thế nào là một vị tỳ khưu là bậc chiến thắng tất cả? Khi một tỳ khưu hiểu rõ sự thật về sanh khởi, hoại diệt, vị ngọt, hiểm họa và cách vượt thoát đối với sáu xúc xứ, và vị ấy được giải thoát nhờ không chấp thủ, thì vị ấy là bậc chiến thắng tất cả.

Và này chư Tỳ khưu, thế nào là một vị tỳ khưu là người đã lấy tận gốc ung nhọt chưa từng diệt? ‘Cái ung nhọt’, này chư Tỳ khưu, là một tên gọi để chỉ thân này gồm bốn đại chủng, được sinh ra từ mẹ và cha, lớn lên nhờ cơm cháo, bị chi phối bởi vô thường, bởi ma sát và áp lực, bởi sự tan vỡ và phân huỷ. ‘Cội rễ của ung nhọt’: đây là tên gọi của ái dục. Khi một tỳ khưu đã từ bỏ ái dục, chặt đứt từ gốc, làm cho như thân cây thốt nốt bị chặt, tiêu diệt hoàn toàn đến mức không còn khởi sinh về sau, thì trong trường hợp ấy vị tỳ khưu đã nhổ tận gốc cái ung nhọt chưa từng bị nhổ trước đây.

Này chư Tỳ khưu, mặc dù Uddaka Rāmaputta tự thân không phải là bậc giác ngộ, vị ấy lại tuyên bố: ‘Ta là bậc giác ngộ.’ Mặc dù vị ấy không phải là bậc nhất thiết thắng giả, nhưng lại tuyên bố: ‘Ta là bậc chiến thắng tất cả.’ Mặc dù vị ấy chưa từng nhổ tận gốc cái ung nhọt ấy, ông ta lại tuyên bố: ‘Ta đã nhổ tận gốc ung nhọt.’ Nhưng ở đây, này chư Tỳ khưu, một vị Tỷ-kheo nói đúng sự thật có thể tuyên bố:Ta là bậc giác ngộ; bậc chiến thắng tất cả; người đã lấy tận gốc ung nhọt chưa từng diệt!’

Chú Thích

Uddaka Rāmaputta là vị đạo sư thứ hai của Đức Phật trong thời kỳ Ngài đang tìm cầu giác ngộ sau khi rời bỏ vương vị; vị nầy chứng đắc tầng thiền cao nhất là phi tưởng phi phi tưởng. xem Trung Bộ Kinh, tập I, Kinh Thánh Cầu. Trong bản tuyên bố, đại từ "idam" (nghĩa là “này”, “đây”) xuất hiện ba lần nhưng đối tượng mà nó chỉ định thì không rõ ràng. Sớ Giải cho rằng đây chỉ là một bất biến từ (nippaccaya), nhưng cũng thêm rằng nó có thể đại diện cho “lời tuyên bố này” (idaṃ vacana). Có lẽ nó nên được liên hệ với gandamūla (“gốc của ung nhọt”), mặc dù điều này vẫn chưa chắc chắn.

Vedagū - bậc giác ngộ, bậc tuệ minh - là một danh hiệu phổ biến trong truyền thống Bà-la-môn, nhưng đã được Đức Phật sử dụng để mô tả bậc A-la-hán.

Sabbajī, “bậc nhất thiết giả hay bậc chiến thắng tất cả,” được chú giải là “người đã hoàn toàn chiến thắng và vượt qua toàn bộ vòng luân hồi (samsāra).”

Cách nói về xác thân: Này chư Tỳ khưu, ‘Cái ung nhọt’ là tên gọi để chỉ thân này gồm bốn đại chủng, được sinh ra từ mẹ và cha, lớn lên nhờ cơm cháo, bị chi phối bởi vô thường, bởi ma sát và áp lực, bởi sự tan vỡ và phân huỷ ‘.

Sớ Giải

103. dasame udako sudanti ettha sudanti nipātamattaṃ. udakoti tassa nāmaṃ. idaṃ jātu vedagūti ettha idanti nipātamattaṃ. atha vā idaṃ mama vacanaṃ suṇāthāti dīpento evamāha. jātu vedagūti ahaṃ ekaṃseneva vedagū, vedasaṅkhātena ñāṇena neyyesu gato, vedaṃ vā gato adhigato, paṇḍitohamasmīti attho. sabbajīti ekaṃsena sabbavaṭṭaṃ jinitvā abhibhavitvā ṭhitosmīti vadati. apalikhataṃ gaṇḍamūlanti apalikhataṃ dukkhamūlaṃ. palikhaṇinti palikhataṃ mayā, khanitvā ṭhitosmīti dīpeti.

mātāpettikasambhavassāti mātito ca pitito ca nibbattena mātāpettikena sukkasoṇitena sambhūtassa. odanakummāsūpacayassāti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa. aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti ettha ayaṃ kāyo hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo, duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo, aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo, daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādīnaṃ vasena parimaddanadhammo, evaṃ pariharitopi ca bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho.

 tattha mātāpettikasambhavaodanakummāsūpacayaparimaddanapadehi vaḍḍhi kathitā, aniccabhedanaviddhaṃsanapadehi parihāni. purimehi vā tīhi samudayo, pacchimehi atthaṅgamoti. evaṃ cātumahābhūtikassa kāyassa vaḍḍhiparihāninibbattibhedā dassitā. sesaṃ uttānatthamevāti.