Bổn sanh 417. Kaccānijātaka.

Câu chuyện thời Phật trụ thế

Ngày xưa, tại thành Sāvatthi phồn thịnh, có một chàng trai con nhà gia giáo, nết hạnh hiền lương, nổi tiếng khắp vùng là người con chí hiếu. Từ ngày cha mất, chàng một lòng phụng dưỡng mẹ già: nào là rửa mặt, đưa tăm xỉa răng, dâng cơm cháo, chăm sóc từng miếng ăn giấc ngủ, chẳng để mẹ lo nghĩ điều chi.

Thấy con quá tận tụy, người mẹ khuyên: — Con à, còn trẻ thì phải lo dựng vợ gả chồng. Cưới vợ rồi, con sẽ có người thay con chăm mẹ, còn con có thể lo toan việc khác.

Chàng lắc đầu: — Mẹ ơi, đời con chẳng mong gì ngoài được ở bên mẹ. Ai trên đời này có thể chăm sóc mẹ bằng con?

Mẹ lại khuyên: — Việc lập gia đình là để giữ gìn hương hỏa tổ tiên, là điều nên làm.

Chàng vẫn nhẹ nhàng thưa: — Khi mẹ khuất núi, con sẽ xuống tóc xuất gia, không vướng bận trần duyên.

Người mẹ biết không lay chuyển được lòng con, đành âm thầm chọn cho chàng một cô gái nết na đồng môn đồng tộc, rước về làm dâu. Chàng không phản đối, vì không nỡ trái lòng mẹ.

Nàng dâu mới về thấy chồng hết mực hiếu thuận, liền nghĩ: — Nếu ta cũng chăm sóc mẹ chồng thật lòng, chàng sẽ yêu quý ta hơn. Thế là nàng siêng năng sớm hôm, săn sóc mẹ chồng chẳng kém gì chồng mình. Chàng cảm động, mỗi khi có món ngon vật lạ đều dành phần cho vợ trước.

Nhưng rồi, lòng người dễ đổi thay. Một hôm, nàng dâu lại nghĩ khác: — Chàng thương ta quá, chắc là muốn đuổi mẹ ra khỏi nhà để sống yên ổn với ta thôi. Ta phải giúp chàng một tay. Thế là nàng bắt đầu bày mưu tính kế. Một hôm, nàng rỉ tai chồng: — Mỗi lần chàng đi vắng, mẹ lại nặng lời với thiếp…Chàng nghe xong chỉ im lặng, không trách mẹ, cũng chẳng nghi ngờ vợ. Thấy vậy, nàng tiếp tục ra chiêu. Nàng nấu cháo cho mẹ khi thì quá nóng, lúc lại lạnh ngắt. Bà già già run rẩy thưa: — Con à, cháo nóng quá…Nàng giả vờ dịu dàng, rồi đổ nước lạnh vào. Nhưng lát sau bà lại nói: — Giờ lại lạnh quá rồi…Nàng lập tức mắng: — Mới nói nóng, giờ lại kêu lạnh! Làm sao mà chiều được! Nước tắm cũng vậy, khi thì bỏng rát, khi thì lạnh buốt. Nàng còn lớn tiếng trước hàng xóm: — Bà ấy thật khó chịu, lúc thì nóng, lúc thì lạnh, ai mà chịu nổi! Rồi khi mẹ chồng than giường nhiều rệp, nàng liền dời giường bà ra ngoài góc nhà, đem giường mình đè lên rồi la: — Giường tôi bị bà làm dơ hết rồi! Đêm đó, bà cụ bị rệp cắn suốt đêm, sáng ra rên rỉ: — Mẹ không ngủ được vì rệp…Nàng lại lớn tiếng: — Giường hôm qua còn bị bà phá, giờ còn đòi hỏi gì nữa? Chưa dừng lại, nàng còn cố tình làm nhà cửa bừa bãi rồi giả vờ chê bai: — Ai mà làm nhà ra nông nỗi này? Chắc là mẹ chàng thôi!

Cuối cùng, nàng quay sang chồng, vừa khóc vừa nói: — Thiếp không thể sống trong một nhà với người như thế. Hoặc chàng đuổi mẹ đi, hoặc thiếp về nhà cha mẹ! Chàng nghe xong, lòng đau như cắt, nhưng vẫn nhẹ nhàng nói: — Em còn trẻ, đi đâu cũng được. Còn mẹ ta già yếu, chỉ còn ta là chỗ dựa. Em hãy về nhà cha mẹ, mong em bình an.

Nàng nghe vậy thì sợ hãi. Nàng nghĩ thầm: — Không chia rẽ được họ rồi. Mà nếu về nhà, sống đời góa bụa, có khi bị ruồng bỏ. Thôi, ta phải thay đổi thôi. Từ hôm đó, nàng quay trở lại làm người dâu hiền, chăm sóc mẹ chồng như xưa, ngọt ngào lễ phép, chu đáo dịu dàng. Mọi người trong nhà lại sống yên vui, hoà thuận.

Câu Chuyện Tiền Thân

Đám Tang Của Đạo Đức

Ngày xửa ngày xưa, tại thành Ba-la-nại rộng lớn và trù phú. Trong thành ấy, có một người con trai hiếu thảo hết lòng phụng dưỡng mẹ già sau khi cha qua đời. Chàng không quản vất vả, sớm hôm chăm sóc mẹ từng chút một, từ miếng ăn đến giấc ngủ, ai ai cũng khen ngợi tấm lòng của chàng.

Rồi duyên số đưa đẩy, chàng cưới vợ. Ban đầu, nàng dâu sống hòa thuận, nhưng chỉ được một thời gian, nàng dần nảy sinh lòng ganh ghét. Nàng cho rằng vì mẹ chồng còn sống trong nhà nên chồng mình không thật sự yêu thương nàng, cũng chưa có con cái. Thế là nàng bắt đầu bịa đặt, gieo tai tiếng, khiến chồng hiểu lầm mẹ.

Một ngày, nàng thủ thỉ bảo chồng: — Mẹ thường gây chuyện, khiến em không yên lòng. Em sống trong nhà mà lòng chẳng an vui… Chàng nghe lời vợ, đau lòng để rồi một ngày nói với  mẹ mình: — Mẹ à, mẹ thường gây chuyện, làm con khó xử. Thôi, mẹ hãy đi nơi khác sống...

Bà mẹ nghe con nói mà nước mắt rưng rưng. Bà không nói một lời, chỉ lặng lẽ rời khỏi nhà, tìm đến một làng khác, xin làm thuê để sống qua ngày.

Lạ thay, ngay sau khi mẹ chồng rời đi, nàng dâu liền mang thai. Cô vênh mặt với mọi người: — Khi mẹ chồng còn ở đây, tôi không thể mang thai. Giờ bà đi rồi, tôi đã có con. Bà ấy thật là điềm xấu! Đến khi sinh con trai, nàng lại nói: — Chính vì đuổi được bà ấy mà tôi mới có con. Đó là bằng chứng bà mang điềm gở cho gia đình! Những lời nầy lan rộng theo lời thị phi đến tai mẹ chồng đang sống khốn khó làng bên. Bà mẹ nghe được những lời ấy, lòng đau như cắt. Bà nghĩ: — Mình bị đuổi đi, họ sinh con, sống vui vẻ, còn mình sống lây lất, tủi nhục. Ấy là vì đạo đức trên đời này đã chết rồi!

Thế là bà quyết định… làm lễ tang cho Đạo đức!

Bà chuẩn bị gạo, mè, nồi nấu, cỏ khô, rồi một sáng sớm mang tất cả ra nghĩa địa. Bà dựng bếp bằng ba cái sọ người, nhóm lửa, đổ nước, tắm rửa sạch sẽ, chải tóc, mặc áo trắng tinh, bắt đầu vo gạo, nấu cháo để… cúng tiễn Đạo đức đi về cõi khác.

Cảnh tượng lạ lùng ấy không qua mắt được Đế Thích – vị vua cõi trời, người luôn dõi theo trần thế. Ngài liền hóa thân thành một đạo sĩ Bà-la-môn, đi đến chỗ bà và hỏi:

“Người mặc đồ trắng, tóc chải gọn,
Sao đặt nồi lên sọ người nấu?
Mè gạo rửa kỹ, nấu cháo thơm,
Món cháo này dùng để làm gì?” 

Bà mẹ ngẩng đầu, đáp bằng giọng bình thản:
“Không phải để ăn đâu, Bà-la-môn,
Cháo mè thơm ngon này tôi nấu,
Để cúng tiễn đưa Đạo đức chết,
Cúng giữa nghĩa trang u ám này.”

Đế Thích hỏi:
“Này bà Kaccāni, nghĩ kỹ lại,
Ai bảo rằng Đạo đức đã chết?
Ta là Đế Thích nghìn mắt sáng,
Đạo đức tối thượng chẳng bao giờ mất.”

Bà lắc đầu, u buồn kể lể:
“Ta không hề nghi ngờ gì nữa,
Đạo đức chết rồi, ta chắc chắn.
Người ác giờ đây được sống vui,
Người hiền bị xua đuổi cô đơn.
Con dâu ta từng hiếm muộn lâu,
Đánh đập, đuổi ta rồi mới sinh con.
Giờ nó làm chủ cả gia đình,
Còn ta sống cảnh không người thân. 

Đế Thích nghiêm nghị:
“Ta còn sống, ta chưa chết đâu,
Ta đến vì bà, đừng tuyệt vọng.
Kẻ đánh bà nay có con trai,
Ta sẽ thiêu nó và con nó luôn!”

Bà nghe mà hoảng hốt, lập tức quỳ xuống:
“Nếu vậy, ôi Đế Thích từ bi,
Người vì ta mới đến nơi này,
Ta, con trai, con dâu và cháu,
Sống hòa thuận, cùng ở một nhà.”

Đế Thích mỉm cười hiền từ:
“Tốt lắm, này bà Kaccāni,
Dù bị đánh, vẫn giữ Đạo đức,
Bà, con, dâu và cháu cùng nhà,
Sống hòa thuận, mãi mãi bên nhau.”

Nói xong, ngài hiện thân trên không trung, uy nghi rực rỡ và phán:

— Kaccāni, đừng lo nữa. Nhờ đức hạnh kiên cường của bà, con trai, con dâu và cháu bà sẽ nhớ lại lỗi lầm, đến xin lỗi và rước bà về nhà.

Quả thật, ngay lúc ấy, con trai và con dâu chợt nhớ đến mẹ, lòng đầy hối hận. Họ hỏi dân làng, rồi vội vã đến nghĩa địa, quỳ sụp dưới chân bà:

— Mẹ ơi, chúng con sai rồi! Xin mẹ tha thứ! Hãy trở về nhà với chúng con!

Bà mẹ ôm cháu vào lòng, nước mắt hạnh phúc tuôn rơi. Từ đó, cả nhà sống chan hòa, thương yêu, không còn lời oán thán hay trách móc.

Đức Phật kể xong câu chuyện, tuyên thuyết Chánh pháp và kết luận:

— Người cư sĩ hiếu thảo hiện nay chính là người con hiếu thảo thuở xưa. Người vợ hiện tại cũng là vợ thuở xưa. Còn Đế Thích thuở ấy chính là Ta ngày nay vậy.