Theo Phật Pháp, sự khổ đau của chúng sanh gồm cả hai phuơng diện là bản chất tự nhiên hay tác động khách quan (thí dụ như trời nóng noi bức) và phản ứng hay tác động chủ quan (như thái độ không chấp nhận đó là điều không thể tránh do mùa tiết). Xa hơn nữa là chính chấp thủ khuếch tán khổ vui – mà thường là khổ nhiều hơn vui. Có một mấu chốt của hành giả tu tập đối với thuận, nghịch ở đời là “đừng làm lớn chuyện một cách không cần thiết”. Ở điểm nầy có thể nhận ra sự liên đới rõ ràng giữa khả năng buông xả và tuệ giác.

Kinh Văn

Tại Sāvatthī.

“Này này chư Tỳ khưu, khi cái hiện hữu, do chấp thủ vào cái gì mà khổ và lạc  khởi lên ở nội tâm?”

“Bạch Thế Tôn, đối với chúng con giáo pháp bắt nguồn từ Đức Thế Tôn…”

“Này này chư Tỳ khưu, khi con mắt hiện hữu, do chấp thủ vào con mắt, khổ và lạc khởi lên ở nội tâm. Khi tai hiện hữu… ý hiện hữu, do chấp thủ vào ý khổ thọ và lạc thọ khởi lên ở nội tâm.

“Các Thầy nghĩ sao, này chư Tỳ khưu, con mắt là thường hay vô thường?”

“Là vô thường, bạch Thế Tôn.”

“Cái gì là vô thường thì là khổ hay lạc?”

“Là khổ, bạch Thế Tôn.”

“Nhưng nếu không chấp thủ vào cái vô thường, khổ, và chịu sự biến hoại, thì khổ và thọ có thể khởi lên ở nội tâm không?”

“Không, bạch Thế Tôn.”

“Tai… Ý là thường hay vô thường?... Nhưng nếu không chấp thủ vào cái vô thường, khổ, và chịu sự biến hoại, thì khổ và lạc có thể khởi lên ở nội tâm không?”

“Không, bạch Thế Tôn.”

“Thấy được như vậy, này này chư Tỳ khưu, vị Thánh đệ tử đã được học phát khởi nhàm chán đối với con mắt… đối với ý. Khi phát khởi nhàm chán, vị ấy ly tham. Do ly tham, tâm được giải thoát. Khi tâm được giải thoát, vị ấy biết: ‘Tâm đã được giải thoát.’ Vị ấy hiểu rõ: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm xong, không còn trở lui trạng thái này nữa.’”

Chú Thích

Theo Sớ Giải có ba phạm của khổ là khổ quả dị thục (vipāka), khổ tất yếu phải có của luân hồi khổ (vaṭṭadukkha), khổ do bản chất cố hữu của các hành , đó là thế giới hữu vi (saṅkhāraloka).

Theo Sớ Giải vui khổ ở đây thuộc về cảm thọ và cảm thọ vui khổ nầy thuộc quả dị thục của nghiệp quá khứ. Như vậy bài kinh phải được hiểu theo “duyên sinh”: thủ sanh hữu, hữu duyên sanh, sanh duyên già chết, sầu, bi khổ, ưu, ai.

Ở đây nên hiểu khổ, lạc ban đầu là quả dị thục của nghiệp nhưng khổ lạc sau nầy do chấp thủ mà ra nằm trong ý nghĩa “vui khổ nội tại - ajjhattaṃ sukhaṃ dukkhan”

Do không thấy được bản chất vô thường, khổ não, vô ngã của sáu nội xứ và sáu ngoại xứ nên chấp thủ sai lai. Từ đó tác động sanh khởi của muôn ngàn hệ luỵ.

Sớ Giải

105-113. dutiye vedanāsukhadukkhaṃ kathitaṃ, taṃ pana vipākasukhadukkhaṃ vaṭṭati. tatiye dukkhassāti vaṭṭadukkhassa. catutthe lokassāti saṅkhāralokassa. pañcamādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ khandhiyavagge vuttanayameva.

105–113. Trong bài thứ hai (mục 106), nói về lạc thọ và khổ thọ, điều ấy có thể được hiểu là lạc thọ và khổ thọ thuộc về quả dị thục (vipāka).
Trong bài thứ ba (mục 107), khi nói đến "khổ", thì đó là luân hồi khổ (vaṭṭadukkha).
Trong bài thứ tư (mục 108), khi nói đến "thế giới", đó là thế giới hữu vi (saṅkhāraloka).
Còn những điều cần được nói đến trong các bài từ thứ năm trở đi (tức các mục 109–113), thì nên hiểu theo cách trình bày trong phẩm Khandha (tức Khandhavagga).