MÔN HỌC KINH TƯƠNG ƯNG – SAṂYUTTANIKĀYA
Tập V–Chương 51. Tương Ưng Thần Túc-Phẩm Cāpāla - SN 51.10-
Bài 638. MỘT SỰ KIỆN LỊCH SỬ -
Kinh Ngôi Đền Cāpāla ( cetiyasuttaṃ) .

Tiến trình nội chứng của bậc giác ngộ: từ tri nhận bản chất, đến ý thức cần tu tập, và cuối cùng là thành tựu viên mãn. Ba giai đoạn ấy không chỉ là trình tự lý luận, mà là con đường sống động của kinh nghiệm tâm linh—nơi mỗi pháp được thấy, được tu, và được chứng. Điểm nổi bật là công thức lặp lại: “đối với pháp chưa từng được nghe trước đây, nhãn, tri, tuệ, minh, quang khởi lên.” Điều này cho thấy giác ngộ không phải là sự tích lũy tri thức từ bên ngoài, mà là sự khai mở nội tại, khi tâm hội đủ điều kiện thì chân lý tự hiển lộ. Chính vì vậy, bốn yếu tố: dục (chanda), tinh tấn (viriya), tâm (citta), quán (vīmaṃsā) không phải là bốn con đường khác nhau, mà là bốn phương diện của một tiến trình nhất quán—ý hướng đúng, nỗ lực đúng, định tâm đúng, và quán chiếu đúng.

Kinh Văn

821. “‘ayaṃ chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’ti me bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘so kho panāyaṃ chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo bhāvetabbo’ti me, bhikkhave ... pe ... ‘bhāvito’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.
“‘ayaṃ vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘so kho panāyaṃ vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo bhāvetabbo’ti me, bhikkhave ... pe ... ‘bhāvito’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.
“‘ayaṃ cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘so kho panāyaṃ cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo bhāvetabbo’ti me, bhikkhave ... pe ... ‘bhāvito’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.
“‘ayaṃ vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi. ‘so kho panāyaṃ vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo bhāvetabbo’ti me, bhikkhave ... pe ... ‘bhāvito’ti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādī”ti. navamaṃ.

“Này các Tỳ khưu, ‘Đây là thần túc có định do dục với lực vận hành đi kèm ’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

‘Thần túc có định do dục với lực vận hành đi kèm ấy cần được tu tập’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

‘Thần túc có định do dục với lực vận hành đi kèm ấy đã được tu tập’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe, nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

‘Đây là thần túc có định do cần với lực vận hành đi kèm ’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

‘Thần túc có định do cần với lực vận hành đi kèm ấy cần được tu tập’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

‘Thần túc có định do cần với lực vận hành đi kèm ấy đã được tu tập’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe, nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

“Này các Tỳ khưu, ‘Đây là thần túc có định do tâm (chuyên chú) với lực vận hành đi kèm ’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

‘Thần túc có định do tâm (chuyên chú)  với lực vận hành đi kèm ấy cần được tu tập’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

‘Thần túc có định do tâm (chuyên chú)  với lực vận hành đi kèm ấy đã được tu tập’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe, nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

“Này các Tỳ khưu, ‘Đây là thần túc có định do thẩm sát với lực vận hành đi kèm ’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

‘Thần túc có định do thẩm sát với lực vận hành đi kèm ấy cần được tu tập’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

‘Thần túc có định do thẩm sát với lực vận hành đi kèm ấy đã được tu tập’—đối với các pháp trước đây chưa từng được nghe, nơi Ta nay đã sanh khởi với sự thấy, biết, hiểu, soi sáng, và tỏ rạng.”

Chú Thích

Theo Sớ Giải chữ  – Iddhipāda gồm hai từ tố: iddhi (thần lực, thành tựu) + pāda (căn, nền tảng). Iddhipāda không chỉ là thần thông, mà là nền tảng đưa đến mọi thành tựu siêu việt, đặc biệt là jhāna và magga–phala. “Pāda” được hiểu là căn bản nâng đỡ (upanissaya), không phải “bước chân” theo nghĩa vật lý.

Chandasamādhi: Chanda không phải taṇhā (ái dục), mà là dhamma-chanda (pháp dục), tức ý chí hướng thiện, ước muốn tu tập. Aṭṭhakathā giải: chandaṃ nissāya pavatto samādhi tức định được khởi lên dựa trên dục.

 Padhānasaṅkhāra gồm hai từ tố: Padhāna: tinh cần, nỗ lực mạnh mẽ (liên hệ đến sammappadhāna – Tứ chánh cần). Saṅkhāra: các hành, tức các tâm hành tạo tác. Do đó, padhānasaṅkhāra = các tâm hành thuộc về tinh cần, bao gồm: chánh tinh tấn (viriya), nguyện lực (adhitthāna), sự kiên trì không gián đoạn  Theo Visuddhimagga: đây là lực đẩy duy trì định, không để tâm thối chuyển. Đây chinh là sức đẩy đi tới nên dịch là lực vận hành.

Ba giai đoạn lập lại trong kinh. Cấu trúc lặp lại 3 lần cho mỗi thần túc:

1.    “Đây là…” (ñāta) → giai đoạn tri kiến (pariññā)

2.    “Cần phải tu tập” (bhāvetabba) → giai đoạn tu tập (bhāvanā)

3.    “Đã được tu tập” (bhāvita) → giai đoạn thành tựu (sacchikiriyā)

Theo chú giải: đây là tam chuyển (ti-parivaṭṭa) tương tự như trong Tứ Thánh Đế: tri → hành → chứng

Các thuật ngữ: cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi

Giải theo Aṭṭhakathā:

• Cakkhu (nhãn): cái thấy
• Ñāṇa (tri): cái biết
• Paññā (tuệ): cải hiều
• Vijjā (minh): cái soi sáng
• Āloka (quang): sự tỏ rạng

Năm tầng này biểu thị sự tăng trưởng tuần tự của trí tuệ, từ sơ khởi đến viên mãn.

Pubbe ananussutesu dhammesu Nghĩa: những pháp chưa từng được nghe, học hay truyền dạy . Theo chú giải: Không phải là hoàn toàn mới trong thế gian  Mà là chưa từng được tự thân chứng nghiệm. Nhấn mạnh tính trực chứng (paccattaṃ) của Phật trí

 Tỳ khưu Giác Đẳng dịch và biên soạn giáo trình

 Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

Tương Ưng Như Ý Túc

-ooOoo-

I. Phẩm Càpàla

10.X. Cetiya (Ðền thờ) (Trường 2, Ðại 1, 15 b-c) (S.v,258)

1) Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn ở Vesàli, tại Ðại Lâm, tại ngôi nhà có nóc nhọn.

2) Rồi Thế Tôn, vào buổi sáng, đắp y, cầm y bát đi vào Vesàli để khất thực. Sau khi vào Vesàli để khất thực, sau buổi ăn, trên con đường khất thực trở về, Thế Tôn gọi Tôn giả Ananda:

-- Hãy cầm tọa cụ, này Ananda, Ta sẽ đi đến đền thờ Capàla để nghỉ trưa.

-- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Tôn giả Ananda vâng đáp Thế Tôn, cầm tọa cụ và đi theo sau lưng Thế Tôn.

3) Rồi Thế Tôn đi đến đền thờ Capàla; sau khi đến ngồi xuống trên chỗ đã soạn sẵn. Tôn giả Ananda đảnh lễ Thế Tôn, ngồi xuống một bên.

4) Thế Tôn nói với Tôn giả Ananda đang ngồi một bên:

-- Này Ananda, khả ái thay Vesàli! Khả ái thay đền thờ Udena! Khả ái thay đền thờ Gotamaka! Khả ái thay đền thờ Sattambaka! Khả ái thay đền thờ Bahuputta! Khả ái thay đền thờ Sarandada! Khả ái thay đền thờ Càpàla! Này Ananda, những ai đã tu tập bốn như ý túc, tu tập nhiều lần, thật lão luyện, thật chắc chắn, thật bền vững, điêu luyện, thiện xảo, thời nếu muốn, người ấy có thể sống đến một kiếp, hay phần kiếp còn lại. Này Ananda, nay Như Lai đã tu bốn như ý túc, tu tập nhiều lần, thật lão luyện, thật chắc chắn, thật bền vững, điêu luyện, thiện xảo. Này Ananda, nếu muốn, Như Lai có thể sống đến một kiếp hay phần kiếp còn lại.

5) Nhưng Tôn giả Ananda không thể nhận hiểu sự gợi ý quá rõ ràng, sự hiện tướng quá rõ ràng của Thế Tôn. Tôn giả không thỉnh cầu Thế Tôn: "Bạch Thế Tôn, Thế Tôn hãy ở lại cho đến trọn kiếp. Thiện Thệ hãy ở lại cho đến trọn kiếp, vì lợi ích cho chúng sanh, vì hạnh phúc cho chúng sanh, vì lòng thương tưởng cho đời, vì lợi ích, vì hạnh phúc, vì an lạc cho loài Trời và loài Người", vì tâm Tôn giả Ananda bị Ma vương ám ảnh.

6-7) Lần thứ hai, Thế Tôn...

8) Lần thứ ba, Thế Tôn nói với Tôn giả Ananda:

-- Này Ananda, khả ái thay Vesàli! Khả ái thay Udena!... có thể sống đến một kiếp hay phần kiếp còn lại.

9) Tuy vậy, Tôn giả Ananda không thể nhận hiểu... vì tâm của Tôn giả Ananda bị Ác ma ám ảnh.

10) Rồi Thế Tôn nói Tôn giả Ananda:

-- Này Ananda, hãy đi và làm những gì Ông nghĩ là phải thời.

-- Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Tôn giả Ananda vâng đáp Thế Tôn, từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ Ngài, thân phía hữu hướng về Ngài, rồi đi đến một gốc cây không xa bao nhiêu.

11) Tôn giả Ananda đi ra chưa bao lâu, Ác ma liền đến chỗ Thế Tôn, khi đến xong, liền thưa với Thế Tôn:

-- Bạch Thế Tôn, nay Thế Tôn hãy diệt độ; Thiện Thệ hãy diệt độ. Bạch Thế Tôn, nay đã đến thời Thế Tôn diệt độ. Bạch Thế Tôn, đây là lời Thế Tôn đã nói: "Này Ác ma, Ta sẽ không diệt độ khi nào những Tỷ-kheo của Ta chưa trở thành những vị đệ tử có học, có kỷ luật, tự chủ, đạt được an ổn khỏi khổ ách, đa văn, trì pháp, thành tựu Chánh pháp và tùy pháp, sống chân chánh, sống thuận Chánh pháp; sau khi học hỏi giáo lý, chưa có thể tuyên bố, diễn giảng, trình bày, xác định, khai minh, phân tích, và giải thích rõ ràng chánh pháp; khi có tà đạo khởi lên, họ chưa có thể cật vấn và khéo hàng phục, chưa có thể truyền bá Chánh pháp thần diệu".

Bạch Thế Tôn, nhưng nay những Tỷ-kheo của Thế Tôn đã trở thành những vị đệ tử có học, có kỷ luật, tự chủ, đạt được an ổn khỏi các khổ ách, đa văn, trì pháp, thành tựu Chánh pháp và tùy pháp, sống chơn chánh, sống thuận Chánh pháp; sau khi học hỏi giáo lý, đã có thể tuyên bố, diễn giảng, trình bày, xác định, khai minh, phân tách và giải thích rõ ràng chánh pháp; khi có tà đạo khởi lên, họ đã có thể cật vấn và khéo hàng phục, đã có thể truyền bá Chánh pháp thần diệu.

12) Như vậy, bạch Thế Tôn, nay Thế Tôn hãy diệt độ, Thiện Thệ hãy diệt độ. Nay đã đến thời Thế Tôn diệt độ. Bạch Thế Tôn, đây là lời Thế Tôn đã nói: "Này Ác ma, Ta sẽ không diệt độ, khi nào những Tỷ-kheo-ni của Ta chưa trở thành những vị đệ tử có học, có kỷ luật..".

13) "Khi nào những nam cư sĩ của Ta... khi nào nữ cư sĩ của Ta chưa trở thành những vị đệ tử có học, có kỷ luật, tự chủ, đạt được an ổn khỏi khổ ách, đa văn, trì pháp, thành tựu Chánh pháp và tùy pháp, sống chơn chánh, sống thuận Chánh pháp; sau khi học hỏi giáo lý, chưa có thể tuyên bố, diễn giảng, trình bày, xác định, khai minh, phân tách và giải thích rõ ràng chánh pháp; khi nào có tà đạo khởi lên, họ chưa có thể cật vấn và khéo hàng phục, chưa có thể truyền bá chánh pháp thần diệu". Bạch Thế Tôn, nay những nam cư sĩ của Thế Tôn đã trở thành những đệ tử chơn chánh, sáng suốt, có kỷ luật, sẵn sàng, đa văn, duy trì chánh pháp, đầy đủ Chánh pháp và tùy pháp, sống chơn chánh, sống theo Chánh pháp; sau khi học hỏi giáo lý, đã có thể tuyên bố, diễn giảng trình bày, xác định, khai minh, phân tích và giải thích rõ ràng chánh pháp; khi có tà đạo khởi lên, họ đã có thể cật vấn và khéo hàng phục, và có thể truyền bá Chánh pháp thần diệu.

14) Như vậy, bạch Thế Tôn, nay Thế Tôn hãy diệt độ, Thiện Thệ hãy diệt độ. Bạch Thế Tôn, đã đến thời Thế Tôn diệt độ. Bạch Thế Tôn, đây là lời Thế Tôn đã nói: "Này Ác ma, Ta sẽ không diệt độ, khi nào Phạm hạnh Ta giảng dạy chưa thành tựu, thịnh đạt, phổ biến, quảng bá, biến mãn, nghĩa là được khéo giảng dạy cho loài Người". Bạch Thế Tôn, nay Phạm hạnh Thế Tôn giảng dạy đã được thành tựu, thịnh đạt, phổ biến, quảng bá, biến mãn, nghĩa là được khéo giảng dạy cho loài Người. Như vậy, bạch Thế Tôn, nay Thế Tôn hãy diệt độ, Thiện Thệ hãy diệt độ. Bạch Thế Tôn, nay đã đến thời Thế Tôn diệt độ.

15) Khi được nói vậy, Thế Tôn nói với Ác ma:

-- Này Ác ma, hãy yên tâm, không bao lâu Như Lai sẽ diệt độ. Sau ba tháng, bắt đầu từ hôm nay, Như Lai sẽ diệt độ.

16) Và tại chỗ Càpàla, Thế Tôn chánh niệm, tỉnh giác, từ bỏ thọ hành (không duy trì mạng sống lâu hơn nữa). Khi Thế Tôn từ bỏ, không duy trì mạng sống thêm nữa, thời đại địa chấn động, ghê rợn, tóc lông dựng ngược, sấm trời vang dậy.

17) Thế Tôn nhận hiểu ý nghĩa của sự kiện ấy, lúc bấy giờ Ngài nói lên bài kệ cảm khái như sau:

Mạng sống có hạn hay vô hạn,
Ðạo sĩ từ bỏ không kéo dài,
Nội tâm chuyên nhất trú Thiền định,
Như thoát áo giáp đang mang mặc.