Trong Kinh Tạng, khi Đức Phật nói đến thức (viññāṇa), Ngài thường trình bày theo mô hình rất trực tiếp, gắn với kinh nghiệm sống cụ thể của hành giả: thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, và nhận biết các pháp. Do đó, thức được chia thành sáu thức:

1.    Nhãn thức (cakkhu-viññāṇa) – thị giác

2.    Nhĩ thức (sota-viññāṇa) – thính giác

3.    Tỷ thức (ghāna-viññāṇa) – khứu giác

4.    Thiệt thức (jivhā-viññāṇa) – vị giác

5.    Thân thức (kāya-viññāṇa) – xúc giác

6.    Ý thức (mano-viññāṇa) – tất cả tri giác ngoài ngũ quan trực tiếp

Cách trình bày này mang tính hiện tượng học rất rõ: nó xuất phát từ kinh nghiệm trực tiếp của hành giả đối với thế giới, nhằm giúp thấy rõ tính duyên sinh, vô thường, vô ngã của tiến trình nhận thức, từ đó đoạn trừ chấp thủ. Trong hướng nhìn ấy, Đức Phật không nhắm đến việc phân tích tâm lý thành từng vi sát-na, mà nhắm đến sự quán chiếu thực tại như đang được kinh nghiệm.

Ngược lại, trong Thắng Pháp Tạng, thức không còn được giữ nguyên ở dạng “sáu loại kinh nghiệm” khác biệt nữa, mà được phân tích cực kỳ vi tế thành các tâm (citta) và các chức năng tâm lý trong một diễn trình hoạt thức (cittavīthi). Như vậy, nếu Kinh Tạng cho ta “bức tranh sống động” của nhận thức, thì Thắng Pháp cho ta “giải phẫu học của tâm”.

Do đó, khi nói “thức uẩn theo Thắng Pháp Tạng”, ta không thể chỉ hiểu là sáu thức theo nghĩa sai biệt đơn giản, mà phải hiểu là toàn bộ phương diện nhận biết của dòng tâm thức, được phân tích thành nhiều cấp độ, nhiều chức năng, nhiều loại tâm khác nhau.

  SO SÁNH: SÁU THỨC THEO KINH TẠNG VÀ THẮNG PHÁP TẠNG

Sáu thức trong Kinh Tạng: trực tiếp và thực hành

Trong Kinh Tạng, sáu thức được trình bày theo công thức quen thuộc:

• do mắt và sắc, nhãn thức sanh
• do tai và tiếng, nhĩ thức sanh
• do mũi và hương, tỷ thức sanh
• do lưỡi và vị, thiệt thức sanh
• do thân và xúc, thân thức sanh
• do ý và pháp, ý thức sanh

Điểm quan trọng ở đây là: thức luôn là duyên sinh. Nó không phải là một chủ thể thường hằng đứng sau các kinh nghiệm, mà chỉ là một hiện tượng sinh khởi khi đủ điều kiện. Bởi vậy, trong Kinh Tạng, sáu thức được nêu ra chủ yếu để phá ngã chấp: không có một “người thấy”, chỉ có nhãn thức; không có một “người nghe”, chỉ có nhĩ thức; không có một “cái tôi đang suy nghĩ”, chỉ có ý thức sinh lên rồi diệt đi.

Nói cách khác, trọng tâm của Kinh Tạng không phải ở sự phân loại tâm lý vi tế, mà ở sự tháo gỡ tà kiến về ngã qua chính kinh nghiệm sống động của sáu thức.

Sáu thức trong Thắng Pháp: vi tế và phân tích

Trong Thắng Pháp, sáu thức không còn là sáu “khối” đơn nhất. Chúng được triển khai thành những yếu tố nhỏ hơn trong một quá trình tâm lý có cấu trúc. Đặc biệt:

• Ngũ song thức (thức của năm giác quan) được phân tích thành 10 tâm:
  mỗi giác quan có:
  • 1 tâm quả thiện
  • 1 tâm quả bất thiện
• Ý thức (mano-viññāṇa) không còn là một loại thức đơn giản, mà bao gồm nhiều tâm khác nhau đảm trách những chức năng khác nhau:
  • tâm tiếp nhận
  • tâm kiểm tra
  • tâm xác định
  • tâm xử lý / tốc hành (javana)
  • tâm dư hưởng (tadārammaṇa)
  • và nhiều loại tâm khác nữa

Điều này cho thấy: trong Thắng Pháp, “thức” không còn chỉ là hiện tượng “biết”, mà là một dòng vận hành tâm lý cực kỳ phức tạp, được phân tích đến mức mà theo truyền thống, chỉ có nhất thiết chủng trí của một bậc Chánh Đẳng Chánh Giác mới thông suốt trọn vẹn. Nếu dùng hình ảnh để so sánh, thì: Kinh Tạng cho ta thấy ngọn sóng đang dâng lên trên mặt nước; Thắng Pháp cho ta thấy cơ chế vận hành của toàn bộ dòng nước

Vấn đề “do mắt và sắc, nhãn thức sanh” và ý nghĩa xúc đồng sanh. Một điểm rất đáng lưu ý là trong Kinh, Đức Phật thường dạy: “Do mắt và sắc, nhãn thức sanh.” Hay “xúc sở sanh thọ” Thoạt nghe,  dường như diễn tả một trình tự tuyến tính: có mắt và có sắc rồi nhãn thức mới sanh từ đó tạo nên cảm thọ.

Trong khi đó, Thắng Pháp lại nói đến xúc (phassa) là sự gặp gỡ của ba yếu tố đồng thời: căn, cảnh, thức. Điều này không phải là mâu thuẫn, mà là khác biệt về cấp độ diễn đạt. Trong lúc cách nói của Kinh Tạng - thường theo phạm trù vĩ mô - “do mắt và sắc, nhãn thức sanh” là một ngôn ngữ quy ước, giáo hóa, nêu bật tính duyên sinh và điều kiện tính của thức. Nó không nhằm mô tả vi cơ học thời gian của từng sát-na tâm, mà nhằm giúp hành giả thấy rằng thức không tự có. Trong lúc Thắng Pháp Tạng - thường theo phạm trù vi mô -  đi sâu hơn vào nội dung vi tế của khoảnh khắc ấy. Khi nhãn thức sanh, thì ngay trong sát-na ấy, xúc cũng đồng sanh như một tâm sở, làm nhiệm vụ “va chạm”, “tiếp xúc” giữa căn, cảnh, thức. Do đó, trong Thắng Pháp, ta không nói theo kiểu “xong căn rồi đến cảnh rồi mới đến thức”, mà nói rằng trong một sự kiện nhận thức, nhiều thành tố cùng hiện hữu trong tương quan duyên khởi đồng thời.

Vì vậy, Kinh Tạng nói theo mô hình nhân duyên dễ hiểu; Thắng Pháp nói theo mô hình đồng sanh chức năng. Hai cách này không phủ định nhau, mà bổ sung cho nhau.

TIỀM THỨC BHAVAṄGA – NỀN CỦA THỨC UẨN

Nếu chỉ nhìn thức uẩn như chuỗi những “lần biết” rời rạc, ta vẫn chưa hiểu hết Thắng Pháp. Một yếu tố then chốt là bhavaṅga.

Bhavaṅga là gì? Bhavaṅga có thể được hiểu  dòng tâm nền liên tục duy trì sự tương tục của đời sống mà tâm thức là chủ vị (ngoại trừ chúng sanh vô tưởng) giữa các lần hoạt động nhận thức rõ rệt. Khi không có một đối tượng nổi bật khởi lên ở một môn nào đó, tâm “rơi về” bhavaṅga.

Bhavaṅga là “dòng chảy ngầm” của thức uẩn. Nó giữ vai trò rất lớn trong việc:

• duy trì dòng tồn tại của tâm thức nên còn được gọi là “hộ kiếp” hay “hữu phần”
• làm nền cho khuynh hướng tâm lý
• chi phối tính cách
• ảnh hưởng đến loại phản ứng
• liên hệ đến cảm thọ nền
• ảnh hưởng đến khả năng nhận thức

Nói cách khác, bhavaṅga không phải là một “linh hồn”, cũng không phải một “bản ngã sâu kín”, mà là sự tương tục của quả tâm nền. Đây là điều Kinh Tạng không phân tích tường tận, nhưng Thắng Pháp xem là thiết yếu để giải thích tại sao có một dòng tâm liên tục mà vẫn không cần giả định một tự ngã.

Nếu những “diễn trình hoạt thức” là những “gợn sóng mặt nước”, thì bhavaṅga là dòng nước ngầm. Nhờ đó, Thắng Pháp có thể giải thích:

• vì sao các tiến trình tâm không đứt đoạn hoàn toàn (nên còn dịch là “hộ kiếp”
• vì sao nhân cách có tính liên tục (nên còn dịch là hữu phần)
• vì sao nghiệp có thể trổ quả trong một dòng tâm không có ngã

Do đó, khi nói thức uẩn theo Thắng Pháp, không thể chỉ nói về sáu thức đang hoạt động, mà còn phải nói đến bhavaṅga như nền tương tục của thức.

THỨC UẨN TRONG DIỄN TRÌNH HOẠT THỨC (CITTAVĪTHI)

Một trong những đóng góp lớn nhất của Thắng Pháp là trình bày diễn trình hoạt thức, tức tiến trình tâm vận hành khi một đối tượng đi vào một môn nhận thức. Theo cách mô tả khái quát, một tiến trình như vậy gồm:

1.    Một vài sát-na tiềm thức

2.    Ngũ thức

3.    Tiếp nhận

4.    Kiểm tra

5.    Xác định

6.    Xử lý

7.    Dư hưởng

Đây là cách phân tích rất quan trọng để hiểu đúng thức uẩn theo Thắng Pháp.

Tiềm thức bhavaṅga. Khi chưa có đối tượng nổi bật đi vào, dòng tâm không hoàn toàn trống rỗng, mà vận hành trong trạng thái gọi là bhavaṅga.

Ngũ thức. Khi một đối tượng ngũ trần đi vào, trước hết xuất hiện một trong năm thức giác quan: nhãn, nhĩ, tỷ, thiệt, thân.

Tiếp nhận – kiểm tra – xác định. Sau đó tâm không dừng lại ở “chỉ biết” một cách đơn sơ, mà tiếp tục qua các chặng: tiếp nhận (sampaticchana), kiểm tra (santīraṇa), xác định (votthapana)

Xử lý. Giai đoạn rất quan trọng, nơi tâm thật sự “chạy”, “xử lý”, “phản ứng” đối tượng.

Dư hưởng. Sau javana, nếu đối tượng đủ mạnh, còn có tadārammaṇa, tức dư hưởng cảnh.

Hai điểm cực kỳ quan trọng trong thức uẩn:

Ngũ song thức chỉ là quả, không tạo nghiệp. Đây là một điểm nền tảng của Thắng Pháp: ngũ song thức – tức các thức của năm giác quan – chỉ là quả (vipāka). Chúng đơn thuần là kết quả của nghiệp quá khứ chín muồi trong hiện tại. Vì vậy: thấy, nghe, ngửi, nếm, xúc chạm, tự thân chúng, chưa phải là tạo nghiệp

Nghiệp chỉ thật sự sinh ở javana. Chính ở javana, tức giai đoạn tâm xử lý đáp ứng, thì tâm mới: ưa hay ghét , tham hay sân, thiện hay bất thiện, khởi tác ý, quyết định, tạo phản ứng đạo đức

Đây là lý do Thắng Pháp nhấn mạnh một sự phân biệt rất quan trọng: Không phải “thấy là tạo nghiệp”, mà là “phản ứng sau khi thấy mới tạo nghiệp”.

Điều này có giá trị thực hành rất sâu. Nó cho thấy khổ đau không nằm nơi bản thân đối tượng giác quan, cũng không nằm nơi cảm giác đầu tiên, mà nằm chủ yếu ở phản ứng tâm lý kế tiếp. Tức là: không phải cái thấy trói buộc ta, mà là tham sân si theo sau cái thấy mới trói buộc ta.

Ý THỨC BAO GỒM Ý GIỚI VÀ Ý THỨC GIỚI

Đây là một điểm “trúng lõi” của Abhidhamma. Nếu không phân biệt rõ, rất dễ lẫn lộn rằng ý giới (mano-dhātu) và ý thức giới (mano-viññāṇa-dhātu) chỉ là hai tên gọi của cùng một thứ. Thực ra, chúng khác nhau rất rõ về chức năng, vị trí trong tiến trình tâm, và loại tâm.

Ý giới (mano-dhātu)

Ý giới là tâm cơ năng muội lược, tức loại tâm làm việc máy móc, chưa triển khai đầy đủ chức năng nhận thức phức tạp. Trong hệ thống Thắng Pháp, ý giới chỉ gồm 3 tâm:  ngũ môn hướng tâm (pañcadvārāvajjana), 2 tâm tiếp nhận (sampaticchana)

Chức năng của chúng là: hướng tâm đến đối tượng và tiếp nhận đối tượng

Chúng chưa phải là giai đoạn tâm thực sự suy xét, quyết định, hay tạo nghiệp.

Ý thức giới (mano-viññāṇa-dhātu)

Ý thức giới là tâm đầy đủ chức năng hơn. Nó bao gồm tất cả các tâm còn lại, trừ  ngũ song thức và ba tâm ý giới

Do đó, ý thức giới bao gồm: tâm kiểm tra, tâm xác định, tâm xử lý, tâm dư hưởng. Tính chung rất nhiều loại tâm thiện, bất thiện, quả, duy tác khác.

Chức năng của ý thức giới là: nhận thức đối tượng một cách rõ hơn; phân tích, đánh giá, phản ứng đạo đức, tạo nghiệp, tiến tới giải thoát nếu là tâm siêu thế.

Có thể nói ngắn gọn:

• Ý giới là tâm cơ năng muội lược: hướng tâm và tiếp nhận
• Ý thức giới đầy đủ chức năng: nhận thức, phản ứng, tạo nghiệp

Đây là sự phân biệt rất quan trọng, vì nếu không nắm rõ, ta sẽ không hiểu được cấu trúc hoạt động của thức uẩn trong Thắng Pháp.

THỨC UẨN THEO THẮNG PHÁP KHÔNG PHẢI LÀ MỘT KHỐI, MÀ LÀ MỘT HỆ THỐNG

Qua tất cả những điểm trên, ta có thể thấy rõ: trong Thắng Pháp, thức uẩn không được hiểu như một “khối thức” đồng nhất, mà là một hệ thống đa tầng gồm:

• các thức giác quan
• các tâm tiếp nhận
• các tâm kiểm tra
• các tâm xác định
• các tâm tốc hành
• các tâm dư hưởng
• dòng bhavaṅga nền
• các tâm siêu thế
• và toàn bộ chuỗi tương tục của tâm trong luân hồi cũng như trong giải thoát

Như vậy, nếu Kinh Tạng giúp hành giả thấy rằng “thức chỉ là thức, không phải ngã”, thì Thắng Pháp giúp hành giả thấy sâu hơn rằng “cái gọi là thức” thật ra là một mạng lưới vận hành vô cùng vi tế, không có một trung tâm thường hằng nào cả.

KẾT LUẬN

Thức uẩn theo Thắng Pháp Tạng là một trong những đề tài sâu nhất của Phật học Theravāda. Nếu nhìn từ Kinh Tạng, thức được trình bày như sáu kinh nghiệm nhận biết trực tiếp, để hành giả quán sát tính duyên sinh và vô ngã. Nhưng khi đi vào Thắng Pháp, sáu thức ấy được khai triển thành cả một vũ trụ của tâm, trong đó:

• ngũ song thức chỉ là quả
• javana mới là chỗ tạo nghiệp
• bhavaṅga là dòng nền tương tục
• ý giới và ý thức giới giữ hai vai trò hoàn toàn khác nhau
• toàn bộ thức uẩn là một hệ thống sinh diệt vô ngã, chứ không phải một bản ngã biết

Bởi vậy, càng học sâu về thức uẩn theo Thắng Pháp, ta càng thấy rõ hơn một chân lý căn bản của đạo Phật.