824. sāvatthinidānaṃ. “pubbeva me, bhikkhave, sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato etadahosi — ‘ko nu kho hetu, ko paccayo iddhipādabhāvanāyā’ti? tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi — ‘idha bhikkhu chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti — iti me chando na ca atilīno bhavissati, na ca atippaggahito bhavissati, na ca ajjhattaṃ saṃkhitto bhavissati, na ca bahiddhā vikkhitto bhavissati. pacchāpuresaññī ca viharati — yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure; yathā adho tathā uddhaṃ, yathā uddhaṃ tathā adho; yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā. iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti’”.
“vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti — iti me vīriyaṃ na ca atilīnaṃ bhavissati, na ca atippaggahitaṃ bhavissati, na ca ajjhattaṃ saṃkhittaṃ bhavissati, na ca bahiddhā vikkhittaṃ bhavissati. pacchāpuresaññī ca viharati — yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure; yathā adho tathā uddhaṃ, yathā uddhaṃ tathā adho; yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā. iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti.
“cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti — iti me cittaṃ na ca atilīnaṃ bhavissati, na ca atippaggahitaṃ bhavissati, na ca ajjhattaṃ saṃkhittaṃ bhavissati, na ca bahiddhā vikkhittaṃ bhavissati. pacchāpuresaññī ca viharati — yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure; yathā adho tathā uddhaṃ, yathā uddhaṃ tathā adho; yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā. iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti.
“vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti — iti me vīmaṃsā na ca atilīnā bhavissati, na ca atippaggahitā bhavissati, na ca ajjhattaṃ saṃkhittā bhavissati, na ca bahiddhā vikkhittā bhavissati. pacchāpuresaññī ca viharati — yathā pure tathā pacchā, yathā pacchā tathā pure; yathā adho tathā uddhaṃ, yathā uddhaṃ tathā adho; yathā divā tathā rattiṃ, yathā rattiṃ tathā divā. iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṃ cittaṃ bhāveti.
“evaṃ bhāvitesu kho, bhikkhu, catūsu iddhipādesu evaṃ bahulīkatesu, anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti — ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṃ, tirobhāvaṃ; tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati, seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karoti, seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne {abhijjamāno (sī. pī. ka.)} gacchati, seyyathāpi pathaviyaṃ; ākāsepi pallaṅkena kamati, seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimasati {parāmasati (sī. syā. kaṃ.)} parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.
“evaṃ bhāvitesu kho, bhikkhu, catūsu iddhipādesu evaṃ bahulīkatesu dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti — dibbe ca mānuse ca, dūre santike cāti.
“evaṃ bhāvitesu kho, bhikkhu, catūsu iddhipādesu evaṃ bahulīkatesu, parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti. sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ cittan’ti pajānāti; vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ cittan’ti pajānāti; sadosaṃ vā cittaṃ ‘sadosaṃ cittan’ti pajānāti; vītadosaṃ vā cittaṃ ‘vītadosaṃ cittan’ti pajānāti; samohaṃ vā cittaṃ ‘samohaṃ cittan’ti pajānāti; vītamohaṃ vā cittaṃ ‘vītamohaṃ cittan’ti pajānāti; saṃkhittaṃ vā cittaṃ ‘saṃkhittaṃ cittan’ti pajānāti; vikkhittaṃ vā cittaṃ ‘vikkhittaṃ cittan’ti pajānāti; mahaggataṃ vā cittaṃ ‘mahaggataṃ cittan’ti pajānāti; amahaggataṃ vā cittaṃ ‘amahaggataṃ cittan’ti pajānāti; sauttaraṃ vā cittaṃ ‘sauttaraṃ cittan’ti pajānāti; anuttaraṃ vā cittaṃ ‘anuttaraṃ cittan’ti pajānāti; samāhitaṃ vā cittaṃ ‘samāhitaṃ cittan’ti pajānāti; asamāhitaṃ vā cittaṃ ‘asamāhitaṃ cittan’ti pajānāti; vimuttaṃ vā cittaṃ ‘vimuttaṃ cittan’ti pajānāti; avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ cittan’ti pajānāti”.
“evaṃ bhāvitesu kho, bhikkhu, catūsu iddhipādesu evaṃ bahulīkatesu, anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ — ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe — ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ {uppādiṃ (sī.)}; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.
“evaṃ bhāvitesu kho bhikkhu, catūsu iddhipādesu evaṃ bahulīkatesu, dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti — ‘ime vata, bhonto, sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā; te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. ime vā pana, bhonto, sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā; te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.
“evaṃ bhāvitesu kho, bhikkhu, catūsu iddhipādesu evaṃ bahulīkatesu, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī”ti. paṭhamaṃ.

“Này các Tỳ-khưu, bốn pháp làm nền tảng thành tựu (thần túc) nầy, khi được phát triển và trau dồi, sẽ mang lại quả báo lớn và lợi ích lớn. Và này các Tỳ-khưu, làm thế nào để bốn pháp làm nền tảng thành tựu (thần túc)  được phát triển và trau dồi mang lại quả báo lớn và lợi ích lớn?

Ở đây, này các Tỳ-khưu, một Tỳ-khưu tu tập nền tảng thành tựu (thần túc) sở hữu sự hợp nhất của tam muội định do dục với nỗ lực kết cấu, vị ấy tư duy: ‘Như vậy, dục của ta sẽ không quá thụ động, cũng không quá căng thẳng; không bị co rút bên trong, cũng không bị tán loạn bên ngoài.’ Vị ấy an trú với tâm tưởng trước sau như một: ‘Trước thế nào, sau thế ấy; sau thế nào, trước thế ấy; dưới thế nào, trên thế ấy; trên thế nào, dưới thế ấy; ngày thế nào, đêm thế ấy; đêm thế nào, ngày thế ấy.’ Như vậy, với một tâm thức rộng mở và không bị che lấp, vị ấy phát triển tâm chói sáng.

Vị ấy phát triển nền tảng thành tựu (thần túc) sở hữu  tam muội định do cần (Viriya)... tam muội định do Tâm (Citta)... tam muội định do do thẩm sát (Vīmaṃsā)... vị ấy phát triển một tâm chói sáng.

Này các Tỳ-khưu, khi bốn nền tảng thành tựu (thần túc) được phát triển và trau dồi theo cách này, một Tỳ-khưu có thể thi triển các loại thần thông: từ một thân biến thành nhiều thân... vị ấy có thể sử dụng quyền năng của thân xác lên tới tận cõi Phạm thiên...

Này các Tỳ-khưu, khi bốn nền tảng thành tựu (thần túc) được phát triển và trau dồi theo cách này, vị Tỳ-khưu ấy, bằng cách đoạn tận các lậu hoặc, ngay trong kiếp sống này, tự mình chứng ngộ với thắng trí, chứng đạt và an trú trong tâm giải thoát, tuệ giải thoát không còn lậu hoặc.”

Kinh Tam Muội Định Dựa trên Dục (Chandasamādhisutta)

 825. “chandaṃ ce, bhikkhave, bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassa ekaggataṃ — ayaṃ vuccati chandasamādhi. so anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. ime vuccanti ‘padhānasaṅkhārā’ti. iti ayañca chando, ayañca chandasamādhi, ime ca padhānasaṅkhārā — ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’”.
“vīriyaṃ ce, bhikkhave, bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassa ekaggataṃ — ayaṃ vuccati ‘vīriyasamādhi’. so anuppannānaṃ ... pe ... uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. ime vuccanti ‘padhānasaṅkhārā’ti. iti idañca vīriyaṃ, ayañca vīriyasamādhi, ime ca padhānasaṅkhārā — ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’”. “cittaṃ ce, bhikkhave, bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassa ekaggataṃ — ayaṃ vuccati ‘cittasamādhi’. so anuppannānaṃ pāpakānaṃ ... pe ... uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. ime vuccanti ‘padhānasaṅkhārā’ti. iti idañca cittaṃ, ayañca cittasamādhi, ime ca padhānasaṅkhārā — ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’”.
“vīmaṃsaṃ ce, bhikkhave, bhikkhu nissāya labhati samādhiṃ, labhati cittassa ekaggataṃ — ayaṃ vuccati ‘vīmaṃsāsamādhi’. so anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati ... pe ... uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati. ime vuccanti ‘padhānasaṅkhārā’ti. iti ayañca vīmaṃsā, ayañca vīmaṃsāsamādhi, ime ca padhānasaṅkhārā — ayaṃ vuccati, bhikkhave, ‘vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo’”ti. tatiyaṃ.

“Này các Tỳ-khưu, nếu một Tỳ-khưu chứng được tam muội định, chứng được sự nhất tâm dựa trên dục, đây gọi là tam muội định do ước nguyện. Vị ấy khởi lên ý muốn khiến các ác bất thiện pháp chưa sanh không được sanh khởi; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn đoạn tận các ác bất thiện pháp đã sanh; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn khiến các thiện pháp chưa sanh được sanh khởi; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn duy trì các thiện pháp đã sanh, khiến chúng không bị tàn lụi, mà được tăng trưởng, mở rộng và hoàn thiện bởi sự tu tập; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Những điều này được gọi là nỗ lực kết cấu. Như vậy, chính dục nầy, cùng với tam muội định do (pháp) dục này và các nỗ lực kết cấu: đây được gọi là nền tảng thành tựu (thần túc)  sở hữu tam muội định do dục này và các nỗ lực kết cấu.

Này các Tỳ-khưu, nếu một Tỳ-khưu chứng được tam muội định, chứng được sự nhất tâm dựa trên cần, đây gọi là tam muội định do cần. Vị ấy khởi lên ý muốn khiến các ác bất thiện pháp chưa sanh không được sanh khởi; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn đoạn tận các ác bất thiện pháp đã sanh; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn khiến các thiện pháp chưa sanh được sanh khởi; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn duy trì các thiện pháp đã sanh, khiến chúng không bị tàn lụi, mà được tăng trưởng, mở rộng và hoàn thiện bởi sự tu tập; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Những điều này được gọi là nỗ lực kết cấu.  Như vậy, chính cần nầy, cùng với tam muội định do cần này và các nỗ lực kết cấu: đây được gọi là nền tảng thành tựu (thần túc)  sở hữu tam muội định do cần nầy và các nỗ lực kết cấu.

Này các Tỳ-khưu, nếu một Tỳ-khưu chứng được tam muội định, chứng được sự nhất tâm dựa trên tâm, đây gọi là tam muội định do tâm. Vị ấy khởi lên ý muốn khiến các ác bất thiện pháp chưa sanh không được sanh khởi; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn đoạn tận các ác bất thiện pháp đã sanh; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn khiến các thiện pháp chưa sanh được sanh khởi; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn duy trì các thiện pháp đã sanh, khiến chúng không bị tàn lụi, mà được tăng trưởng, mở rộng và hoàn thiện bởi sự tu tập; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Những điều này được gọi là nỗ lực kết cấu.  Như vậy, chính cần nầy, cùng với tam muội định do tâm này và các nỗ lực kết cấu: đây được gọi là nền tảng thành tựu (thần túc)  sở hữu tam muội định do tâ nầy và các nỗ lực kết cấu.

Này các Tỳ-khưu, nếu một Tỳ-khưu chứng được tam muội định, chứng được sự nhất tâm dựa trên thẩm sát, đây gọi là tam muội định do thẩm sát. Vị ấy khởi lên ý muốn khiến các ác bất thiện pháp chưa sanh không được sanh khởi; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn đoạn tận các ác bất thiện pháp đã sanh; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn khiến các thiện pháp chưa sanh được sanh khởi; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Vị ấy khởi lên ý muốn duy trì các thiện pháp đã sanh, khiến chúng không bị tàn lụi, mà được tăng trưởng, mở rộng và hoàn thiện bởi sự tu tập; vị ấy nỗ lực, khơi dậy tinh tấn, áp dụng tâm và tận lực. Những điều này được gọi là nỗ lực kết cấu.  Như vậy, chính thẩm sát nầy, cùng với tam muội định do thẩm sát này và các nỗ lực kết cấu: đây được gọi là nền tảng thành tựu (thần túc)  sở hữu tam muội định do thẩm sát nầy và các nỗ lực kết cấu.

Chú Thích

Sớ giải định nghĩa các thành phần của cụm từ quen thuộc nhưng khó hiểu trong chương ưng nền tảng thành tựu (thần túc)

• Chanda (Dục): Ở đây nghĩa là Kattukamyatā-chanda (Ý muốn hành động/lòng nhiệt thành muốn thực hiện).
• Nissāya (Dựa trên): Có nghĩa là lấy làm chỗ dựa, lấy làm vị chủ trì (vị cầm đầu).
• Padhāna-saṅkhāra (nỗ lực kết cấu): Là sự vận hành thuộc về sự nỗ lực. Đây là danh từ chỉ cho Tứ Chánh Cần (Viriya) thực hiện bốn nhiệm vụ (ngăn ác, diệt ác, sinh thiện, tăng thiện).

2. Sự tương quan đồng sanh

Đoạn văn giải thích rằng trong thực tế tu tập, Dục, Định và Cần hành không tách rời:

• Dục đi cùng với Định và nỗ lực kết cấu.
• Định đi cùng với Dục và nỗ lực kết cấu.
• nỗ lực kết cấu. đi cùng với Dục và Định.

Khi hội đủ các pháp này lại thành một khối, Đức Phật gọi đó là "nền tảng thành tựu sở hữu sự hợp nhất của tam muội định do dục và nỗ lực kết cấu.".

Sớ giải cũng nên lên sư phân tích theo Thắng Pháp (Abhidhamma). Trích dẫn từ bộ Vibhaṅga (Phân Tích): Thần túc không chỉ là các thuộc tánh (tâm sở) chính (Dục, Tấn, Tâm, Thẩm) mà còn bao gồm cả các pháp danh uẩn khác (Thọ, Tưởng, Thức) đi cùng với các pháp đó.

Các cách giải thích đặc biệt (Apica) cũng ghi nhận với hai trường hợp sau:

a.    Sự hoán đổi vai trò "nền tảng" và "thành quả"

Đoạn chú giải đưa ra một cái nhìn sâu sắc:

• Khi tu tập Dục, thì Dục chính là Thần thông (Iddhi), còn Định và nỗ lực kết cấu đóng vai trò là nền tảng (Pāda).
• Khi tu tập Tam muội Định, thì Định là Thần thông, còn các pháp kia là nền tảng.
• Điều này có nghĩa là trong các pháp đồng sanh, khi một pháp đạt đến sự thành tựu (Iddhi) thì các pháp còn lại đóng vai trò hỗ trợ (Pāda).

b.     Giai đoạn chuẩn bị (Pubbabhāga)

Thần túc cũng được hiểu là các pháp chuẩn bị (Parikamma). Ví dụ: Sơ thiền là Thần thông, còn các nỗ lực, ý muốn chuẩn bị cho Sơ thiền được gọi là nền tảng thành tựu. Điều này áp dụng cho tất cả các tầng thiền, các thắng trí (Biến hóa thông, Thiên nhãn thông) và cả bốn Đạo quả (từ Sơ đạo đến Đại quả A-la-hán).

Sớ giải cũng đưa ra dụ ngôn về Bốn Vị Đại Thần.

Đây là phần thú vị nhất của đoạn chú giải, minh họa cách bốn vị Thánh tăng chứng đạt siêu thế bằng các "vị chủ trì" khác nhau:

1.    Tôn giả Raṭṭhapālala lấy chanda (dục muốn) làm chính

2.    Tôn giả Soṇa Thera lấy vīriya (tinh tấn) làm chính.

3.    Tôn giả Sambhuta Thera lấy citta (tâm) làm chính.

4.    Tôn giả Mogharāja Thera lấy vīmaṃsā (thẩm sát) làm chính.

So sánh với bốn vị quan:

• Người dùng chanda  như vị quan siêng năng hầu hạ vua ngày đêm để được phong chức.
• Người dùng vīriya  như vị quan dũng cảm đi dẹp giặc để lập công.
• Người dùng citta  như vị quan dựa vào dòng dõi cao quý mà vẫn được phong chức.
• Người dùng vīmaṃsā  nnhư vị quan dùng mưu lược, mưu kế để làm hài lòng vua.

1. Tôn giả Raṭṭhapāla Thera – Lấy Chanda (Dục muốn) làm chính

Tôn giả Raṭṭhapāla xuất thân từ một gia đình giàu có, thuộc giai cấp Sát-đế-lỵ tại thành Thullakoṭṭhita. Ngay từ khi còn trẻ, Ngài đã có một khát vọng mãnh liệt (chanda) hướng về đời sống phạm hạnh. Dù cha mẹ hết sức phản đối và dùng nhiều cách ngăn cản, thậm chí giả bệnh để giữ Ngài lại, nhưng khát vọng xuất gia của Ngài vẫn cháy bỏng không gì lay chuyển nổi.

Sau khi vượt qua muôn vàn trở ngại, Ngài xuất gia và tinh tấn tu tập dưới sự hướng dẫn của Đức Phật. Với chanda (dục muốn giải thoát) làm chủ đạo, Ngài nhanh chóng chứng đắc A-la-hán quả. Tôn giả Raṭṭhapāla là điển hình cho sức mạnh của chandiddhipāda – nền tảng thần lực dựa trên khát vọng mãnh liệt và chân thành hướng đến giải thoát.

Đức Phật từng khen ngợi Ngài là một trong những vị Tỳ-kheo có “khát vọng giải thoát lớn nhất” trong Tăng đoàn.

2. Tôn giả Soṇa - lấy Vīriya (Tinh tấn) làm chính

Tôn giả Soṇa Kolivisa (Soṇa người làng Koliya) xuất thân từ một gia đình giàu sang. Trước khi xuất gia, Ngài là một nhạc sĩ tài ba, nổi tiếng với khả năng chơi đàn tỳ bà.

Sau khi xuất gia, Ngài gặp khó khăn lớn vì thân thể mảnh khảnh, da mỏng, dễ bị thương khi hành trì khổ hạnh. Tuy nhiên, với tinh tấn kiên cường (vīriya), Ngài không hề nản lòng. Ngài từng thực hành thiền hành đến mức chân chảy máu, in dấu chân đỏ trên nền đất.

Nhờ sức mạnh của vīriyiddhipāda (nền tảng thần lực dựa trên tinh tấn), Tôn giả Soṇa đã vượt qua mọi chướng ngại và chứng đắc A-la-hán quả. Đức Phật đã khen ngợi Ngài là bậc “nhất về tinh tấn” (vīriyena agga) trong số các Tỳ-kheo.

3. Tôn giả Sambhuta - lấy Citta (Tâm) làm chính

Tôn giả Sambhuta (còn gọi là Sambhūta) là một vị Tỳ-kheo có tâm định rất mạnh. Ngài lấy citta (tâm lực, sự định tâm) làm nền tảng chính trong việc tu tập.

Với sức mạnh của tâm định (samādhi), Ngài có khả năng giữ tâm vững chãi, không bị ngoại cảnh lay động. Ngài thường an trú trong các tầng thiền một cách dễ dàng và sử dụng định lực này để quán chiếu vô thường, khổ, vô ngã.

Nhờ cittiddhipāda (nền tảng thần lực dựa trên tâm), Tôn giả Sambhuta đã chứng ngộ A-la-hán quả một cách tương đối nhanh chóng. Ngài là tấm gương sáng về việc dùng sức mạnh của tâm định để hỗ trợ trí tuệ phát sinh.

4. Tôn giả Mogharāja  – lấy Vīmaṃsā (Thẩm sát, Tuệ quán) làm chính

Tôn giả Mogharāja là một trong những vị Tỳ-kheo có trí tuệ sắc bén và phương pháp quán sát rất sâu sắc. Ngài lấy vīmaṃsā (sự thẩm sát, tuệ quán, trí phân tích) làm nền tảng chính.

Ngài nổi tiếng với lối tu “quán sát kỹ lưỡng” (yoniso manasikāra) và khả năng phân tích các pháp một cách logic, rõ ràng. Tôn giả thường dùng tuệ quán để phá tan mọi tà kiến và chấp thủ vi tế.

Nhờ sức mạnh của vīmaṃsiddhipāda (nền tảng thần lực dựa trên tuệ quán), Ngài đã chứng đắc A-la-hán quả. Đức Phật từng khen ngợi Ngài là bậc “nhất về tuệ quán và thẩm sát” trong Tăng đoàn.Tôn giả Mogharāja cũng là một trong những vị Tỳ-kheo được Đức Phật giao trọng trách đối đáp với các ngoại đạo có học thức cao.

Sớ giải cần lưu ý tính nhất quán: Dù tu tập theo lối nào (Dục, Tấn, Tâm hay Thẩm), mục đích cuối cùng đều là đạt đến Siêu thế (Lokuttara), đoạn tận kiết sử và chứng đắc Niết-bàn.

Nên lưu ý sự linh hoạt: Mỗi hành giả tùy theo căn cơ (khuynh hướng nhiệt thành, nỗ lực, ý chí hay trí tuệ) mà chọn cho mình một pháp "chủ trì" (Dhura) phù hợp.

Sớ giải cũng nêu lên vấn đề tranh luận  bác bỏ quan điểm cho rằng "Dục chưa sinh khởi" là Thần túc. Thắng Pháp xác nhận rằng chỉ khi tâm hướng đến các tầng thiền Siêu thế, với các trạng thái thiện chói sáng, thì các pháp đó mới thực sự gọi là Thần túc pháp hoàn thiện.

Bài kinh này đặc biệt nhấn mạnh về "Vīvaṭṭapādaka-iddhi" – tức là Thần thông dẫn đến sự chấm dứt luân hồi (Vòng xoáy sinh tử bị phá vỡ).

Sớ Giải

824–tatiye chandanti kattukamyatāchandaṃ. nissāyāti nissayaṃ katvā, adhipatiṃ katvāti attho. padhānasaṅkhārāti padhānabhūtā saṅkhārā, catukiccasādhakasammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ. iti ayañca chandotiādīsu chando chandasamādhinā ceva padhānasaṅkhārehi ca, chandasamādhi chandena ceva padhānasaṅkhārehi ca, padhānasaṅkhārāpi chandena ceva chandasamādhinā ca samannāgatā. tasmā sabbe te dhamme ekato katvā ayaṃ vuccati, bhikkhave, chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādoti vuttaṃ. iddhipādavibhaṅge (vibha. 437) pana “yo tathābhūtassa vedanākkhandho tiādinā nayena imehi dhammehi samannāgatā sesārūpino dhammā iddhipādāti vuttā. ♦ apica imepi tayo dhammā iddhīpi honti iddhipādāpi. kathaṃ?
chandañhi bhāvayato chando iddhi nāma hoti, samādhippadhānasaṅkhārā chandiddhipādo nāma. samādhiṃ bhāventassa samādhi iddhi nāma hoti, chandappadhānasaṅkhārā samādhiddhiyā pādo nāma. padhānasaṅkhāre bhāventassa padhānasaṅkhārā iddhi nāma hoti, chandasamādhi padhānasaṅkhāriddhiyā pādo nāma, sampayuttadhammesu hi ekasmiṃ ijjhamāne sesāpi ijjhantiyeva. ♦ apica tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ pubbabhāgavasenāpi etesaṃ iddhipādatā veditabbā. paṭhamajjhānañhi iddhi nāma, paṭhamajjhānassa pubbabhāgaparikammasampayuttā chandādayo iddhipādo nāma. etenupāyena yāva nevasaññānāsaññāyatanā, iddhividhaṃ ādiṃ katvā yāva dibbacakkhuabhiññā, sotāpattimaggaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggā nayo netabbo. sesiddhipādesupi eseva nayo.
♦ keci pana “anibbatto chando iddhipādo”ti vadanti. idha tesaṃ vādamaddanatthāya abhidhamme uttaracūḷavāro nāma āgato — ♦ “cattāro iddhipādā — chandiddhipādo, vīriyiddhipādo, cittiddhipādo, vīmaṃsiddhipādo. tattha katamo chandiddhipādo? idha, bhikkhu, yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi ... pe ... paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhāpaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, yo tasmiṃ samaye chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando, ayaṃ vuccati chandiddhipādo. avasesā dhammā chandiddhipādasampayuttā”ti (vibha. 457-458).
♦ ime pana lokuttaravaseneva āgatā. ♦ tattha raṭṭhapālatthero chandaṃ dhuraṃ katvā lokuttaradhammaṃ nibbattesi. soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā; sambhutatthero cittaṃ dhuraṃ katvā, āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvāti. tattha yathā catūsu amaccaputtesu ṭhānantaraṃ patthetvā rājānaṃ upanissāya viharantesu eko upaṭṭhāne chandajāto rañño ajjhāsayañca ruciñca ñatvā divā ca ratto ca upaṭṭhahanto rājānaṃ ārādhetvā ṭhānantaraṃ pāpuṇi. evaṃ chandadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo. ♦ eko pana — “divase divase upaṭṭhātuṃ na sakkomi, uppanne kicce parakkamena ārādhessāmī”ti kupite paccante raññā pahito parakkamena sattumaddanaṃ katvā pāpuṇi. yathā so, evaṃ vīriyadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo. eko “divase divase upaṭṭhānampi urena sattisarasampaṭicchanampi bhāroyeva, mantabalena ārādhessāmī”ti khattavijjāya kataparicayattā mantasaṃvidhānena rājānaṃ ārādhetvā pāpuṇi.
yathā so, evaṃ cittadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo. ♦ aparo — “kiṃ imehi upaṭṭhānādīhi, rājāno nāma jātisampannassa ṭhānantaraṃ denti, tādisassa dento mayhaṃ dassatī”ti jātisampattimeva nissāya ṭhānantaraṃ pāpuṇi. yathā so, evaṃ suparisuddhaṃ vīmaṃsaṃ nissāya vīmaṃsadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabboti. imasmiṃ sutte vivaṭṭapādakaiddhi kathitā.
825. Tatiye chandanti kattukamyatāchandaṃ. Nissāyāti nissayaṃ katvā, adhipatiṃ katvāti attho.

Trong bài kinh thứ ba (chandasamādhi), “chanda” ở đây được hiểu là kattukamyatā-chanda – tức là dục muốn làm, dục muốn thực hành, dục muốn đạt được (không phải dục tham ái thông thường).

Nissāya nghĩa là lấy chanda làm chỗ nương tựa, làm chỗ dựa, làm adhipati (chủ đạo, thế lực tối thượng) cho sự tu tập.

Padhānasaṅkhārāti padhānabhūtā saṅkhārā, catukiccasādhakasammappadhānavīriyassetaṃ adhivacanaṃ.

“Padhānasaṅkhāra” là những nỗ lực kết cấu (viriyasaṅkhāra) có tính chất ưu việt,  thuộc Tứ Chánh Cần (sammappadhāna) – bốn nỗ lực chân chính giúp hoàn thành bốn nhiệm vụ: ngăn ác chưa sinh, diệt ác đã sinh, sinh thiện chưa sinh, nuôi dưỡng thiện đã sinh.

Iti ayañca chando tiādīsu…

Trong cụm từ “chanda, chandasamādhi, padhānasaṅkhāra”, ba pháp này hỗ trợ lẫn nhau:

• Chanda (dục muốn làm) đi kèm với chandasamādhi (tam muội định do dục) và padhānasaṅkhāra (nỗ lực kết cấu).
• Chandasamādhi cũng được hỗ trợ bởi chanda và padhānasaṅkhāra.
• Padhānasaṅkhāra cũng được hỗ trợ bởi chanda và chandasamādhi.

Do đó, khi hợp nhất cả ba pháp này lại với nhau, Đức Phật gọi đó là:

“Chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgato iddhipādo” (Nền tảng thành tựu hay thần lực gồm có tam muội định do dục và các nỗ lực kết cấu).

Trong Iddhipāda-vibhaṅga (Vibha. 437) lại giải thích theo cách khác: “Những pháp còn lại (sắc, thọ, tưởng, hành, thức) khi được hội đủ với các pháp này thì cũng được gọi là iddhipāda.”

 Ba pháp này vừa là iddhi, vừa là iddhipāda

Cách hiểu thứ nhất:

• Khi tu tập chanda, thì chanda chính là iddhi (thần lực). Còn samādhi và padhānasaṅkhāra là iddhipāda (nền tảng của thần lực).
• Khi tu tập samādhi, thì samādhi là iddhi. Chanda và padhānasaṅkhāra là nền tảng của samādhi.
• Khi tu tập padhānasaṅkhāra, thì padhānasaṅkhāra là iddhi. Chanda và samādhi là nền tảng của nó.

Khi một pháp trong ba pháp này được thành tựu, hai pháp kia cũng đồng thời thành tựu. Đây là sự hỗ trợ lẫn nhau rất chặt chẽ.

Cách hiểu thứ hai: Theo giai đoạn tu tập (pubbabhāga)

Ba pháp này cũng có thể được hiểu theo giai đoạn chuẩn bị (pubbabhāga):

• Sơ thiền  (paṭhamajjhāna) là iddhi. Chanda, vīriya, citta, vīmaṃsā ở giai đoạn chuẩn bị cho sơ thiền là iddhipāda.

Cách hiểu này được mở rộng từ thiền sơ cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ, từ thần thông cho đến lục thông, từ Sơ đạo cho đến A-la-hán đạo.

Phản bác quan điểm “chanda chưa sinh là iddhipāda”

Một số người cho rằng “chanda chưa sinh (anibbatto chando) cũng là iddhipāda”. Để bác bỏ quan điểm này, trong Abhidhamma có đoạn Uttaracūḷavāra (Vibha. 457-458) nêu rõ:

“Chandiddhipādo là khi Tỳ khưu phát triển thiền xuất thế (lokuttara-jhāna), lúc ấy dục muốn (chanda) hướng đến việc đoạn trừ kiến chấp, chứng đắc địa thứ nhất… Đó mới thực sự là chandiddhipādo.”

Như vậy, iddhipāda ở đây chủ yếu được hiểu theo lộ trình xuất thế (lokuttara), không phải dục muốn thông thường.

Ví dụ minh họa bằng bốn vị Tỳ-khưu với bốn nền tảng thần lực:

5.    Raṭṭhapāla Thera lấy chanda (dục muốn) làm chính

6.    Soṇa Thera lấy vīriya (tinh tấn) làm chính.

7.    Sambhuta Thera lấy citta (tâm) làm chính.

8.    Mogharāja Thera lấy vīmaṃsā (thẩm sát) làm chính.

So sánh với bốn vị quan:

• Người dùng chanda  như vị quan siêng năng hầu hạ vua ngày đêm để được phong chức.
• Người dùng vīriya  như vị quan dũng cảm đi dẹp giặc để lập công.
• Người dùng citta  như vị quan dựa vào dòng dõi cao quý mà vẫn được phong chức.
• Người dùng vīmaṃsā  nnhư vị quan dùng mưu lược, mưu kế để làm hài lòng vua.

Trong bài kinh này, Đức Phật đang nói về iddhipāda thuộc về xuất thế (vivaṭṭapādaka-iddhi), tức là những nền tảng thần lực dẫn đến giải thoát, chứ không phải thần thông thế gian.