Lúc bấy giờ, Tôn giả Ānanda đi đến chỗ Thế Tôn, đảnh lễ Ngài, rồi ngồi xuống một bên và bạch rằng:

“Bạch Thế Tôn, Thế Tôn có nhớ đã từng dùng thần lực với thân do tâm tạo mà đi đến cõi Phạm thiên không?”

“Ta nhớ, này Ānanda, Ta đã dùng thần lực với thân do tâm tạo mà đi đến cõi Phạm thiên.”

“Bạch Thế Tôn, Thế Tôn có nhớ đã từng dùng thần lực với chính thân tứ đại này mà đi đến cõi Phạm thiên không?”

“Ta nhớ, này Ānanda, Ta đã dùng thần lực với chính thân tứ đại này mà đi đến cõi Phạm thiên.”

“Bạch Thế Tôn, việc Thế Tôn có thể dùng thần lực với thân do tâm tạo mà đi đến cõi Phạm thiên, và việc Ngài nhớ đã dùng thần lực với chính thân tứ đại này mà đi đến cõi Phạm thiên: đó thật là vi diệu và hy hữu, bạch Thế Tôn, nơi Thế Tôn.”

“Này Ānanda, các Như Lai là những bậc vi diệu và có những phẩm chất vi diệu; các Như Lai là những bậc hy hữu và có những phẩm chất hy hữu.

“Này Ānanda, khi Như Lai nhập thân vào tâm và nhập tâm vào thân, và khi Ngài thể nhập  lạc tưởng và  khinh an tưởng đối với thân, thì vào lúc ấy, thân của Như Lai trở nên khinh an hơn, nhu nhuyễn hơn, dễ sử dụng hơn và sáng chói hơn.

“Này Ānanda, ví như một quả cầu sắt được nung nóng cả ngày, trở nên khinh an hơn, nhu nhuyễn hơn, dễ sử dụng hơn và sáng chói hơn. Cũng vậy, khi Như Lai nhập thân vào tâm và nhập tâm vào thân, và khi Như Lai an trú với sự tưởng lạc và sự tưởng khinh an đối với thân, thì vào lúc ấy, thân của Như Lai trở nên khinh an hơn, nhu nhuyễn hơn, dễ sử dụng hơn và sáng chói hơn.

“Này Ānanda, khi Như Lai nhập thân vào tâm và nhập tâm vào thân, và khi thể nhập  lạc tưởng và  khinh an tưởng đối với thân, thì vào lúc ấy, thân của Như Lai bay lên từ mặt đất vào hư không một cách không khó khăn. Ta chứng được các loại thần thông: từ một biến thành nhiều; từ nhiều biến thành một… Ngài thực hành tự tại với thân cho đến cõi Phạm thiên.

“Này Ānanda, ví như một nắm bông gòn hoặc bông kapok, vì nhẹ, được gió nâng đỡ, bay lên từ mặt đất vào hư không một cách không khó khăn. Cũng vậy, khi Như Lai nhập thân vào tâm và nhập tâm vào thân, và khi Ta thể nhập  lạc tưởng và  khinh an tưởng  đối với thân, thì vào lúc ấy, thân của Như Lai bay lên từ mặt đất vào hư không một cách không khó khăn. Ngài chứng được các loại thần thông: từ một biến thành nhiều; từ nhiều biến thành một… Như Lai hiển hoá tự tại với thân cho đến cõi Phạm thiên.”

Chú Thích

Câu hỏi  của Tôn giả Ānanda có “abhijānāti nu kho, bhante, bhagavā iddhiyā manomayena kāyena brahmalokaṃ upasaṅkamitā”ti? Có động từ abhijānāti được dịch thành nhiều dị bản. Đây là điểm cần chú ý. Theo Từ Điển Pali – English của Rhys David thì “abhijānāti: knows fully or by experience; is aware. (abhi + ñā + nā) (biết rõ, do trãi nghiệm, ghi nhận).  Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu là “Bạch Thế Tôn, Thế Tôn có biết làm thế nào với như ý lực, đi đến Phạm thiên giới với thân do ý làm ra?” thoạt nghe thì ổn nhưng đối với một thì thánh sơ quả mà hỏi như vậy thì có vẻ như thiếu hiểu biết về năng lực của một vị Toàn giác. Bản Anh ngữ của ngài Bodhi thì dịch là: “Venerable sir, does the Blessed One recall ever having gone to the brahmā world by spiritual power with a mind-made body?”(“Bạch Thế Tôn, Thế Tôn có nhớ đã từng dùng thần lực với thân do tâm tạo mà đi đến cõi Phạm thiên không?”). Bản chữ Hán dịch là “tự trãi thân trãi nghiệm”; bản dịch Thái ngữ thì “tự ghi nhận”. Bản dịch nầy lấy theo ý của ngài Bodhi.

Đây là trường hợp rất hiếm hoi mà câu hỏi nêu lên hai khả năng của thần lực:  

• Thân do tâm tạo (manomaya kāya): Thân tinh thần, nhẹ nhàng, do tâm lực tam muội định tạo ra.
• Thân tứ đại (catumahābhūtika kāya): Chính thân vật lý thô nặng do đất, nước, lửa, gió hợp thành. Việc dùng thân tứ đại để lên cõi trời cao là điều cực kỳ hy hữu.

Phẩm chất vi diệu và hy hữu của Như Lai. Đức Phật dạy rằng các Như Lai là những bậc vi diệu và hy hữu, không chỉ ở trí tuệ mà còn ở khả năng làm chủ thân tâm một cách hoàn toàn. Sự kiện Ngài có thể đưa thân tứ đại lên cõi Phạm thiên chính là minh chứng cho phẩm chất siêu việt này.

 Phương pháp chuyển hóa thân tứ đại. Đức Phật chỉ rõ phương pháp then chốt: “Nhập thân vào tâm và nhập tâm vào thân”, kết hợp với thể nhập  lạc tưởng  (sukha-saññā) và  khinh an tưởng (lahutā-saññā). Nhờ đó, thân tứ đại trở nên khinh an hơn, nhu nhuyễn hơn, dễ sử dụng hơn và sáng chói hơn. Chữ “tưởng – saññā” không phải là nhớ lại mà là “thể nhập tâm thái với năng lực tam muội định”

Ví dụ minh họa “Quả Cầu Sắt”. Đức Phật đưa ví dụ: Một quả cầu sắt nguội thì nặng, cứng và tối. Khi được nung nóng cả ngày, nó trở nên nhẹ hơn, mềm mại hơn, dễ rèn hơn và sáng chói hơn. Cũng vậy, khi thân được “nung” bằng thiền định với tưởng lạc và tưởng khinh an, thân tứ đại sẽ thay đổi hoàn toàn về chất.

Ví dụ minh họa “Nắm Bông Gòn” và kết quả thần thông. Như nắm bông gòn hoặc bông kapok rất nhẹ, chỉ cần gió nhẹ là bay lên hư không. Khi thân đạt trạng thái khinh an, Đức Phật có thể bay lên từ mặt đất vào hư không không khó khăn, và chứng được các loại thần thông: từ một biến thành nhiều, từ nhiều biến thành một, và thực hành tự tại với thân cho đến cõi Phạm thiên.

Bài kinh khẳng định: Năng lực của thắng trí tam muội định khó đo lường theo thường thức. Thân tứ đại vốn nặng nề không phải là tuyệt đối. Nhờ tu tập thiền định đúng cách (nhập thân-tâm, tưởng lạc và tưởng khinh an), ngay cả thân vật lý cũng có thể trở nên nhẹ nhàng, linh hoạt và đầy quang minh. Đây là lời khích lệ lớn lao cho người tu học: thân tâm có thể được chuyển hóa, và thần thông không phải là điều xa vời nếu biết rèn luyện đúng phương pháp.

Sớ Giải

834. tatiyavaggassa dutiye iminā cātumahābhūtikenāti iminā catumahābhūtamayena evaṃ bhārikena garukena samānenāpi. omātīti pahoti sakkoti, idaṃ tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ. kāyampi citte samodahatīti kāyaṃ gahetvā citte āropeti, cittasannissitaṃ karoti, cittagatiyā peseti. cittaṃ nāma mahaggatacittaṃ, cittagatigamanaṃ lahukaṃ hoti. cittampi kāye samodahatīti cittaṃ gahetvā kāye āropeti, kāyasannissitaṃ karoti, kāyagatiyā peseti, kāyo nāma karajakāyo, kāyagatigamanaṃ dandhaṃ hoti. sukhasaññañca lahusaññañcāti abhiññācittasahajātasaññā. sā hi santasukhasamannāgatattā sukhasaññā nāma hoti, kilesadandhāyitattassa ca abhāvā lahusaññā nāma.
ayoguḷo divasaṃ santatto lahutaro ceva hotīti so hi dvīhi tīhi janehi ukkhipitvā kammāruddhane pakkhittopi divasaṃ paccamāno vivarānupaviṭṭhena tejena ceva vāyena ca vāyosahagato ca usmāsahagato ca tejosahagato ca hutvā evaṃ lahuko hoti, yathā naṃ kammāro mahāsaṇḍāsena gahetvā ekato parivatteti ukkhipati bahi nīharati. evaṃ pana mudu ca hoti kammaniyo ca. yathā naṃ so khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ vicchindati, kūṭena hananto dīghacaturassādibhedaṃ karoti. imasmiṃ sutte vikubbaniddhi kathitā.

834. Trong bài kinh thứ hai của Tatiyavagga (Ayoguḷavagga), câu “iminā cātumahābhūtikenā” nghĩa là: “Với thân thể do bốn đại chủng tạo thành này” – tức là với thân thể nặng nề, thô kệch, nặng trịch như vậy, dù vẫn giữ nguyên bản chất bốn đại.

“Omātī” tức là “có thể làm được”, “có khả năng”. Đây là từ thuần túy, không pha tạp, xuất hiện nguyên vẹn trong Tam Tạng Phật ngôn (tepiṭake buddhavacane asambhinnapadaṃ).

“Kāyampi citte samodahatī” nghĩa là: lấy thân thể đặt vào trong tâm, làm cho thân nương tựa vào tâm, điều khiển thân theo sự di chuyển của tâm. “Tâm” ở đây chỉ tâm đáo đại (mahaggatacitta – tâm thiền, tâm chứng đắc). Sự di chuyển theo tâm thì rất nhẹ nhàng.

“Cittampi kāye samodahatī” nghĩa là: lấy tâm đặt vào trong thân, làm cho tâm nương tựa vào thân, điều khiển tâm theo sự di chuyển của thân. “Thân” ở đây chỉ thân do nghiệp sinh (karajakāya – thân tứ đại do nghiệp tạo). Sự di chuyển theo thân thì chậm chạp, nặng nề.

“Sukhasaññañca lahusaññañca” tức là thọ tưởng vui sướng và tưởng nhẹ nhàng sinh khởi cùng với tâm diệu trí (abhiññācittasahajātasaññā). Vì tâm ấy đầy đủ sự an lạc thanh tịnh nên gọi là sukhasaññā (lạc tưởng). Vì không còn sự chậm chạp, nặng nề của phiền não nên gọi là lahusaññā (khinh an tưởng).

Ví như quả cầu sắt (ayoguḷo) được nung đỏ suốt cả ngày thì trở nên nhẹ hơn, mềm mại hơn và dễ thao tác hơn. Quả cầu sắt ấy, dù ban đầu phải do hai ba người khiêng mới nổi và ném vào lò rèn, nhưng khi đang bị nung đỏ, nhờ lửa (tejo) xâm nhập vào các kẽ hở, nhờ gió (vāyo) hỗ trợ, trở thành vāyosahagata (có gió đi kèm), usmāsahagata (có nhiệt độ đi kèm), tejosahagata (có lửa đi kèm), nên trở nên nhẹ đến mức người thợ rèn có thể dùng kìm lớn kẹp, lật qua lật lại, nhấc lên và đưa ra ngoài một cách dễ dàng. Không những nhẹ, nó còn mềm mại (mudu) và dễ làm việc (kammaniya) nữa. Người thợ có thể đập từng mảnh, dùng búa gõ tạo ra các hình dáng dài, vuông, tròn… tùy ý.

Trong kinh này, thần thông biến hóa (vikubbaniddhi) được nói đến.