Lời đối thoại giữa Tôn giả Sāriputta và Anuruddha trong bài kinh đầu tiên cho thấy dấu hiệu bên ngoài của giải thoát nội tâm: các căn thanh tịnh và sắc diện sáng chói, vốn là hệ quả của tâm hoàn toàn ly nhiễm. Trọng tâm giáo pháp được xác định rõ khi Anuruddha tuyên bố mình “an trú với tâm được thiết lập vững chắc trên bốn niệm xứ”, một lời tuyên bố mang tính “āsabhi vācā” (tiếng rống sư tử), xác chứng trạng thái A-la-hán. Điều đáng chú ý là Tứ Niệm Xứ ở đây không còn chỉ là phương tiện (magga), mà đã trở thành nơi an trú (vihāra) của quả vị (phala).

Sang bài kinh thứ hai, cùng một công thức ấy được đặt trong hoàn cảnh thân bệnh nặng, qua đó làm nổi bật sự phân biệt căn bản giữa khổ thân (dukkha vedanā) và khổ tâm (domanassa). Tôn giả Anuruddha cho thấy rằng cảm thọ đau đớn tuy sinh khởi nhưng không “chiếm lĩnh” tâm, nhờ vào chánh niệm và tỉnh giác được duy trì liên tục.  Như vậy, Tứ Niệm Xứ không chỉ dẫn đến giải thoát, mà còn bảo hộ tâm khỏi sự xâm chiếm của khổ thọ ngay trong hiện tại.

Kinh Văn

Kinh Nhất Thiết hay Kinh Khu vườn của Ambapālī (Ambapālivanasuttaṃ)

907. ekaṃ samayaṃ āyasmā ca anuruddho āyasmā ca sāriputto vesāliyaṃ viharanti ambapālivane. atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṃ paṭisallānā vuṭṭhito ... pe ... ekamantaṃ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavoca —
“vippasannāni kho te, āvuso anuruddha, indriyāni, parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto. katamenāyasmā anuruddho vihārena etarahi bahulaṃ viharatī”ti? “catūsu khvāhaṃ, āvuso, satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto etarahi bahulaṃ viharāmi. katamesu catūsu? idhāhaṃ, āvuso, kāye kāyānupassī viharāmi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; vedanāsu ... pe ... citte ... pe ... dhammesu dhammānupassī viharāmi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ — imesu khvāhaṃ, āvuso, catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto etarahi bahulaṃ viharāmi. yo so, āvuso, bhikkhu arahaṃ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṃyojano sammadaññā vimutto, so imesu catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto bahulaṃ viharatī”ti.
“lābhā vata no, āvuso, suladdhaṃ vata no, āvuso! ye mayaṃ āyasmato anuruddhassa sammukhāva assumha āsabhiṃ vācaṃ bhāsamānassā”ti. navamaṃ.

Một thời, Tôn giả Anuruddha và Tôn giả Sāriputta đang trú tại Vesālī, trong khu vườn của Ambapālī. Sau đó, vào buổi chiều tối, Tôn giả Sāriputta thiền tịnh xong đứng dậy... Ngồi xuống một bên, Tôn giả Sāriputta thưa với Tôn giả Anuruddha:

“Này hiền giả Anuruddha, các căn của hiền giả thật thanh tịnh, sắc diện thật trong sáng và rạng rỡ. Tôn giả Anuruddha nay thường an trú trong sự an trú nào?”

“Này hiền giả, nay tôi thường an trú với tâm thiết lập vững chãi trong Bốn Niệm Xứ. Bốn niệm xứ là gì? Ở đây, này hiền giả, tôi trú quán thân trên thân… quán thọ trên các thọ… quán tâm trên tâm… quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, sau khi đã loại bỏ tham ái và ưu phiền ở đời.

Này hiền giả, vị Tỳ-khưu nào là bậc A-la-hán, bậc đã đoạn tận các lậu hoặc, đã sống đời phạm hạnh, đã làm những việc cần làm, đã đặt gánh nặng xuống, đã đạt được mục đích tự thân, đã hữu tận kiết sử, một bậc hoàn toàn giải thoát nhờ chánh trí, thường an trú với tâm thiết lập vững chãi trong bốn niệm xứ này.”

“Thật là lợi lạc cho chúng tôi, này hiền giả, thật là khéo lợi lạc cho chúng tôi, này hiền giả, khi chúng tôi được hiện diện trước mặt Tôn giả Anuruddha lúc ngài thốt lên lời rống mãnh sư như vậy.”

Kinh Trọng Bệnh (bāḷhagilānasuttaṃ)

908. ekaṃ samayaṃ āyasmā anuruddho sāvatthiyaṃ viharati andhavanasmiṃ ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno. atha kho sambahulā bhikkhū yenāyasmā anuruddho tenupasaṅkamiṃsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṃ anuruddhaṃ etadavocuṃ —
“katamenāyasmato anuruddhassa vihārena viharato uppannā sārīrikā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhantī”ti? “catūsu kho me, āvuso, satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittassa viharato uppannā sārīrikā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhanti. katamesu catūsu? idhāhaṃ, āvuso, kāye kāyānupassī viharāmi ... pe ... vedanāsu ... pe ... citte ... pe ... dhammesu dhammānupassī viharāmi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ — imesu kho me, āvuso, catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittassa viharato uppannā sārīrikā dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhantī”ti. dasamaṃ.

Một thời, Tôn giả Anuruddha đang trú tại Sāvatthī, trong Rừng Mù (Blind Men’s Grove), đang bị bệnh, đau đớn, trọng bệnh. Khi ấy, có một số Tỳ-khưu đi đến chỗ Tôn giả Anuruddha và thưa rằng:

“Tôn giả Anuruddha thường an trú trong sự an trú nào mà các cảm thọ đau đớn khởi lên trên thân không thể xâm chiếm và ám ảnh tâm của ngài?”

“Này các hiền giả, chính vì tôi an trú với tâm thiết lập vững chãi trong Bốn Niệm Xứ nên các cảm thọ đau đớn khởi lên trên thân không thể xâm chiếm và ám ảnh tâm tôi. Bốn niệm xứ là gì? Ở đây, này hiền giả, tôi trú quán thân trên thân… quán thọ trên các thọ… quán tâm trên tâm… quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, sau khi đã loại bỏ tham ái và ưu phiền ở đời.

Này các hiền giả, chính vì tôi trú với tâm thiết lập vững chãi trong bốn niệm xứ này mà các cảm thọ đau đớn khởi lên trên thân không thể xâm chiếm và ám ảnh tâm tôi.”

Chú Thích

Khu vườn Ambapālī là vườn xoài của danh kỹ Ambapālī  tại thành Vesālī cúng dường Đức Phật và Tăng chúng. Đây là một địa danh quan trọng trong hành trình cuối cùng của Đức Phật trước khi viên tịch.

Rừng Người Mù (Andhavana): Một khu rừng nằm gần thành Sāvatthī (Xá-vệ), nơi các vị Tỳ-khưu thường đến để độc cư thiền định. Tên gọi này bắt nguồn từ một tích truyện về một nhóm người bị cướp làm mù mắt và sau đó đắc quả tại đây.

Ý nghĩa nội dung bài kinh số 9: Sự an trú của bậc Thánh

• Vẻ mặt tươi sáng từ nội tâm thanh tịnh: Câu hỏi của Ngài Sāriputta cho thấy một người tu tập đúng đắn sẽ hiển lộ ra ngoài qua diện mạo thanh tịnh và các căn (mắt, tai, mũi...) điềm tĩnh.
• Sự liên tục của chánh niệm: Bài kinh khẳng định bốn niệm xứ không chỉ là phương pháp cho người mới bắt đầu (hữu học) mà còn là "ngôi nhà" thường xuyên của các bậc A-la-hán (vô học). Dù đã giải thoát, các Ngài vẫn duy trì chánh niệm như một trạng thái tự nhiên.

“āsabhiṃ vācā” – lời nói như sư tử nghĩa là: tiếng nói oai hùng, không sợ hãi; lời tuyên bố xuất phát từ chứng ngộ chân thật.  Không phải là lời nói thông thường, mà là: lời xác chứng của bậc Thánh. “attano arahattabhāvadīpakaṃ” lời nói ấy hiển lộ sự chứng đắc A-la-hán. “uttamavācā” – lời nói tối thượng; Đây là loại ngôn ngữ: không còn bị ô nhiễm bởi ngã chấp, không nhằm khoe khoang mà chỉ là sự thật được nói ra đúng như thực (yathābhūta)

Ẩn ý của Sớ giải: Khi một vị A-la-hán nó đó không phải là “tự xưng” theo nghĩa thế tục mà là sự vận hành tự nhiên của trí tuệ giải thoát Vì vậy “tiếng rống sư tử” là dấu hiệu của chánh trí đã viên mãn

Bài kinh số 10: Đối diện với nỗi đau thể xác: Tách biệt giữa Thân và Tâm: Đây là bài học thực tiễn nhất về việc đối diện cơn đau. Tôn giả Anuruddha giải thích rằng nhờ trú vào Bốn Niệm Xứ (đặc biệt là Quán Thọ), ngài có thể quan sát cơn đau như một đối tượng khách quan. Nguyên lý: "Cảm thọ đau đớn khởi lên trên thân" là chuyện của thân (quả của nghiệp hoặc quy luật sinh học), nhưng "không xâm chiếm và ám ảnh tâm" là kết quả của công phu tu tập. Ngài không đồng nhất mình với cơn đau, do đó tâm vẫn an nhiên giữa trọng bệnh.

Thông điệp cốt lõi Cả hai bài kinh đều hội tụ về một điểm: Bốn Niệm Xứ là con đường độc đạo. Nó không chỉ giúp đạt đến đích đến cao nhất (A-la-hán) mà còn là công cụ hữu hiệu nhất để duy trì sự bình thản trước những biến động khắc nghiệt nhất của đời sống (bệnh tật, đau đớn).

Sớ Giải

907. navame āsabhiṃ vācanti attano arahattabhāvadīpakaṃ uttamavācaṃ. sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.
 “907. Ở bài kinh thứ chín, ‘āsabhiṃ vācā’ là lời nói tối thượng biểu thị trạng thái A-la-hán của chính mình. Phần còn lại ở mọi chỗ đều có ý nghĩa hiển nhiên.”

“sesaṃ sabbattha uttānatthameva” các phần còn lại của bài kinh không hàm ý sâu cần chú giải đặc biệt