·       Lời mở đầu

·       Đạo từ của Hoà thượng Tuệ Siêu

·       Bài đọc “Vài điểm về Jhāna trong Tam Tạng Pāli”

·       Thảo luận

·       Hồi hướng – hoàn mãn

Vài điểm về Jhāna trong Tam Tạng Pāli

Jhāna (Pāḷi; Phạn: Dhyāna) thường được dịch sang tiếng Việt là Thiền định, Thiền Na, hay Tĩnh lự. Thuật ngữ này bắt nguồn từ căn động từ jheyya (suy ngẫm, quán sát) hoặc jhāpeti (thiêu đốt).

Theo Sớ giải Thắng Pháp, Jhāna mang hai ý nghĩa cốt lõi:

1.    Quán sát đối tượng: Tâm dán chặt và thẩm thấu vào đề mục một cách nhất điểm (Ekaggatā).

2.    Thiêu đốt các pháp nghịch trị: Sức mạnh của định lực thiêu đốt năm triền cái (Nīvaraṇa) vốn làm vẩn đục tâm thức.

Jhāna không phải là trạng thái xuất thần hay thôi miên, mà là một trạng thái tỉnh giác cực độ, nơi tâm thức được thanh lọc khỏi các nhiễu loạn của dục giới để trở nên nhu nhuyễn và sáng chói.

Bốn Tầng Thiền Sắc Giới (Rūpa-jhāna)

Lộ trình đắc định được mô tả qua sự thay đổi của các  thiền chi (Jhānaṅga). Khi định lực sâu dần, các chi thiền thô sẽ được xả bỏ để thay thế bằng các chi thiền tế vi hơn.

1. Sơ thiền

• Chi thiền: Tầm (Vitakka), Tứ (Vicāra), Hỷ (Pīti), Lạc (Sukha), Nhất tâm (Ekaggatā).
• Đặc điểm: Ly dục, ly ác pháp. một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ.

2. Nhị thiền

• Chi thiền: Hỷ, Lạc, Nhất tâm.
• Đặc điểm: Diệt tầm và tứ. một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tĩnh, nhứt tâm.

3. Tam thiền

• Chi thiền: Lạc, Nhất tâm.
• Đặc điểm: Ly hỷ. Hành giả xả bỏ sự phấn khích của hỷ để an trú trong cái lạc tỉnh táo. Đức Thế Tôn gọi đây là trạng thái "Xả niệm lạc trú".

4. Tứ thiền

• Chi thiền: Xả (Upekkha), Nhất tâm.
• Đặc điểm: không khổ, không lạc. Chấm dứt hỷ ưu đã cảm thọ từ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh.

Bốn Tầng Thiền Vô Sắc (Arūpa-Jhāna)

Sau Tứ thiền, nếu hành giả tiếp tục xả bỏ các đối tượng có hình sắc để hướng tới các khái niệm trừu tượng, họ sẽ bước vào các tầng Không giới:

1.    Không vô biên xứ

2.    Thức vô biên xứ

3.    Vô sở hữu xứ.

4.    Phi tưởng phi phi tưởng xứ

Vai trò của Jhāna trong lộ trình Giải thoát

Có một sự hiểu lầm thường gặp rằng Jhāna chỉ là sự hưởng thụ hỷ lạc. Thực tế, trong kinh tạng, Jhāna đóng vai trò là "Nhiên liệu" cho Trí tuệ:

1. Nền tảng của Thần thông (Abhiññā)

Như Tôn giả Anuruddha đã khẳng định, chính nhờ an trú vào các tầng định (đặc biệt là Tứ thiền), tâm trở nên sáng chói và nhu nhuyễn, giúp hành giả có thể hướng tâm đến Thiên nhãn, Thiên nhĩ hay Túc mạng thông.

2. Công cụ của Minh sát (Vipassanā)

Jhāna cung cấp một sự định tĩnh cần thiết để hành giả có thể "mổ xẻ" các uẩn mà không bị dao động. Khi xuất khỏi thiền, hành giả dùng cái tâm đã được rèn luyện đó để quán sát tính Vô thường, Khổ, Vô ngã của các chi thiền vừa trải qua.

3. Diệt trừ triền cái

Jhāna là liều thuốc đặc trị cho 5 triền cái:

• Tầm diệt trừ hôn trầm.
• Tứ diệt trừ nghi hoặc.
• Hỷ diệt trừ sân hận.
• Lạc diệt trừ giao động.
• Nhất tâm diệt trừ tham dục.

Trong khi Kinh Tạng (Suttapiṭaka) thường trình bày hệ thống bốn tầng thiền (cattāri jhānāni), thì Thắng Pháp Tạng (Abhidhamma) lại phân tích thành năm tầng thiền (pañca jhāna). Sự sai biệt này không phải là mâu thuẫn, mà là kết quả của phương pháp phân tích vi tế hơn của Abhidhamma. Cụ thể, Abhidhamma tách riêng giai đoạn “vô tầm hữu tứ” (avitakka vicāramatta) như một tầng thiền độc lập, vốn đã được ám chỉ trong Kinh Tạng nhưng chưa được hệ thống hóa thành một bậc riêng biệt. Như vậy, tầng thiền thứ hai trong Kinh Tạng được phân chia thành hai mức trong Abhidhamma: (1) có tứ nhưng không có tầm, và (2) không có cả tầm lẫn tứ. Sự phân tích này phản ánh khuynh hướng của Thắng Pháp trong việc khảo sát tiến trình tâm theo từng sát-na và từng yếu tố tâm sở (cetasika), qua đó làm rõ hơn sự chuyển biến tinh tế của định tâm từ thô đến vi tế.
Khái niệm Jhāna (thiền định) được trình bày một cách nhất quán và có hệ thống xuyên suốt Tam Tạng Pāli, từ Kinh Tạng, Thắng Pháp Tạng cho đến các trước tác chú giải như Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). Trong Kinh Tạng, điển hình như kinh Sa-môn quả (Sāmaññaphala Sutta), Jhāna được mô tả như những tầng định cụ thể với các chi thiền rõ ràng, đóng vai trò trung gian giữa đời sống phạm hạnh và trí tuệ giải thoát. Trong Abhidhamma, như trong Dhammasaṅgaṇī, Jhāna được phân tích dưới dạng các trạng thái tâm thiện và quả tương ứng, với cấu trúc chi tiết về tâm và tâm sở. Đến Thanh Tịnh Đạo, Jhāna được hệ thống hóa thành một lộ trình tu tập rõ ràng với các đề mục thiền (kammaṭṭhāna) và phương pháp chứng đắc. Do đó, quan điểm cho rằng thiền chỉ (samatha) là yếu tố ngoại lai hoặc thuộc về truyền thống ngoại giáo là không phù hợp với chứng cứ kinh điển; trái lại, Jhāna là một thành tố nội tại và cốt lõi của con đường Phật giáo nguyên thủy.
Từ thuật ngữ Jhāna (Pāli) đã phát triển thành các dạng phiên âm và chuyển nghĩa trong các nền văn hóa Á Đông, như “chan” (禪) trong tiếng Trung, “thiền” trong tiếng Việt, và “zen” trong tiếng Nhật. Tuy nhiên, sự tương đồng về ngữ nguyên không đồng nghĩa với sự đồng nhất về nội dung giáo lý. Trong Tam Tạng Pāli, Jhāna được định nghĩa một cách kỹ thuật như các trạng thái định tâm có cấu trúc rõ ràng với các chi thiền và tiến trình tu tập cụ thể. Ngược lại, trong các truyền thống Thiền tông Đông Á, đặc biệt là Zen, “thiền” thường được hiểu theo nghĩa rộng hơn, nhấn mạnh vào trực ngộ, tính phi khái niệm, và sự vượt qua mọi hình thức phân tích tâm lý. Do đó, dù có chung nguồn gốc ngữ nguyên, Jhāna trong Phật giáo Nguyên thủy và “thiền/zen” trong Thiền tông phát triển theo hai hướng khác nhau: một bên là hệ thống thiền định có tính phân tích và tuần tự, một bên là phương pháp trực nhận mang tính đột phá và phi cấu trúc.

Jhāna không phải là đích đến cuối cùng của đạo Phật (vì các tầng thiền vẫn là hữu vi, thuộc nhóm Asaṅkiliṭṭha-saṅkilesikā – không ô nhiễm nhưng thuận lợi cho chấp thủ), nhưng nó là con đường độc đạo để rèn luyện tâm thức. Một hành giả không có Định (Jhāna) sẽ rất khó đạt được Tuệ giác sắc bén để đoạn tận lậu hoặc. Như Đức Phật đã dạy: "Không có trí tuệ cho người không có thiền định; không có thiền định cho người không có trí tuệ. Người có cả thiền định và trí tuệ, người ấy đã tiến gần đến Niết-bàn." (Kinh Pháp Cú, kệ 372).