(Được trình bày tương tự như 45:139-148, thay thế bằng bốn thiền chi).

1.    Như Lai, dấu chân, đỉnh mái nhà, Gốc cây, lõi cây, hoa nhài, Vua chúa, mặt trăng và mặt trời, Cùng với tấm vải là thứ mười.

(Được trình bày tương tự như 45:149-160).

2.    Tinh cần, hạt giống, và rồng, Cây cối, cái chậu, cái chông, Bầu trời, và hai kinh về mây, Con thuyền, nhà khách, và sông.

(Được trình bày tương tự như 45:161-170).

1.    Tầm cầu, phân biệt, lậu hoặc, Các loại hữu, ba loại khổ, Hoang vu, ô nhiễm, và phiền não, Thọ, khát ái, và khát vọng.

(Được trình bày tương tự như 45:171-179).

54. Thượng Phần Kiết Sử

«Này các Tỳ khưu, có năm thượng phần kiết sử. Là những gì? Dục ái sắc giới, dục ái vô sắc giới, mạn, trạo cử, vô minh. Đây là năm thượng phần kiết sử.

Bốn thiền chi cần được phát triển để thắng tri năm thượng phần kiết sử này, để liễu tri chúng, để đoạn tận chúng, để từ bỏ chúng.

Là những gì? Ở đây, này các Tỳ khưu, ly dục, ly bất thiện pháp, Tỳ khưu nhập và an trú Sơ thiền… Nhị thiền… Tam thiền… Tứ thiền.

Này các Tỳ khưu, bốn thiền chi này cần được phát triển để thắng tri năm thượng phần kiết sử này, để liễu tri chúng, để đoạn tận chúng, để từ bỏ chúng.»

Chú Thích

1. Chỉ (samatha) và quán (vipassanā) đều cần thiết cho hành trình giác ngộ giải thoát

Trong giáo pháp Đức Phật, con đường giác ngộ không thể chỉ dựa vào một phương diện. Chỉ (samatha) – thiền định, sự an trú tĩnh lặng của tâm – và quán (vipassanā) – tuệ minh sát, sự quán chiếu trí tuệ – là hai yếu tố bổ trợ lẫn nhau và không thể tách rời. Samatha tạo ra nền tảng định lực vững chắc, giúp tâm vượt qua năm triền cái (dục tham, sân hận, hôn trầm, trạo cử, nghi ngờ), từ đó mở ra không gian sáng suốt cho vipassanā phát sinh. Ngược lại, nếu chỉ có samatha mà thiếu vipassanā thì hành giả dễ rơi vào trạng thái hưởng thụ hỷ lạc thiền định mà không đoạn trừ được vô minh và chấp thủ. Đức Phật đã dạy rõ trong nhiều kinh rằng chỉ khi kết hợp cả hai, hành giả mới có thể chứng ngộ Niết-bàn. Do đó, Jhāna – đỉnh cao của samatha – không phải là mục tiêu cuối cùng, mà là phương tiện thiết yếu để hỗ trợ tuệ giác viên mãn.

2. Jhāna thường được biết với tên gọi “định” như trong định quyền, định lực, định giác chi và chánh định

Jhāna chính là hình thức cao nhất của định (samādhi) trong Phật giáo. Trong Ngũ quyền (tín, tấn, niệm, định, tuệ), Jhāna là biểu hiện cụ thể của định quyền. Trong Ngũ lực, nó trở thành định lực – sức mạnh định tĩnh giúp hành giả kiên cố trước mọi chướng ngại. Trong Thất Giác chi, Jhāna được thể hiện qua định giác chi, giúp tâm an trú vững vàng giữa hỷ, xả và niệm. Đặc biệt, trong Bát Chánh Đạo, Jhāna là cốt lõi của chánh định – định chân chánh dẫn đến giải thoát. Như vậy, Jhāna không chỉ là trạng thái tĩnh lặng tạm thời mà là một sức mạnh định tĩnh được huân tập để hỗ trợ toàn bộ con đường tu tập, từ sơ cơ cho đến A-la-hán quả.

3. Chỉ trong “chỉ quán song tu” có phần khác với jhāna thuần túy vốn cũng được ghi nhận ngoài giáo pháp của Phật

Jhāna thuần túy (samatha) không phải là sáng tạo riêng của Đức Phật. Các truyền thống ngoại đạo thời Đức Phật, như Bà-la-môn giáo hay các hệ phái yoga, cũng đã biết và thực hành các tầng thiền định tương tự. Tuy nhiên, Phật giáo có điểm khác biệt căn bản: chỉ quán song tu. Trong khi Jhāna thuần túy của ngoại đạo chỉ dừng lại ở sự an lạc tạm thời và có thể bị chấp thủ, thì trong Phật giáo, Jhāna được sử dụng như nền tảng để phát triển vipassanā – tuệ quán vô ngã, vô thường, khổ. Đức Phật không phủ nhận Jhāna của ngoại đạo, nhưng Ngài dạy rằng chỉ khi kết hợp Jhāna với tuệ minh sát mới có thể đoạn tận phiền não và đạt đến giải thoát chân thật. Đây chính là nét đặc sắc của “chỉ quán song tu” – một phương pháp toàn diện và vượt trội so với thiền định thuần túy.

4. Năm thiền chi (Jhānaṅga) vốn cần thiết để áp đảo năm pháp cái (nivarana) mà tất cả hành giả tu tập nội tâm đều cần

Để chứng đắc Jhāna, hành giả phải phát triển đầy đủ năm thiền chi (jhānaṅga): tầm (vitakka), tứ (vicāra), hỷ (pīti), lạc (sukha) và nhất điểm (ekaggatā). Năm yếu tố này có vai trò then chốt trong việc áp đảo năm triền cái (nivarana): dục tham, sân hận, hôn trầm thụy miên, trạo cử hối quá và nghi ngờ. Mỗi thiền chi đều có chức năng riêng để chế ngự một hoặc nhiều triền cái. Ví dụ, nhất điểm giúp khắc phục trạo cử và hôn trầm, trong khi hỷ và lạc giúp xoa dịu sân hận và dục tham. Tất cả hành giả tu tập nội tâm, dù theo truyền thống nào, đều phải đối mặt với năm triền cái. Jhāna chính là phương pháp tối ưu để tạm thời áp đảo chúng, tạo ra một tâm thanh tịnh, sáng suốt làm nền tảng cho tuệ minh sát sau này. Không vượt qua năm triền cái, hành giả khó có thể tiến xa trên con đường giác ngộ.