Tam đề hữu tầm là đầu đề chiết bán _ vô dư. Tam đề hữu tầm có ba pháp:

a.      Các pháp hữu tầm hữu tứ (savitakkasavicārā dhammā)

b.      Các pháp vô tầm hữu tứ (avitakkavicāramattā dhammā)

c.       Các pháp vô tầm vô tứ (avitakkāvicārā dhammā)

a.      Các pháp hữu tầm hữu tứ (savitakkasavicārā dhammā)

1000. Katame dhammā savitakkasavicārā? Savitakkasavicārabhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, apariyāpanne , vitakkavicāre ṭhapetvā; taṃsampayutto vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā savitakkasavicārā.

Thế nào là các pháp hữu tầm hữu tứ? Pháp dục giới, sắc giới, siêu thế trong lãnh vực hữu tầm hữu tứ, tức là ngoại trừ tầm và tứ, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn tương ưng với tầm tứ. Đây là các pháp hữu tầm hữu tứ.

1399. Katame dhammā savitakkasavicārā? Kāmāvacaraṃ kusalaṃ, akusalaṃ, kāmāvacarakusalassa vipākato ekādasa cittuppādā, akusalassa vipākato dve, kiriyato ekādasa, rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, etthuppanne vitakkavicāre ṭhapetvā – ime dhammā savitakkasavicārā.

Thế nào là các pháp hữu tầm hữu tứ? Thiện dục giới, bất thiện, mười một tâm sanh dị thục quả thiện dục giới, hai dị thục quả bất thiện, mười một tố; thiện, dị thục quả và tố sơ thiền sắc giới; thiện và dị thục quả sơ thiền siêu thế; ngoại trừ tầm và tứ sanh trong những tâm ấy. Đây là các pháp hữu tầm hữu tứ.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là, về tâm dục giới có 3 tâm ý giới và 41 tâm ý thức giới, cùng 50 thuộc tánh tương ưng đi với tầm tứ; về tâm sắc giới có 3 tâm sơ thiền cùng 33 thuộc tánh tương ưng mà đi với tầm tứ; về tâm siêu thế có 8 tâm đạo quả sơ thiền cùng 34 thuộc tánh tương ưng mà đi với tầm tứ. Như vậy, có cả thảy 55 tâm hữu tầm hữu tứ và 50 thuộc tánh hữu tầm hữu tứ, trừ ra tầm tứ.

Chú giải: Đi với tầm, gọi là hữu tầm (sahavitakkena savitakkā); Đi với tứ, gọi là hữu tứ (saha vicārena savicārā); những pháp vừa có tầm vừa có tứ, gọi là hữu tầm hữu tứ (savitakkasavicārā).

Tầm (vitaka) là thuộc tánh có chức năng hướng tâm đến đối tượng; Tứ (vicāra) là thuộc tánh có chức năng làm cho tâm bám sát đối tượng.

b.      Các pháp vô tầm hữu tứ (avitakkavicāramattā dhammā)

1001. Katame dhammā avitakkavicāramattā? Avitakkavicāramattabhūmiyaṃ rūpāvacare, apariyāpanne, vicāraṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā avitakkavicāramattā.

Thế nào là các pháp vô tầm hữu tứ? Pháp sắc giới và siêu thế trong lĩnh vực vô tầm hữu tứ, tức là ngoại trừ tứ, thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn tương ưng với tứ. Đây là các pháp vô tầm hữu tứ.

1400. Katame dhammā avitakkavicāramattā? Rūpāvacarapañcakanaye dutiyaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttarapañcakanaye dutiyaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ vicāraṃ ṭhapetvā, vitakko ca – ime dhammā avitakkavicāramattā.

Thế nào là các pháp vô tầm hữu tứ? Thiện, dị thục quả và tố nhị thiền sắc giới theo năm bậc thiền, thiện và dị thục quả nhị thiền siêu thế theo năm bậc thiền, ngoại trừ tứ sanh trong những tâm nầy. Đây là các pháp vô tầm hữu tứ.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là, về tâm sắc giới có 3 tâm nhị thiền với 33 thuộc tánh tương ưng mà đi với tứ; về tâm siêu thế có 8 tâm đạo quả nhị thiền cùng 34 thuộc tánh tương ưng mà đi chung với tứ. Như vậy, có 11 tâm vô tầm hữu tứ và 36 thuộc tánh vô tầm hữu tứ, trừ ra tứ.

Chú giải: Avitakka - vô tầm, là pháp không tương ưng với tầm (vitakkena saddhiṃ sampayogaṃ na gacchati).

Vicāramattā - hữu tứ, chỉ còn lại tứ (vicāro eva mattā) vì trong cặp đôi tầm và tứ ở sơ thiền, nay ở nhị thiền bỏ tầm chỉ còn tứ, nên gọi là vicāramattā, để cho biết pháp nầy hữu tứ vô tầm, không nhầm với savicārā - hữu tứ hữu tầm.

Nhị thiền vô tầm hữu tứ là nói nhị thiền theo hệ thống năm thiền (jhānapañcakanaya), nhị thiền ở kinh tạng nói theo hệ thống bốn thiền (jhānacatukanaya) thì nhị thiền ấy là vô tầm vô tứ.

Chỉ ở tâm sắc giới và siêu thế mới có nhị thiền vô tầm hữu tứ.

c.       Các pháp vô tầm vô tứ (avitakkāvicārā dhammā)

1002. Katame dhammā avitakkaavicārā? Avitakkaavicārabhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare , arūpāvacare, apariyāpanne; vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā avitakkaavicārā.

Thế nào là các pháp vô tầm vô tứ? Thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn là pháp dục giới, sắc giới, vô sắc giới, siêu thế trong lãnh vực vô tầm vô tứ, tất cả sắc và vô vi giới. Đây là các pháp vô tầm vô tứ.

1401. Katame dhammā avitakkaavicārā? Dvepañcaviññāṇāni, rūpāvacaratikatikajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaratikatikajjhānā kusalato ca vipākato ca, pañcakanaye dutiye jhāne uppanno ca vicāro rūpañca nibbānañca – ime dhammā avitakkaavicārā. Vitakkasahajāto vicāro na vattabbo savitakkasavicārotipi, avitakkavicāramattotipi, avitakkaavicārotipi.

Thế nào là các pháp vô tầm vô tứ? Ngũ song thức; thiện, dị thục quả và tố ba hay ba bậc thiền sắc giới sau; thiện, dị thục quả và tố trong bốn bậc thiền vô sắc giới; thiện và dị thục quả ba hay ba bậc thiền siêu thế sau, tứ khởi sanh trong nhị thiền tính theo năm bậc thiền; sắc và níp-bàn. Đây là các pháp vô tầm vô tứ.

Chi pháp trong ý nghĩa nầy là, về dục giới có 5 cặp thức (ngũ song thức) với 7 thuộc tánh tương ưng; về sắc giới có 3 tâm tam thiền, 3 tâm tứ thiền, 3 tâm ngũ thiền, cùng 33 thuộc tánh tương ưng các tâm thiền ấy; về vô sắc giới có 12 thiền vô sắc cùng 30 thuộc tánh tương ưng với các tâm ấy; về siêu thế có 8 tâm đạo quả tam thiền, 8 tâm đạo quả tứ thiền và 8 tâm đạo quả ngũ thiền, cùng 34 thuộc tánh tương ưng; 28 sắc pháp; níp-bàn; tâm sở tứ trong tâm nhị thiền cũng kể là pháp vô tầm vô tứ.

Chú giải: Vô tứ là pháp không tương ưng với tứ (vicārena saddhiṃ sampayogaṃ na gacchatī’ ti avicārā).

Pháp nào không có cả hai tầm và tứ sanh chung, gọi là pháp vô tầm vô tứ.

Tỳ kheo Tuệ Siêu biên soạn.