Sức mạnh của Niệm Hơi Thở nằm ở sự giản đơn nhưng uyên thâm. Nó bắt đầu bằng sự nhận biết thô sơ về hơi thở dài, ngắn, nhưng rồi dần dần dẫn dắt hành giả đi sâu vào những tầng vi tế của hỷ lạc và định tĩnh. Khi "Thân hành" và "Tâm hành" được an tịnh, hơi thở trở thành một chiếc gương trong suốt soi rọi bản chất của vô thường. Trong ánh sáng của chánh niệm, hơi thở không còn là một bản năng vô thức, mà trở thành một đối tượng của trí tuệ. Tu tập niệm hơi thở chính là tu tập sự buông bỏ. Buông bỏ những tạp niệm, buông bỏ cái tôi chấp ngã, để rồi cuối cùng, hành giả nhận ra rằng giải thoát không nằm ở đâu xa, mà nằm ngay trong sự tỉnh thức trọn vẹn với hơi thở hiện tại.

Kinh Văn

977. sāvatthinidānaṃ. tatra kho ... pe ... etadavoca — “ekadhammo, bhikkhave, bhāvito bahulīkato mahapphalo hoti mahānisaṃso. katamo ekadhammo? ānāpānassati {ānāpānasati (sī. pī.)} . kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, ānāpānassati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā? idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. so satova assasati, satova {sato (bahūsu) tatiyapārājikepi} passasati. dīghaṃ vā assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ vā passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti; rassaṃ vā assasanto ‘rassaṃ assasāmī’ti pajānāti, rassaṃ vā passasanto ‘rassaṃ passasāmī’ti pajānāti; ‘sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sabbakāyappaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘pītippaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘pītippaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘sukhappaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘sukhappaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘cittasaṅkhārappaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘cittasaṅkhārappaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘passambhayaṃ cittasaṅkhāraṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘cittappaṭisaṃvedī assasissāmī’ti sikkhati, ‘cittappaṭisaṃvedī passasissāmī’ti sikkhati; ‘abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘abhippamodayaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘samādahaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmī’ti sikkhati, ‘vimocayaṃ cittaṃ passasissāmī’ti sikkhati; ‘aniccānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘aniccānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘virāgānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘virāgānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘nirodhānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘nirodhānupassī passasissāmī’ti sikkhati; ‘paṭinissaggānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘paṭinissaggānupassī passasissāmī’ti sikkhati. evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, ānāpānassati evaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā”ti. paṭhamaṃ.

Tại Sāvatthī.

Ở đó, Thế Tôn dạy như sau:

“Này các Tỳ-khưu, có một pháp, khi được tu tập và làm cho sung mãn, sẽ đưa đến quả lớn và lợi ích lớn. Một pháp ấy là gì? Chính là niệm hơi thở. Và này các Tỳ-khưu, niệm hơi thở được tu tập và làm cho sung mãn như thế nào để đưa đến quả lớn và lợi ích lớn?

Ở đây, này các Tỳ-khưu, một vị Tỳ-khưu đi đến rừng, đến gốc cây, hoặc đến một am trống, ngồi xuống; xếp chân kiết già, thân thẳng, thiết lập chánh niệm trước mặt, với chánh niệm, vị ấy thở vô; với chánh niệm, vị ấy thở ra.

Thở vô dài, vị ấy biết: ‘thở vô dài’; hoặc thở ra dài, vị ấy biết: ‘thở ra dài.’ Thở vô ngắn, vị ấy biết: ‘thở vô ngắn’; hoặc thở ra ngắn, vị ấy biết: ‘thở ra ngắn.’
Vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận toàn thân, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận toàn thân, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘An tịnh thân hành, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘An tịnh thân hành, thở ra.’

Vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận hỷ, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận hỷ, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận lạc, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận lạc, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận tâm hành, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận tâm hành, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘An tịnh tâm hành, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘An tịnh tâm hành, thở ra.’

Vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận tâm thái, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Cảm nhận tâm thái, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘Với tâm hoan hỷ, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Với tâm hoan hỷ, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘Định tâm, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Định tâm, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘Giải thoát tâm, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Giải thoát tâm, thở ra.’

Vị ấy tu tập: ‘Quán vô thường, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Quán vô thường, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘Quán ly tham, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Quán ly tham, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘Quán đoạn diệt, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Quán đoạn diệt, thở ra.’
Vị ấy tu tập: ‘Quán từ bỏ, thở vô’; vị ấy tu tập: ‘Quán từ bỏ, thở ra.’

Này các Tỳ-khưu, chính khi niệm hơi thở được tu tập và làm cho sung mãn như vậy, thì nó đưa đến quả lớn và lợi ích lớn.”

Chú Thích

Trong Phật học, pháp môn này được gọi là "Niệm Hơi Thở Vô, Hơi Thở Ra" hay “nhập tức xuất tức niệm” (Pāli: Ānāpānasati) vì nó chứa đựng cả đối tượng thực hành và phương pháp thực hành một cách chuẩn xác. Tên gọi này không đơn thuần là sự mô tả hơi thở, mà mang những tầng ý nghĩa sâu sắc sau:

Tên gọi này được ghép từ ba thành tố: Āna: Hơi thở vô; Apāna: Hơi thở  ra. Sati: Chánh niệm (sự ghi nhớ, tỉnh giác, quan sát rõ ràng).  Ānāpānasati nghĩa là dùng Chánh niệm để quan sát sự ra và vào của hơi thở.

Tại sao phải nhấn mạnh cả "Vô" và "Ra"? Việc gọi tên đầy đủ giúp hành giả duy trì sự tỉnh thức trọn vẹn trong một chu kỳ sống:

• Tính liên tục: Hơi thở là một dòng chảy. Nếu chỉ niệm "hơi thở" chung chung, tâm dễ rơi vào trạng thái mơ hồ. Khi phân định "Vô" và "Ra", tâm có một điểm tựa cụ thể để bám sát từng khoảnh khắc biến đổi.
• Sự sinh diệt: Hơi thở vô rồi phải ra (sinh và diệt). Việc quan sát cả hai chiều giúp chúng ta nhận diện trực tiếp tính chất Vô thường ngay trên thân thể mình mà không cần suy luận triết học phức tạp.

Hơi thở là "chiếc cầu nối" Pháp môn này được đặt tên như vậy vì hơi thở có những đặc tính độc nhất:

• Nối liền Thân và Tâm: Hơi thở là điểm giao thoa. Khi tâm động, hơi thở gấp; khi tâm an, hơi thở nhẹ. Niệm hơi thở là cách dùng cái hữu hình (thân) để quan sát cái vô hình (tâm).
• Đối tượng thực tại: Bạn không thể thở cho hôm qua hay thở cho ngày mai. Hơi thở luôn xảy ra ở hiện tại. Vì vậy, niệm hơi thở là cách nhanh nhất để kéo tâm trở về với "bây giờ và tại đây".

Bốn giai đoạn của tên gọi (Theo Kinh Quán Niệm Hơi Thở)

Tên gọi này còn đại diện cho một lộ trình thực hành từ thô đến tế:

1.    Nhận diện: Biết rõ hơi thở vô dài/ngắn, thở ra dài/ngắn.

2.    Cảm thọ: Cảm nhận toàn thân khi thở.

3.    An tịnh: Làm cho thân hành và tâm hành lắng dịu xuống.

4.    Quán chiếu: Dùng hơi thở làm nền tảng để quan sát bản chất của khổ, không, vô ngã.

Đức Phật gọi đây là "Trú xứ của bậc Thánh" (Ariyahāvihara). Ngài nhấn mạnh tên gọi này vì nó là đối tượng trung tính, không gây ra tham hay sân. Ai cũng có hơi thở, bất kể tôn giáo, giai cấp hay độ tuổi, nên đây là pháp môn phổ quát nhất cho nhân loại.

Mười sáu bước hay mười sáu phương diện trong thực hành niệm hơi thở, tạo thành cốt lõi của Ānāpānasati Sutta. Mười sáu bước này được giải thích chi tiết trong Visuddhimagga đoạn 267–291. Một tuyển tập các văn bản quan trọng về đề mục thiền này, do ngài Ñāṇamoli dịch và mang tên Mindfulness of Breathing, bao gồm Kinh Niệm Hơi Thở, đoạn trích từ Thanh Tịnh Đạo, một luận văn từ Paṭis, và một số bài kinh tuyển chọn.

Như được trình bày ở 54:10, mười sáu phương diện này được chia thành bốn nhóm bốn (tứ tứ), tương ứng với bốn niệm xứ. Do đó, mặc dù niệm hơi thở khởi đầu trong phạm vi “quán thân” (kāyānupassanā), nhưng cuối cùng bao trùm toàn bộ bốn phạm trù quán niệm.

Về cụm từ “thiết lập chánh niệm trước mặt” (parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā), Vibhaṅga (Vibh 252,14–16-(Phân Tích Pháp), trang 252, dòng 14–16 (theo bản in Pāli, thường là PTS). ) giải thích: “Chánh niệm này được thiết lập, được thiết lập vững chắc tại chóp mũi hoặc tại trung tâm môi trên.”

Visuddhimagga (273–274; Ppn 8:171–173-Chú giải Trung Bộ (Papañcasūdanī), quyển 8, trang 171-173) giải thích bước thứ ba của nhóm này là: “làm cho biết rõ, làm cho hiển lộ phần đầu, phần giữa, và phần cuối của toàn bộ thân hơi thở vô… của toàn bộ thân hơi thở ra.”

“Thân hành” (kāyasaṅkhāra) trong bước thứ tư chính là hơi thở vô và hơi thở ra, và nó trở nên ngày càng an tịnh và vi tế hơn khi niệm hơi thở được phát triển. Xem Saṃyutta Nikāya IV 293,16: “Này gia chủ, hơi thở vô và hơi thở ra chính là thân hành.”

Chú thích này và hai chú thích kế tiếp dựa trên Visuddhimagga (287–291; Ppn 8:226–237- Chú giải Trung Bộ (Papañcasūdanī), quyển 8, trang 226–237. ).

Hỷ hay Phỉ (pīti) được cảm nhận khi hành giả đã chứng nhập hai tầng thiền đầu, và sau khi nhập rồi xuất khỏi một trong các tầng thiền ấy, hành giả quán sát với tuệ rằng hỷ đi kèm thiền là vô thường và hoại diệt.

Lạc (sukha) được cảm nhận khi hành giả đã chứng nhập ba tầng thiền đầu, và sau khi nhập rồi xuất khỏi một trong các tầng thiền ấy, hành giả quán sát với tuệ rằng lạc đi kèm thiền cũng vô thường và hoại diệt.

Tâm hành (cittasaṅkhāra) là thọ và tưởng, và chúng được kinh nghiệm trong cả bốn tầng thiền.

“Cảm nhận tâm” cần được hiểu theo bốn tầng thiền.

Tâm được “làm hoan hỷ” khi đạt được hai tầng thiền có hỷ, hoặc khi xuyên thấu chúng bằng tuệ như là vô thường và hoại diệt.

“Định tâm” có thể chỉ cho hoặc là định của Jhāna, hoặc là định sát-na sinh khởi cùng với tuệ quán

“Giải thoát tâm” có nghĩa là giải thoát khỏi các triền cái và các chi thiền thô bằng cách đạt các tầng định cao hơn và giải thoát khỏi các méo mó nhận thức bằng trí tuệ quán

“Quán vô thường” (aniccānupassī) là quán năm uẩn là vô thường, vì chúng sinh khởi và hoại diệt, biến đổi, hoặc vì chúng tan rã từng sát-na. Nhóm bốn này hoàn toàn thuộc về tuệ quán, khác với ba nhóm trước vốn có thể được hiểu theo cả chỉ và quán.

“Quán ly tham” (virāgānupassī) và “quán đoạn diệt” (nirodhānupassī) có thể được hiểu: vừa là tuệ quán thấy sự hoại diệt của các pháp, vừa là đạo siêu thế, nhận ra Niết-bàn như sự ly tham và đoạn diệt các hành

“Quán từ bỏ” (paṭinissaggānupassī) là sự buông bỏ (pariccāga, sự đoạn trừ (pahāna) các phiền não bằng tuệ, và sự thể nhập (pakkhandana) Niết-bàn qua chứng đắc đạo

Sớ Giải

977. ānāpānasaṃyuttassa paṭhame ekadhammoti eko dhammo. sesamettha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.215) ānāpānassatikammaṭṭhānaniddese vuttameva.

“977. Trong Tương ưng Niệm Hơi Thở, ở bài kinh thứ nhất, ‘ekadhammoti’ nghĩa là ‘một pháp’. Phần còn lại ở đây, điều gì cần được nói, thì tất cả đều đã được trình bày đầy đủ, toàn diện trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga 1.215), nơi phần giải thích đề mục niệm hơi thở.”