Kinh Văn

Kinh Giác Chi (Bojjhaṅgasuttaṃ)

978. “ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, ānāpānassati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā? idha, bhikkhave, bhikkhu ānāpānassatisahagataṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ, ānāpānassatisahagataṃ dhammavicayasambojjhaṅgaṃ bhāveti ... pe ... ānāpānassatisahagataṃ upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, ānāpānassati evaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā”ti. dutiyaṃ.

“Này các Tỳ-khưu, niệm hơi thở, khi được tu tập và làm cho sung mãn, đưa đến quả lớn và lợi ích lớn. Và này các Tỳ-khưu, niệm hơi thở được tu tập và làm cho sung mãn như thế nào để đưa đến quả lớn và lợi ích lớn?

Ở đây, này các Tỳ-khưu, một vị Tỳ-khưu tu tập niệm giác chi cùng với niệm hơi thở, y cứ trên viễn ly, ly tham, đoạn diệt, hướng đến giải thoát. Vị ấy tu tập trạch pháp giác chi… [313] … xả giác chi cùng với niệm hơi thở, y cứ trên viễn ly, ly tham, đoạn diệt, hướng đến giải thoát.

Này các Tỳ-khưu, chính theo cách này, niệm hơi thở được tu tập và làm cho sung mãn, đưa đến quả lớn và lợi ích lớn.”

Kinh Tóm Lược (Suddhikasuttaṃ)

979. “ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, ānāpānassati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā? idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. so satova assasati, satova passasati ... pe ... ‘paṭinissaggānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘paṭinissaggānupassī passasissāmī’ti sikkhati. evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, ānāpānassati evaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā”ti. tatiyaṃ.

“Này các Tỳ-khưu, niệm hơi thở, khi được tu tập và làm cho sung mãn, đưa đến quả lớn và lợi ích lớn. Và này các Tỳ-khưu, niệm hơi thở được tu tập và làm cho sung mãn như thế nào để đưa đến quả lớn và lợi ích lớn?

Ở đây, này các Tỳ-khưu, một vị Tỳ-khưu đi đến rừng, đến gốc cây, hoặc đến một am trống, ngồi xuống; xếp chân kiết già, thân thẳng, thiết lập chánh niệm trước mặt, chỉ chánh niệm, vị ấy thở vào; chánh niệm, vị ấy thở ra… (tất cả như đoạn §1)…

Vị ấy tập: ‘Quán từ bỏ, tôi sẽ thở vào’; vị ấy tập: ‘Quán từ bỏ, tôi sẽ thở ra.’

Này các Tỳ-khưu, chính theo cách này, niệm hơi thở được tu tập và làm cho sung mãn, đưa đến quả lớn và lợi ích lớn.”

Kinh Thành Quả I (Paṭhamaphalasuttaṃ)

980. “ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, ānāpānassati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā? idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. so satova assasati, satova passasati ... pe ... ‘paṭinissaggānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘paṭinissaggānupassī passasissāmī’ti sikkhati. evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, ānāpānassati evaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. evaṃ bhāvitāya kho, bhikkhave, ānāpānassatiyā evaṃ bahulīkatāya dvinnaṃ phalānaṃ aññataraṃ phalaṃ pāṭikaṅkhaṃ — diṭṭheva dhamme aññā, sati vā upādisese anāgāmitā”ti. catutthaṃ.

(Tất cả như bài kinh trước, với phần thêm sau:)

[314]
“Này các Tỳ-khưu, khi niệm hơi thở được tu tập và làm cho sung mãn như vậy, có thể mong đợi một trong hai quả:

hoặc là thắng trí ngay trong đời này,
hoặc nếu còn dư tàn chấp thủ, thì đạt đến quả vị Bất lai (Anāgāmī).”

Kinh Thành Quả II (Dutiyaphalasuttaṃ)

981. “ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā. kathaṃ bhāvitā ca, bhikkhave, ānāpānassati kathaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā? idha, bhikkhave, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. so satova assasati, satova passasati ... pe ... ‘paṭinissaggānupassī assasissāmī’ti sikkhati, ‘paṭinissaggānupassī passasissāmī’ti sikkhati. evaṃ bhāvitā kho, bhikkhave, ānāpānassati evaṃ bahulīkatā mahapphalā hoti mahānisaṃsā.
“evaṃ bhāvitāya kho, bhikkhave, ānāpānassatiyā evaṃ bahulīkatāya satta phalā sattānisaṃsā pāṭikaṅkhā. katame satta phalā sattānisaṃsā? diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādheti; no ce diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādheti. atha maraṇakāle aññaṃ ārādheti; no ce diṭṭheva dhamme paṭikacca aññaṃ ārādheti, no ce maraṇakāle aññaṃ ārādheti. atha pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā antarāparinibbāyī hoti... upahaccaparinibbāyī hoti... asaṅkhāraparinibbāyī hoti... sasaṅkhāraparinibbāyī hoti... uddhaṃsoto hoti akaniṭṭhagāmī — evaṃ bhāvitāya kho, bhikkhave, ānāpānassatiyā evaṃ bahulīkatāya ime satta phalā sattānisaṃsā pāṭikaṅkhā”ti. pañcamaṃ.

(Tất cả như kinh số §3, với phần thêm sau:)

“Này các Tỳ-khưu, khi niệm hơi thở được tu tập và làm cho sung mãn như vậy, có thể mong đợi bảy quả và lợi ích. Bảy là gì?

1.    Chứng đạt thắng trí ngay trong đời này một cách sớm chóng.

2.    Nếu không chứng đạt sớm trong đời này, thì chứng đạt vào lúc lâm chung.

3.    Nếu không chứng đạt trong đời này hay lúc lâm chung, thì do đoạn tận năm hạ phần kiết sử, vị ấy trở thành người đạt Niết-bàn trong trung hữu  (Trung gian niết-bàn) (antarā-parinibbāyī).

4.    Nếu không đạt như vậy, thì do đoạn tận năm hạ phần kiết sử, vị ấy trở thành người đạt Niết-bàn khi vừa tái sinh (Sinh bang niết-bàn)   (upahacca-parinibbāyī).

5.    Nếu không đạt như vậy, thì do đoạn tận năm hạ phần kiết sử, vị ấy trở thành người đạt Niết-bàn không cần nỗ lực (Vô hành niết-bàn) (asaṅkhāra-parinibbāyī).

6.    Nếu không đạt như vậy, thì do đoạn tận năm hạ phần kiết sử, vị ấy trở thành người đạt Niết-bàn với nỗ lực (hữu hành Niết-bàn)  (sasaṅkhāra-parinibbāyī).

7.    Nếu không đạt như vậy, thì do đoạn tận năm hạ phần kiết sử, vị ấy trở thành người tiến đến cõi Akaniṭṭha. (Thượng lưu sắc cứu cánh) (Uddhaṃsoto Akaniṭṭhagāmī):

Này các Tỳ-khưu, khi niệm hơi thở được tu tập và làm cho sung mãn như vậy, thì bảy quả và lợi ích này có thể được mong đợi.”

Chú Thích

Về bài kinh Giác Chi (Sutta số 2)

Bài kinh này nhấn mạnh rằng Niệm Hơi Thở là môi trường hoàn hảo để nuôi dưỡng Thất Giác Chi (Bảy yếu tố giác ngộ). Dựa trên viễn ly, ly tham, đoạn diệt: Đây là điều kiện tiên quyết. Niệm hơi thở không phải để tìm kiếm thần thông hay khoái lạc, mà mục đích là để tâm rời xa (viễn ly) các triền cái, lìa bỏ (ly tham) sự dính mắc và chấm dứt (đoạn diệt) khổ đau.

7 quả và lợi ích trong kinh Niệm Hơi Thở

Trong đoạn kinh này, Đức Phật dạy rằng khi niệm hơi thở được tu tập viên mãn, hành giả có thể đạt một trong bảy kết quả. Hai kết quả đầu là A-la-hán quả, năm kết quả sau thuộc về Bất lai quả — Anāgāmī, tức vị đã đoạn tận năm hạ phần kiết sử nhưng chưa đoạn tận hoàn toàn năm thượng phần kiết sử.

I. Hai quả đầu: A-la-hán trong đời này

1. Chứng thắng trí sớm ngay trong đời này

Đây là trường hợp hành giả nhờ tu tập niệm hơi thở mà chứng A-la-hán quả khi còn đang sống, trước lúc lâm chung.

“Thắng trí” ở đây không nên hiểu chỉ là thần thông, mà là trí đoạn tận lậu hoặc (āsavakkhaya-ñāṇa). Hành giả không còn tái sinh, vì tham, sân, si đã được tận diệt.

2. Chứng thắng trí vào lúc lâm chung

Trường hợp thứ hai là hành giả chưa chứng A-la-hán sớm trong đời, nhưng vào lúc cận tử, nhờ định và tuệ đã thuần thục, vị ấy chứng lậu tận trí ngay trước khi mạng chung.

Điểm quan trọng là vị ấy không chết như một phàm phu, cũng không chỉ tái sinh lên Phạm thiên, mà đoạn tận lậu hoặc ngay tại ranh giới cuối cùng của đời sống hiện tại.

II. Năm quả sau: các loại Bất lai

Nếu chưa chứng A-la-hán trong đời này, hành giả nhờ đoạn tận năm hạ phần kiết sử sẽ thành Bất lai.

Năm hạ phần kiết sử là:

1.    Thân kiến (sakkāya-diṭṭhi)

2.    Hoài nghi (vicikicchā)

3.    Giới cấm thủ (sīlabbataparāmāsa)

4.    Dục ái (kāmarāga)

5.    Sân (paṭigha)

Vị Bất lai không còn tái sinh vào dục giới, vì đã đoạn tận dục ái và sân. Tuy nhiên, vị ấy vẫn còn năm thượng phần kiết sử vi tế:

1.    Ái đối với sắc giới

2.    Ái đối với vô sắc giới

3.    Mạn

4.    Trạo cử

5.    Vô minh

Do đó, vị ấy tái sinh vào Tịnh cư thiên (Suddhāvāsa) và chứng Niết-bàn tại đó.

III. Năm loại Bất lai trong bài kinh

3. Antarā-parinibbāyī — Bậc chứng Niết-bàn trong khoảng giữa

Đây là vị Bất lai chứng A-la-hán trong khoảng giữa, tức sau khi mạng chung ở cõi người nhưng trước khi hoàn tất tiến trình hiện hữu nơi cõi Tịnh cư. Theo chú giải, đây là loại Bất lai có căn cơ rất bén nhạy. Lửa phiền não còn lại quá yếu, nên ngay khi tiến trình tái sinh hướng đến cõi thanh tịnh, vị ấy đã đoạn tận hoàn toàn lậu hoặc. Có thể hiểu đây là trường hợp chứng đắc rất nhanh sau khi rời đời sống này. (Theo Ngài Bodhi và một số học giả thì ý nghĩa “trong khoảng giữa” là điều gây ra nhiều tranh luận trong Tam Tạng Pāli)

4. Upahacca-parinibbāyī — Bậc chứng Niết-bàn khi vừa chạm đến / vừa tái sinh

Đây là vị Bất lai chứng A-la-hán ngay sau khi tái sinh vào cõi Tịnh cư. Khác với bậc bất lai trước, vị này không chứng trong “khoảng giữa”, mà sau khi đã “đặt chân” vào cảnh giới mới. Nhưng do tuệ lực rất mạnh, vị ấy chứng Niết-bàn gần như ngay lập tức sau khi sinh lên đó. Nếu dùng hình ảnh: loại trước như ngọn lửa tắt giữa đường; loại này như ngọn lửa tắt ngay khi vừa đến nơi.

5. Asaṅkhāra-parinibbāyī — Bậc chứng Niết-bàn không cần nỗ lực

Đây là vị Bất lai chứng A-la-hán trong cõi Tịnh cư một cách tự nhiên, không cần dụng công mạnh mẽ. “Asaṅkhāra” nghĩa là không cần tác động thúc đẩy nhiều. Không phải vị ấy không tu, mà là các căn đã quá thuần thục; chỉ cần duyên nhẹ cũng đủ làm đạo quả chín muồi. Loại này cho thấy sức mạnh của ba-la-mật đã chín, định tuệ đã gần viên mãn từ đời trước.

6. Sasaṅkhāra-parinibbāyī — Bậc chứng Niết-bàn với nỗ lực

Đây là vị Bất lai cần tác ý, tinh tấn, nỗ lực tu tập thêm trong cõi Tịnh cư rồi mới chứng A-la-hán. “Sasaṅkhāra” nghĩa là có sự gia công, có sự thúc đẩy. Vị này vẫn chắc chắn chứng Niết-bàn, nhưng cần thời gian và công phu nhiều hơn loại trước. Điểm quan trọng: sự khác biệt không nằm ở cứu cánh — vì cả hai đều chứng A-la-hán — mà nằm ở mức độ dễ hay khó trong tiến trình đoạn tận các thượng phần kiết sử.

7. Uddhaṃsoto Akaniṭṭhagāmī — Bậc thượng lưu đi đến cõi Akaniṭṭha

Đây là loại Bất lai đi “ngược dòng lên trên”, lần lượt tái sinh qua các cõi Tịnh cư cao hơn, cuối cùng đến Akaniṭṭha, cõi cao nhất trong năm Tịnh cư thiên, rồi chứng Niết-bàn tại đó. Năm cõi Tịnh cư thường được kể là: Vô phiền (Aviha), Vô nhiệt (Atappa), Thiện kiến (Sudassa), Thiện hiện (Sudassī), Sắc cứu cánh (Akaniṭṭha)

Vị này chưa chứng A-la-hán ngay ở các tầng thấp hơn, mà tiếp tục đi lên cho đến cõi cao nhất. Tuy vậy, vị ấy không còn trở lại dục giới, nên vẫn là Bất lai đúng nghĩa.

Sớ Giải

Không có bản Sớ giải riêng cho các bài kinh trên.