BÀI HỌC HẰNG NGÀY

  Thứ Tư, ngày 17 tháng 08, 2022

MÔN HỌC KINH TƯƠNG ƯNG – SAṂYUTTANIKĀYA

CHƯƠNG VIII. TƯƠNG ƯNG TRƯỞNG LÃO VAṄGĪSA (S. i, 188).

Bài 5. Kinh Thiện Ngôn (Subhāsitasuttaṃ) -LỜI NÓI CÓ THỂ TẠO NÊN CHIẾN TRANH VÀ HOÀ BÌNH.

 

 

 

 

Sự truyền đạt bằng ngôn ngữ có ảnh hưởng lớn đối với tâm thức và cuộc sống loài người. Đức Phật không khuyên nên tịnh khẩu với sự im lặng hoàn toàn. Ngài dạy nên nói điều đáng nói. Gọi là thiện ngôn cần có những đặc tính là lời nói có lợi lạc, đúng pháp, hoà ái và không sai sự thật. Thoạt nghe thì dễ hiểu nhưng thật ra để áp dụng cụ thể vào đời sống hằng ngày cần có ý thức cao rộng. Trong một cách nói nào đó thì toàn bộ giáo pháp là những gì thiện thuyết (Svakkhato).

Sāvatthinidānaṃ. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhavo’’ti. ‘‘Bhadante’’ti tebhikkhū bhagavato paccassosuṃ. Bhagavā etadavoca –

‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā; anavajjā ca ananuvajjā ca viññūnaṃ. Katamehi catūhi? Idha, bhikkhave, bhikkhu subhāsitaṃyeva bhāsati no dubbhāsitaṃ, dhammaṃyeva bhāsati no adhammaṃ, piyaṃyeva bhāsati no appiyaṃ, saccaṃyeva bhāsati no alikaṃ. Imehi kho, bhikkhave, catūhi aṅgehi samannāgatā vācā subhāsitā hoti, no dubbhāsitā, anavajjā ca ananuvajjā ca viññūna’’nti.

Tại Sāvatthi,

Bấy giờ Đức Thế Tôn gọi chư tỳ khưu: Này chư tỳ khưu, Chư vị ấy trả lời: Dạ bạch Thế Tôn. Đức Thế Tôn nói như sau:

Này chư Tỳ khưu, lời nói có bốn đặc tính được xem là khéo nói không vụng về; vô tội không gì đáng trách đối với các bậc trí. Bốn đặc tính đó là gì? Nói điều lợi ích chứ không lời gây hại; nói đúng pháp chứ không phi pháp; nói ái ngữ chứ không chướng tai; nói sự thật chứ không sai sự thật. Lời nói có bốn đặc tính được xem là khéo nói không vụng về; vô tội không gì đáng trách đối với các bậc trí.

Idamavoca bhagavā, idaṃ vatvāna sugato athāparaṃ etadavoca satthā –
‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo,
Dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ;
Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ,
Saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti.

Nói xong Bậc Đạo Sư lại nói thêm kệ ngôn:

Bậc trí dạy thiện ngôn:

Đầu tiên, nói lợi ích
Chứ không lời có hại
Thứ hai, nói đúng pháp
Chứ không phải phi pháp

Thứ ba, nói ái ngữ
Chứ không phải chướng tai
Thứ tư, nói sự thật
Chứ không sai sự thật

Atha kho āyasmā vaṅgīso uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘paṭibhāti maṃ bhagavā, paṭibhāti maṃ sugatā’’ti. ‘‘Paṭibhātu taṃ vaṅgīsā’’ti bhagavā avoca.

Lúc ấy Tôn giả Vaṅgīsa từ chỗ ngồi đứng dậy, đắp thượng y vào một bên vai, chắp tay hướng về Thế Tôn và bạch rằng:

--Bạch Thế Tôn, (thi tứ) khởi lên trong tâm con. Bạch Thiện Thệ, (thi tứ) khởi lên trong tâm con

Đức Thế Tôn nói:

-- Này Vaṅgīsa, hãy đọc lên điều ấy.

Atha kho āyasmā vaṅgīso bhagavantaṃ sammukhā sāruppāhi gāthāhi abhitthavi –
‘‘Tameva vācaṃ bhāseyya, yāyattānaṃ na tāpaye;
Pare ca na vihiṃseyya, sā ve vācā subhāsitā.
‘‘Piyavācaṃva bhāseyya, yā vācā paṭinanditā;
Yaṃ anādāya pāpāni, paresaṃ bhāsate piyaṃ.
‘‘Saccaṃ ve amatā vācā, esa dhammo sanantano;
Sacce atthe ca dhamme ca, āhu santo patiṭṭhitā.
‘‘Yaṃ buddho bhāsate vācaṃ, khemaṃ nibbānapattiyā;
Dukkhassantakiriyāya, sā ve vācānamuttamā’’ti.

Rồi Tôn giả Vaṅgīsa trước mặt Thế Tôn, nói lên kệ ngôn tán thán thích hợp:

Nếu nói chỉ nên nói
Lời vô hại cho mình
Vô hại với tha nhân
Ấy là lời khéo nói

Nên nói lời ái ngữ
Lời nói được đón nhận
Không tạo nên phiền hà
Ngôn ngữ đẹp lòng người

Nói chân lý: bất tử
Định luật từ ngàn xưa
Người trí nói sự thật,
Đúng pháp và lợi lạc

Phật dạy điều an ổn
Để chứng đạt niết bàn
Chấm dứt tất cả khổ
Chính lời cao quý nhất

‘‘Subhāsitaṃ uttamamāhu santo =
Dhammaṃ bhaṇe nādhammaṃ taṃ dutiyaṃ =
Piyaṃ bhaṇe nāppiyaṃ taṃ tatiyaṃ =
Saccaṃ bhaṇe nālikaṃ taṃ catuttha’’nti =
‘‘Tameva vācaṃ bhāseyya =
yāyattānaṃ na tāpaye =
Pare ca na vihiṃseyya =
sā ve vācā subhāsitā =
‘‘Piyavācaṃva bhāseyya =
yā vācā paṭinanditā =
Yaṃ anādāya pāpāni =
paresaṃ bhāsate piyaṃ =
‘‘Saccaṃ ve amatā vācā =
esa dhammo sanantano =
Sacce atthe ca dhamme ca =
āhu santo patiṭṭhitā =
‘‘Yaṃ buddho bhāsate vācaṃ =
khemaṃ nibbānapattiyā =
Dukkhassantakiriyāya =
sā ve vācānamuttamā’’ti =

Trong lời dạy của Đức Phật chữ subhāsita (thiện ngôn, lời khéo nói) vừa là đề tài vừa là đặc tính thứ nhất. Dịch theo ngữ cảnh và ý nghĩa từ bản Sớ giải thì đề tài là lời khéo nói và chi pháp đầu tiên là lời có lợi ích không gây hại cho mình và tha nhân.

Trong Tăng Chi Bộ, phẩm năm pháp, thì thiện ngôn có thêm một đặc tính là nói đúng thời. Ý nghĩa nầy ở đây có thể hiểu tiềm ẩn trong lời nói có lợi lạc.

Cụm từ “saccaṃ ve amatāvācā” vốn là thành ngữ phổ thông trong văn học Phạn ngữ có thể hiểu theo hai cách: Một, lời chân thật là lời bất tử (một cách ca ngợi). Hai, nói sự thật là con đường đưa đến cảnh giới bất tử; nói cách khác là chánh pháp tuyên lưu dẫn đến niết bàn.

Câu Sacce atthe ca dhamme ca theo bản Sớ giải thì nêu lên ba đặc tính: đúng với sự thật (sacce), lợi lạc (atthe), đúng pháp (dhamme). Cũng có thể hiểu “điều đúng pháp, có lợi ích phải y cứ trên sự thật”. (bản dịch của HT Thích Minh Châu thì “nghĩa và pháp y cứ trên sự thật”; chữ attha là nghĩa mà cũng là lợi ích).

Lời dạy dẫn đến an ổn  (khemāya) chỉ cho Phật Pháp là pháp dẫn đến chấm dứt tất cả khổ đau.

Một lần nữa nên nhắc lại là Tôn giả Vaṅgīsa vốn là người có khả năng xuất khẩu thành thi. Mà thi tứ lại hay và đẹp. Bản dịch tiếng Việt chỉ lấy nghĩa mà không chuyên chở được hồn của thơ nên có thể nghe như trùng lập với lời Phật dạy.

 

Chuyển dịch và biên soạn Giáo trình: Tỳ kheo Giác Đẳng