Hạnh phúc là đề tài lớn và quan trọng trong Phật Pháp. Có thể nói không sợ sai lầm là sự thực hành lời Phật dạy không thể tách biệt với hạnh phúc. Nhưng cũng phải nhấn mạnh điểm nầy là hạnh phúc theo Phật Pháp có nhiều thứ, nhiều loại từ thấp đến cao, từ cái tầm thường đến hạnh phúc tối thượng. Ngài Payutto làm một sưu tập về hạnh phúc được tìm thấy trong Tam Tạng Pāli. Dưới đây là một phần của bản liệt kê:
• Hạnh phúc tiêu thụ (paribhoga-sukha; upabhoga-sukha).
• Hạnh phúc giàu có (bhoga-sukha).
• Hạnh phúc của thân xác (kāya-sukha; kāyika-sukha).
• Hạnh phúc của tâm thức (citta-sukha; cetasika-sukha).
• Hạnh phúc của dục lạc (kāma-sukha).
• Hạnh phúc vật chất (sāmisa-sukha; āmisa-sukha).
• Hạnh phúc tinh thần (nirāmisa-sukha).
• Hạnh phúc của mùa tiết (utu-sukha).
• Hạnh phúc của danh vọng (kitti-sukha).
• Hạnh phúc của phàm phu (puthujjana-sukha).
• Hạnh phúc của con người (manussa-sukha).
• Hạnh phúc của thiên giới (dibba-sukha).
• Hạnh phúc của phần đông (mahājana-sukha).
• Hạnh phúc hoàn vũ (sabbaloka-sukha).
• Hạnh phúc của đắm say (madhura-sukha).
• Hạnh phúc hiền thiện (kusala-sukha).
• Hạnh phúc như pháp (dhammika-sukha).
• Hạnh phúc tu tập (bhāvanā-sukha).
• Hạnh phúc lâu dài (nicca-sukha).
• Hạnh phúc trầm luân (saṁsāra-sukha).
• Hạnh phúc của nỗ lực (yoga-sukha).
• Hạnh phúc thế gian (lokiya-sukha).
• Hạnh phúc xuất thế (lokuttara-sukha).
• Hạnh phúc luân hồi (vaṭṭa-sukha).
• Hạnh phúc không còn sanh tử (vivaṭṭa-sukha).
• Hạnh phúc thô thiển (oḷārika-sukha).
• Hạnh phúc tế nhị (sukhuma-sukha).
• Hạnh phúc của định (samādhi-sukha).
• Hạnh phúc của thiền (jhāna-sukha).
• Hạnh phúc của tuệ quán (vipassanā-sukha).
• Hạnh phúc của thánh nhân (ariya-sukha).
• Hạnh phúc của phàm nhân (anariya-sukha).
• Hạnh phúc của độc cư (viveka-sukha).
• Hạnh phúc của an tịnh (santi-sukha).
• Hạnh phúc của thanh thản (vimokkha-sukha).
• Hạnh phúc của giải thoát (vimutti-sukha).
• Hạnh phúc của đại ngộ (sambodhi-sukha).
• Hạnh phúc tối thượng (parama-sukha).
Với những ghi nhận trên từ kinh điển cho thấy hạnh phúc không phải chỉ là đề tài lớn mà vô cùng quan trọng mà người học Phật cần tìm hiểu thấu đáo. Phải có đủ sự tỉnh táo, cởi mở để chấp nhận những trạng thái hạnh phúc khác nhau mà đôi khi đối lập giữa cái không và cái có; giữa vật chất và tinh thần; giữa sanh tử và niết bàn. Không chỉ cảm nhận bằng suy tư mà cần đến sự tu tập thực chứng để nhìn thấy nhiều chiều kích khác nhau của hạnh phúc.

HẠNH PHÚC LÀ GÌ?

Để tạo hạnh phúc trước hết cần hiểu rõ ý nghĩa và giá trị của hạnh phúc. Nói một cách ngắn gọn, hạnh phúc là thành tựu ước muốn và nhu cầu được đáp ứng, hoặc nói ngắn hơn,  là sự thoả mãn, như ý. Định nghĩa nầy không thể gọi là hoàn toàn nhưng bao gồm ý nghĩa rộng lớn nhất.  Đây là định nghĩa về hạnh phúc mà phần đông chúng sanh tự giới hạn. Đa số không cảm nhận hạnh phúc vượt ngoài ý nghĩa nầy.

Muốn tắm rửa và và được tắm rửa khiến một người hạnh phúc. Muốn ăn và được ăn khiến một ngoùi hạnh phúc. Một đứa trẻ muốn vui đùa và được vui đùa là điều hạnh phúc. Đây là sự thành tựu điều mong muốn và thoả mãn nhu cầu.

Trong lãnh vực ngôn ngữ thì ước muốn và nhu cầu là hai điều khác nhau. Nhưng trong phạm vi của bài viết nầy thì thỉnh thoảng được sử dụng như tương đồng.

Trong định nghĩa hạnh phúc là sự thoả mãn ý muốn, rất cần thiết để định nghĩa bản chất tự nhiên của ý muốn. Ý muốn là một đề tài rất rộng. Đức Phật dạy: “Tất cả pháp bắt nguồn từ ý muốn (chandamūlaka sabbe dhammā) (Tăng Chi Bộ I - X, 58). Điều nầy hàm nghĩa tất cả những gì con người thực hiện đều khởi sự từ ý muốn.

Do vậy có hai điều cần thiết để đạt được hạnh phúc là: Một là hiểu rõ bản chất tự nhiên của ý muốn. Hai là nếu hạnh phúc là sự mãn nguyện thì cả hai ý muốn và hạnh phúc đều cần sự vun bồi.

Sự mơ hồ và lầm lẫn về ý muốn cản trở con người thấy rõ sự việc, không thể định hướng, và không giải quyết các vấn đề một cách thiết thực. Một người không hiểu rõ mình thật sự muốn gì thì không bao giờ có thể bắt tay tạo dựng hạnh phúc một các cụ thể.

BẢN CHẤT VÀ SỰ QUAN TRỌNG CỦA Ý MUỐN

Thuật ngữ Phật học chỉ cho ý muốn là từ ngữ tế nhị cần xác lập ý nghĩa rõ ràng. Chữ chanda có thể dịch là mong muốn, ước nguyện, hy vọng. Trong từ ngữ Phật học Hán Việt thì chanda có thể dịch là hy cầu, nguyện vọng, hoặc ngắn gọn là dục.

Chữ chanda được dùng rất rộng rãi trong văn học Phạm ngữ và Phật học. Kāmachanda là sự ham muốn dục lạc. Nekkhammachanda là ước muốn ly dục; paribhogachanda là ước muốn hưởng thụ; dhammachanda là pháp dục.

Trong kinh điển chữ chanda được chia thành hai:

1.    Khát dục (taṇhāchanda) là sự mong muốn đạt được, muốn chiếm hữu, muốn trở thành, muốn huỷ diệt.

2.    Tác dục (kattukamyatā) là ý muốn hành động, ý muốn nhập cuộc, ý muốn sáng tạo, ý muốn cải thiện, ý muốn học hỏi, ý muốn tôi luyện, kể cả ý muốn tu tập.

Khát dục là pháp bất thiện (akusalachanda); tác dục là thiện (kusalachanda) hoặc trung tính.

Nhưng cách dùng thường khi đòi hỏi sự tinh nghĩa vì trong sự cách dùng cũng như dịch thuật thường có khuynh hướng xem dục là tiêu cực nên có những từ ly dục, diệt dục… trong lúc chanda mang cả hai ý nghĩa tích cực cũng như tiêu cực.

Những nhà Sớ Giải thường sử dụng chữ patthanā – hy cầu, ước nguyện để có vẻ trung lập hơn nhưng rồi cũng rơi vào trường hợp chữ chanda vì cũng tạo nên hai thuật ngữ: Taṇhāchanda (ái trước) và chandapatthanā (hoài bảo). Đây là trường hợp “mèo lại hoàn mèo”.

Nên lưu ý có nhiều Phật tử khi nói đến “dục” thì mặc nhiên xem đó là tiêu cực, là điều cần phải tránh, phải diệt.  Trong lúc nói đến “nguyện” thì mặc nhiên xem là tốt. Kỳ thật thì dục và nguyện đều có thể dùng để dịch chữ chanda.

HỶ VÀ LẠC

Trong phân tích rõ nét hơn về hạnh phúc, Phật pháp dạy về hỷ (pīti) và lạc (sukha). Như đã đề cập, hạnh phúc được hiểu là sự mãn nguyện hay ước vọng được thành tựu. Từ ước vọng đến sự thành tựu có một trạng thái cần được biết tới là hỷ (pīti) hay sự hân hoan. Trạng thái nầy có thể lầm lẫn với hạnh phúc (sukha - lạc) mà cũng có thể lầm lẫn với sự mong muốn. Trong Tam Tạng và Sớ giải thường dùng thí dụ sau đây để phân biệt ước muốn, hân hoan, và hạnh phúc (thuật ngữ gọi là dục, hỷ, và lạc)

Như một người hành trình giữa sa mạc đã cạn nước dự trữ mang theo đang bị cơn khát hoành hành. Bấy giờ mong ước tìm được nước và cố gắng đi tới. Đến một lúc nhìn thấy một ốc đảo từ xa với những cây xanh biết là đó là nơi có thể tìm thấy nước. Mặc dù kiệt sức nhưng do biết được sắp có nước nên tâm trên nên hăng hái và thân như có thêm sinh lực để đi tới. Cuối cùng người lữ hành đang bị khô khát đã đến được ốc đảo và trầm mình trong hồ nước cũng như uống nước thoả mãn sự nóng khát.

Hết nước và nóng khát nên mong mỏi tìm được nước là dục (chanda). Thấy ốc đảo từ xa biết là sắp có nước nên lòng sung sướng là hỷ (pīti). Trạng thái thoả mãn khi uống nước và ngâm mình trong hồ không còn bị nóng khác bức bách là lạc (sukha).

Cần hiểu là ước muốn chỉ là hy vọng có thể là ảo vọng như một người ao ước được trúng số độc đắt để trở nên giàu có. Hy vọng có thể định hướng cuộc sống nhưng cũng có thể là hoang tưởng thiếu thực tế. Một số các tôn giáo thường nói đến “thiên đường mai sau” hay “vườn địa đàng được tái tạo” như là niềm hy vọng tối hậu cho cuộc sống.

Sự hân hoan hay hỷ là thứ hạnh phúc chân thực vì ý muốn sắp hiện thực với cơ sở đủ rõ ràng. Điều nầy có phần gần với “sự hưởng thụ quá trình”. Như một người thích ăn tết trong lúc dọn dẹp trang trí nhà cửa, mua sắm hoa trái, nấu nướng thức ăn… với niềm vui đón tết.  Hỷ hay sự hân hoan thật sự theo Phật pháp là trạng thái dẫn tới sự lắng dịu những bồn chồn, nghi hoặc, căng thẳng do khát vọng tạo nên. Sự lắng dịu nầy Phật pháp gọi là passaddhi – an tịnh.

Trong rất nhiều mô tả trong kinh điển thì sự an tịnh là cầu nối giữa hỷ và lạc. “có giao động thì không có khinh an; trái lại sự an tịnh tạo nên khinh an”. Sự mong ước hay khát vọng thường tạo nên những hoang mang, lo lắng, căng thẳng, giao động. Có khi do do quá mong muốn tạo nên những bắt buộc, miễn cưỡng nội tại và đánh mất sự thanh thanh thản. Sự an tịnh thực sự khi những trạng thái tiêu cực được thay thế bằng trạng thái lành mạnh.

Niềm hy vọng có thể là động lực cho cuộc sống mà cũng có thể tạo nên sự thất vọng to lớn. Điều nầy dẫn tới sự buồn nãn, đau khổ hơn là hạnh phúc. Cần phân biệt ước vọng (chanda) lành mạnh là sự hy vọng đi với hiểu biết trong lúc sự khát ái (taṇhā) chỉ là khao khác hưởng thụ hay chiếm hữu. Như một người bỏ việc làm đi ăn nhậu với bạn bè đó là taṇhā chứ không phải chanda.

Cũng nên hiểu thêm về một khía cạnh quan trọng của lạc là sự an tịnh (santi). Đây là trạng thái hoàn toàn thoả mãn không còn những “lấn cấn”. Thí dụ một người ao ước có được một chiếc xe đắt tiền. Khi có được thì nhận ra chi phí bảo trì quá cao, tiền bảo hiểm là khoản tiền lớn, đi đâu cũng lo sợ bị cọ quẹt.. Hạnh phúc không trọn vẹn không có sự an tịnh.

TÁNH PHỨC TẠP TRONG MƯU CẦU HẠNH PHÚC

Con đường dẫn tới hạnh phúc, dù là xuất thế hay hiệp thế, thì đều pha lẫn giữa áp lực và sự thoả mãn; giữa thành công và thất bại; giữa cái cái có được và gánh nặng đeo mang. Một người có trí luôn ý thức rõ là không thể chỉ có hạnh phúc mà không có cái giá phải trả mà cái gì đạt được đều gồm “trọn gói”.

Thái độ cầu toàn giữa cuộc sống bất toàn thường tạo nên thất vọng. Một trong những khía cạnh quan trọng trọng của ước muốn là mong có được cái hoàn hảo như ý. Mua một chiếc xe, theo đuổi một sở thích, kết hôn với người bạn đời… thường đi với ý muốn là tất cả phải tốt như mình mong mỏi. Nhưng sự bất toàn cuộc thực tế khiến chúng ta thất vọng. Không phải sự buồn nãn vì xui xẻo mà vì ước vọng không thực tế. Không có cái gọi là hoàn hảo trong những gì theo đuổi trong cuộc sống nầy. Ngày nay có những phong trào hướng về một môi trường sinh thái lành mạnh hay sự bình đẳng giới tính thường tạo nên những mục tiêu thiếu thực tế. Cuộc sống thường cần tánh quân bình hơn là nghiêng về một bên.

Nếu hạnh phúc được định nghĩa là mãn nguyện những gì mong ước thì nên nhìn ngược lại chính sự mong ước tạo nên áp lực, căng thẳng, nghi hoặc trong cuộc sống. Quá mong muốn cái gì thường tạo nên những xáo trộn tâm lý. Thí dụ một người mẹ quá kỳ vọng ở đứa con học hành đỗ đạt thường tạo nên nhiều căng thẳng trong việc vai trò của người mẹ lo cho con. Đa số những âu lo đến từ ước muốn mãnh liệt kể cả sự tha thiết có cuộc sống bình yên.

Nếu ước muốn cái hoàn hảo là một cực đoan thì đích điểm tối hậu là một cực đoan khác trong mưu cầu hạnh phúc. Người ta mua một điện thoại thông minh hay một chiếc xe đắt tiền với nghĩ là những thứ đó sẽ là “sản phẩm không một gì khác vượt qua được như một quảng cáo của hãng xe BMW có câu “Ultimate Driving Machine”. Thực tế thì tất cả hạnh phúc của trần gian chỉ là giai đoạn và mang giá trị rất tương đối. Một cái gì đó có thể là “tốt nhất” trong dự tính nhưng khi có được thì giá trị có thể sớm lỗi thời khi có cái tốt hơn xuất hiện. Ngay cả cảm hứng và hạnh phúc đối với những thứ đó của sớm mai một.

Người ta có câu “cứu cánh biện minh cho phương tiện”. Không may là đa số những thành tựu trong cuộc sống phải trả bằng giá quá đắt. Thí dụ một người cật lực làm việc để có số tiền sống thoải mái khi về già nhưng do làm việc quá nhiều khi về hưu thì sức khoẻ suy yếu. Trong sự già nua bệnh tật thường khi đồng tiền trở nên vô nghĩa. Trái lại khi còn trẻ tiêu xài nhiều để ăn chơi khi về già lâm vào cảnh túng thiếu thì cũng không phải là lối sống tốt. Nếu cuộc sống là hành trình thì mỗi ngày đều có giá trị riêng. Sống tất cả vì tương lai mà không cho phép những giây phút hiện tại an lạc thì thường khi là lối sống “thả mồi bắt bóng”.

Nói đến tính cách phức tạp của hạnh phúc, một lần nữa cần nhắc lại tinh thần trung đạo trong Phật pháp. “Nhân vô viễn lự tất hữu cận ưu” nhưng lo xa quá mà đánh mất hiện tại thì cũng là cực đoan. Mong cái tốt nhất nhưng cũng nên nhắc sự tương đối để không tạo thất vọng lớn. Sống với hy vọng khiến con người hăng hái nhưng sự kỳ vọng cũng tạo nên căng thẳng, áp lực, thậm chí là sự thất vọng lớn lao. Khả năng sống như nhiên (yathābhutam) song hành với chí hướng là điều cần thiết để tạo nên tinh thần trung đạo.

Bài học ngày 31.7.2023

ƯỚC MUỐN HIỀN THIỆN

Hạnh phúc được hiểu là thành tựu được ước nguyện.  Những mong mỏi chấp ngã, ích kỷ thường tạo nhiều phiền não, đau khổ hơn là thanh thản, an lạc. Đức Phật dạy sự huân tu bốn phạm trú là từ, bi, hỷ, xả là những ước nguyện tốt lành đối với tha nhân mà cũng tạo nên sự quân bình tâm lý cho chính mình.

Bốn phạm trú hay tứ vô lượng tâm là sự “đơn phương” sống hoà bình với muôn loại chúng sanh. Dù bất kể hoàn cảnh nào cũng có thể huân tập được.

Bốn phạm trú cũng là cách sống an ổn “vô điều kiện” mà chúng sanh ít khi biết được. Người ta thường tự định đặt những điều kiện phải thế nầy mới dễ thương, phải thế kia mới đáng trắc ẩn… Một khi từ, bi, hỷ, xả được huân tập tương đối lớn mạnh thì sẽ giảm đi sự đòi hỏi và là một trãi nghiệm quan trọng về thứ hạnh phúc vô điều kiện.

Tâm từ (mettā) là sự hoà ái trong bối cảnh bình thường. Tâm từ là sự mong mỏi tha nhân được an lạc. Đó là trạng thái thân thiện, hoà dịu, mát mẽ.

Tâm bi (karuṇā) là sự mong mỏi chúng sanh đang đau khổ được hết khổ. Đó là trạng thái cảm thông, trắc ẩn.

Tâm hỷ (muditā) là sự hân hoan chân thành đối với hạnh phúc của tha nhân. Đó là tâm lượng bao la hạnh phúc khi thấy tha nhân hạnh phúc.

Tâm xả (upekkhā) là khả năng tự chế không can thiệp để người khác có thể tự mình trưởng thành. Đây là sự quân bình tế nhị. Ngài Payutto thí dụ như người mẹ thương con khi con chập chững bước đi phải chấp nhận cho con té đau. Vì con cần học tự mình đứng dậy để đi bằng sự cố gắng của chính mình.

Với bốn vô lượng tâm kể trên thì “ước muốn – chanda” được hiểu là:

1.    Sự mong mỏi chúng sanh được vui.

2.    Sự mong mỏi chúng sanh thoát khổ

3.    Sự mong mỏi chúng sanh được tăng tiến

4.    Sự mong mỏi chúng sanh được tự mình trưởng thành

Cả bốn trạng thái tuy khác biệt nhưng đều cần có như nhau. Thiếu một trong bốn thì những thứ kia khó phát triển. Như trường hợp một số người nhiều lòng trắc ẩn khi thấy người khác hoạn nạn nhưng khi cơn hoạn nạn qua rồi thì ganh tị với những gì người khác có.

Bốn vô lượng tâm là pháp tu có tác dụng giảm thiểu sự ích kỷ, vô tâm, đố kỵ, giao động là những thức tạo nên phiền não, khổ luỵ từ ước muốn mà ra.

Bài học ngày 7.8.2023

HẠNH PHÚC CHỦ QUAN VÀ KHÁCH QUAN

Có những hạnh phúc đến từ quan niệm cá nhân tạm gọi là hạnh phúc chủ quan. Nhưng Phật Pháp cũng ghi nhận có những hạnh phúc đến từ bản chất hay tự tánh riêng mà ta co thể tạm gọi là hạnh phúc khách quan. Hai khía cạnh nầy trở nên rất tế nhị khi đề cập đến “nhận thức như nhiên – yathābhātaṃ”.

Hạnh phúc khách quan có thể được ghi nhận qua một số trường hợp sau:

a.    Hạnh phúc đến từ thiên nhiên. Rất nhiều ghi nhận trong kinh điển cho thấy Đức Phật vầ chư vị a la hán tán thán hạnh phúc của của núi rừng như vườn  Gosiṅgasāla trong đêm rằm (Trung Bộ I. 212). Hay câu kinh Pháp Cú: Khả ái thay núi rừng…

b.    Hạnh phúc đến từ sự hài hoà, thân thiện trong quan hệ giữa con người với con người như câu hỏi của Đức Phật đối với tôn giả Anuruddha: - Này Anuruddha, các Thầy có sống hòa hợp, hoan hỷ với nhau, không có cãi nhau. Như nước với sữa, sống nhìn nhau với cặp mắt thiện cảm không? (Trung Bộ III. Kinh Tuỳ Phiền não)

c.     Hạnh phúc đến từ nếp sống lương hảo "Có bốn loại hạnh phúc vật chất mà người tại gia cư sĩ có thể thọ hưởng, thỉnh thoảng và tùy cơ hội, là: hạnh phúc được có vật sở hữu (atthisukha), hạnh phúc được có tài sản (bhogasukha), hạnh phúc không nợ nần (ananasukha), và hạnh phúc không bị khiển trách (anavajjasukha).

'Hạnh phúc được có sở hữu là gì?'

"Là hạnh phúc của người kia đã tạo nên tài sản do nhờ nỗ lực cố gắng, nhờ sức lao động chân tay và mồ hôi nước mắt, thâu thập và thọ lãnh một cách hợp pháp. Khi nghĩ rằng tài sản này ta đã tạo nên do nhờ sự nỗ lực cố gắng, thâu thập và thọ lãnh hợp pháp, người kia cảm thấy thỏa thích và mãn nguyện. Đó là hạnh phúc được có vật sở hữu.

'Hạnh phúc được có tài sản là gì?'

"Là hạnh phúc của người kia đã tạo tài sản do nhờ nỗ lực cố gắng. Giờ đây chính mình thọ hưởng tài sản ấy, hoặc dùng của ấy để gieo phước. Khi nghĩ rằng nhờ tài sản đã tạo nên nay chính ta thọ hưởng và gieo thêm phước, người kia cảm thấy thỏa thích và mãn nguyện. Đó là hạnh phúc được có tài sản.

'Hạnh phúc không mang nợ là gì?'

"Là hạnh phúc của người kia không thiếu ai món nợ nhỏ nợ lớn nào. Khi nghĩ rằng ta không thiếu ai món nợ nhỏ lớn nào, người kia cảm thấy thỏa thích và mãn nguyện. Đó gọi là hạnh phúc không mang nợ.

'Hạnh phúc không bị khiển trách là gì?'

"Là hạnh phúc của bậc thánh nhân trong sạch, không có gì để bận tâm hối cải, không có gì đáng bị phiền trách về tư tưởng. Không nghĩ rằng mình thọ hưởng hạnh phúc, không có gì đáng bị khiển trách về hành động, không có gì đáng bị khiển trách về lời nói và không có gì đáng bị khiển trách về tư tưởng, bậc thánh nhân cảm thấy hoan hỷ. Đó là hạnh phúc không bị khiển trách.

"Thành tựu hạnh phúc không mang nợ.
Người kia có thể nghĩ rằng mình được phước báu thật sự có quyền sở hữu.
Khi thọ hưởng hạnh phúc có tài sản, người kia nhận thấy đó là nhờ trí tuệ. Và nhận thấy tức hiểu biết.
Vậy người kia sáng suốt về cả hai phương diện.
Nhưng đó chỉ một phần nhỏ (nguyên văn: một phần mười sáu)
So với hạnh phúc không bị khiển trách."

(Tăng Chi Bộ II. Trích từ quyển Đức Phật và Phật Pháp – Narada - bản dịch của Phạm Kim Khánh).

Một số dẫn chứng trên cho thấy hạnh phúc được đề cập trong Phật Pháp không hẳn chỉ đến từ cái nhìn chủ quan của mỗi cá nhân mà có những trường hợp do bản chất khách quan của cuộc sống.

HƯỞNG THỤ HẠNH PHÚC

Kiếm tiền trong cuộc mưu sinh là một chuyện, nhưng khi có tiền rồi mà biết xài tiền đúng cách để tạo nên hạnh phúc là chuyện khác. Theo lời Phật dạy phước báu thế gian không nên là điều đáng sợ (Kinh Mettasutta, Tăng Chi Bộ) nhưng hưởng phước như thế nào là một điều rất cần để biết. Những gì Đức Phật dạy về hưởng phước nêu rõ tính trung đạo rất khác với quan niệm bình thường, ngay cả giữa những hàng xuất gia trong Phật giáo ngày nay. Hãy đọc kỹ và suy niệm về bài kinh sau đây để nhận ra được hạnh phúc trần gian và cạm bẫy cũng như thái độ khôn ngoan nằm ngoài sự cực đoan. Nội dung bài kinh nầy chứa đựng những ý nghĩa tế nhị đối với người tu tập mà còn có những lời dạy với lợi ích thiết thực cho những người đang sống trong “hạnh phúc trần gian”.

25. Kinh Bẫy mồi

(Nivàpa sutta)

Trung Bộ I

Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn ở Savatthi, tại Jetavana, vườn ông Anathapindika (Cấp Cô Ðộc). Ở đây, Thế Tôn gọi các Tỷ-kheo: "Này các Tỷ-kheo". --"Bạch Thế Tôn", các Tỷ-kheo ấy vâng đáp Thế Tôn. Thế Tôn thuyết giảng như sau:

-- Chư Tỷ-kheo, người thợ săn bẫy mồi khi gieo đồ mồi cho đàn nai không nghĩ rằng: "Ta gieo đồ mồi này cho đoàn nai ăn để đàn ấy được sống lâu, được tốt đẹp thêm và được nuôi dưỡng lâu dài hơn". Chư Tỷ-kheo, người thợ săn bẫy mồi khi gieo đồ mồi cho đàn nai nghĩ rằng: "Ta gieo đồ mồi này cho đàn nai, để đàn này xâm nhập, tham đắm ăn các món ăn. Sau khi xâm nhập, tham đắm ăn các món ăn, chúng trở thành mê loạn; do mê loạn, chúng trở thành phóng dật; do phóng dật chúng trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn, giữa các đồ mồi này".

Ở đây, này các Tỷ-kheo, đàn nai đầu tiên xâm nhập, tham đắm, ăn các đồ mồi này do người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Chúng xâm nhập, tham đắm ăn các đồ mồi, nên trở thành mê loạn. Do mê loạn, chúng trở thành phóng dật. Do phóng dật, chúng trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Chư Tỷ-kheo, như vậy đàn nai đầu tiên này không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, đàn nai thứ hai suy nghĩ như sau: "Ðàn nai đầu tiên này xâm nhập, tham đắm, ăn các đồ mồi này do người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Chúng ở đây xâm nhập, tham đắm, ăn các đồ mồi, nên trở thành mê loạn. Do mê loạn, chúng trở thành phóng dật. Do phóng dật, chúng trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Như vậy, đàn nai đầu tiên không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Vậy chúng ta hãy hoàn toàn từ bỏ các đồ mồi, từ bỏ các vật dụng đáng sợ hãi, đi sâu vào rừng và an trú". Rồi đàn nai ấy hoàn toàn từ bỏ các đồ mồi, từ bỏ các vật dụng đáng sợ hãi, đi sâu vào rừng và an trú. Cuối tháng mùa hạ, cỏ nước khan hiếm, thân hình đàn nai ấy trở thành hết sức gầy yếu. Vì thân hình đàn nai ấy trở thành hết sức gầy yếu, sức lực của chúng bị kiệt quệ. Vì sức lực bị kiệt quệ, đàn nai ấy trở lại các đồ mồi của người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Chúng ở đây xâm nhập, tham đắm, ăn các đồ mồi. Vì chúng ở đây xâm nhập, tham đắm, ăn các đồ mồi, nên trở thành mê loạn. Do mê loạn, chúng trở thành phóng dật. Do phóng dật, chúng trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Như vậy đàn nai thứ hai không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, đàn nai thứ ba suy nghĩ như sau: "Ðàn nai đầu tiên này xâm nhập tham đắm, ăn các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Chúng ở đây xâm nhập, tham đắm, ăn các đồ mồi, nên trở thành mê loạn. Do mê loạn, chúng trở thành phóng dật. Do phóng dật, chúng trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Như vậy, đàn nai đầu tiên này không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Còn đàn nai thứ hai này suy nghĩ như sau: "Ðàn nai đầu tiên này xâm nhập, tham đắm, ăn các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi... (như trên)... Như vậy đàn nai đầu tiên này không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Vậy chúng ta hãy hoàn toàn từ bỏ các món ăn bẫy mồi, từ bỏ các vật dụng đáng sợ hãi, đi sâu vào rừng và an trú". Rồi đàn nai ấy hoàn toàn từ bỏ các món ăn bẫy mồi, từ bỏ các vật dụng đáng sợ hãi, đi sâu vào rừng và an trú. Cuối tháng mùa hạ, cỏ nước khan hiếm, thân hình đàn nai ấy trở thành hết sức gầy yếu. Vì thân hình đàn nai ấy trở thành hết sức gầy yếu, sức lực của chúng bị kiệt quệ. Vì sức lực bị kiệt quệ, đàn nai ấy trở lại các đồ mồi ấy do người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Chúng ở đây xâm nhập tham đắm ăn các đồ mồi. Vì chúng ở đây xâm nhập tham đắm ăn các đồ mồi, nên trở thành mê loạn. Do mê loạn, chúng trở thành phóng dật. Do phóng dật, chúng trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Như vậy đàn nai thứ hai không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Nay chúng ta hãy làm một chỗ ẩn nấp gần các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Sau khi làm chỗ ẩn nấp xong, không xâm nhập, không tham đắm, chúng ta sẽ ăn các đồ mồi ấy do người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Vì không xâm nhập không tham đắm ăn các món ăn, chúng ta sẽ không mê loạn. Do không mê loạn, chúng ta sẽ không phóng dật. Do không phóng dật, chúng ta sẽ không trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa các đồ mồi của người thợ săn bẫy mồi". Rồi chúng làm một chỗ ẩn nấp gần các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Sau khi làm chỗ ẩn nấp xong, không xâm nhập, không tham đắm, chúng ăn các đồ mồi ấy do người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Vì không xâm nhập, không tham đắm ăn các món ăn, nên chúng không mê loạn. Do không mê loạn, chúng không phóng dật. Do không phóng dật, chúng không trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi.

-- Ở đây, này các Tỷ-kheo, người thợ săn bẫy mồi và quyến thuộc người thợ săn bẫy mồi suy nghĩ như sau: "Ðàn nai thứ ba này thật tinh khôn, xảo quyệt. Ðàn nai thứ ba này thật có thần lực và ma quái. Chúng ăn các đồ mồi được gieo ra này, mà chúng ta không được biết đường đi lối về của chúng. Vậy chúng ta hãy bao vây xung quanh các đồ mồi được gieo này, với những cây cột to lớn và những bẫy sập cùng khắp mọi nơi. Rồi chúng ta có thể thấy được chỗ ẩn nấp của đàn nai thứ ba này, chỗ chúng có thể đi để lấy đồ ăn". Rồi họ bao vây xung quanh các đồ mồi được gieo này với những cây cột to lớn và những bẫy sập cùng khắp mọi nơi. Này các Tỷ-kheo, người thợ săn bẫy mồi và những người quyến thuộc người thợ săn bẫy mồi thấy được chỗ ẩn nấp của đàn nai thứ ba, chỗ chúng đi để lấy đồ ăn. Như vậy này các Tỷ-kheo, đàn nai thứ ba này không thoát được như ý lực của người thợ săn bẫy mồi.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, đàn nai thứ tư suy nghĩ như sau: "Ðàn nai đầu tiên này xâm nhập tham đắm, ăn các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi... (như trên)... Như vậy đàn nai đầu tiên này không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Còn đàn nai thứ hai này suy nghĩ như sau: "Ðàn nai đầu tiên này xâm nhập tham đắm, ăn các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi... (như trên)... Như vậy đoàn nai đầu tiên này không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Vậy chúng ta hãy... (như trên)...". Như vậy đàn nai thứ hai này không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Ðàn nai thứ ba suy nghĩ như sau: "Ðàn nai đầu tiên xâm nhập tham đắm, ăn các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi... (như trên)... Như vậy đàn nai đầu tiên này không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Còn đàn nai thứ hai này suy nghĩ như sau: "Ðàn nai đầu tiên này xâm nhập tham đắm ăn các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi... Như vậy, đàn nai đầu tiên này không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Vậy chúng ta hãy... (như trên)...". Như vậy đàn nai thứ hai này không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Vậy chúng ta hãy làm một chỗ ẩn nấp gần các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Sau khi làm chỗ ẩn nấp xong, không xâm nhập, không tham đắm chúng ta sẽ ăn các đồ mồi ấy do người thợ săn gieo ra. Vì không xâm nhập, không tham đắm, ăn các món ăn, chúng ta sẽ không mê loạn. Do không mê loạn, chúng ta sẽ không phóng dật. Do không phóng dật, chúng ta sẽ không trở thành những vị bị làm theo ý người ta muốn giữa những đồ mồi của người thợ săn bẫy mỗi". Rồi chúng làm một chỗ ẩn nấp gần các đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Sau khi làm chỗ ẩn nấp xong, không xâm nhập, không tham đắm, chúng ăn các đồ mồi ấy do người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Vì không xâm nhập, không tham đắm ăn các món ăn, chúng không mê loạn. Do không mê loạn, chúng không phóng dật. Do không phóng dật, chúng không trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa những đồ mồi này của người thợ săn bẫy mồi. Ở đây, người thợ săn bẫy mồi và những quyến thuộc của người ấy suy nghĩ như sau: "Ðàn nai thứ ba này thật tinh khôn, xảo quyệt. Ðàn nai thứ ba này thật có thần lực và ma quái. Chúng ăn các đồ mồi được gieo ra mà chúng ta không được biết đường đi lối về của chúng. Vậy chúng ta hãy bao vây xung quanh các đồ mồi được gieo này với những cây cột to lớn và những bẫy sập cùng khắp mọi nơi. Rồi chúng ta có thể thấy được chỗ ẩn nấp của đàn nai thứ ba này, chỗ chúng có thể đi để lấy đồ ăn". Rồi họ bao vây xung quanh các đồ mồi được gieo này với những cây cột to lớn và những bẫy sập cùng khắp mọi nơi. Người thợ săn bẫy mồi và những quyến thuộc của người ấy thấy được chỗ ẩn nấp của đàn nai thứ ba, chỗ chúng đi để lấy đồ ăn. Như vậy đàn nai thứ ba ấy đã không thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi. Vậy chúng ta hãy làm một chỗ ẩn nấp, tại một nơi mà người thợ săn bẫy mồi và những quyến thuộc của người ấy không thể đến được. Làm chỗ ẩn nấp tại đó xong, không xâm nhập, không tham đắm, chúng ta sẽ ăn các đồ mồi do người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Vì không xâm nhập, không tham đắm ăn các món ăn, chúng ta sẽ không mê loạn. Do không mê loạn, chúng ta sẽ không phóng dật. Do không phóng dật, chúng ta sẽ không trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa các đồ mồi của người thợ săn bẫy mồi". Rồi đàn nai thứ tư làm một chỗ ẩn nấp tại một nơi mà người thợ săn bẫy mồi và những quyến thuộc của người ấy không thể đến được. Làm chỗ ẩn nấp tại đó xong, không xâm nhập, không tham đắm, chúng ăn các đồ mồi do người thợ săn bẫy mồi gieo ra. Vì không xâm nhập, không tham đắm ăn các món ăn, chúng không trở thành mê loạn. Do không mê loạn, chúng không trở thành phóng dật. Do không phóng dật, chúng không trở thành những vật bị làm theo ý người ta muốn giữa các đồ mồi của người thợ săn bẫy mồi.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, người thợ săn bẫy mồi và những quyến thuộc của người ấy suy nghĩ như sau: "Ðàn nai thứ tư này thật tinh khôn, xảo quyệt. Ðàn nai thứ tư này thật có thần lực và ma quái. Và chúng ăn các đồ mồi được gieo ra mà chúng ta không biết được đường đi lối về của chúng. Vậy chúng ta hãy bao vây xung quanh các đồ mồi được gieo này với những cây cột to lớn và những bẫy sập cùng khắp mọi nơi. Rồi chúng ta có thể thấy được chỗ ẩn nấp của đàn nai thứ tư này, chỗ chúng có thể đi để lấy đồ ăn". Rồi họ bao vây xung quanh các đồ mồi được gieo này với những cây cột to lớn và những bẫy sập cùng khắp mọi nơi. Nhưng này các Tỷ-kheo, người thợ săn bẫy mồi và những quyến thuộc của người ấy đã không thấy được chỗ ẩn nấp của đàn nai thứ tư này, chỗ chúng có thể đi để lấy đồ ăn. Ở đây, này các Tỷ-kheo, người thợ săn và những quyến thuộc của người ấy lại suy nghĩ như sau: "Nếu chúng ta đánh phá đàn nai thứ tư này, chúng bị đánh phá sẽ đánh phá các đàn nai khác; các đàn nai khác bị đánh phá sẽ đánh phá các đàn nai khác nữa. Như vậy toàn thể đàn nai sẽ từ bỏ các đồ mồi được gieo này. Vậy chúng ta chớ có can thiệp vào đàn nai thứ tư". Này các Tỷ-kheo, người thợ săn bẫy mồi và những quyến thuộc của người ấy không can thiệp vào đàn nai thứ tư. Như vậy, này các Tỷ-kheo, đàn nai thứ tư đã thoát khỏi như ý lực của người thợ săn bẫy mồi.

Này các Tỷ-kheo, tỷ dụ này được Ta dùng để giải thích ý nghĩa. Và ý nghĩa ở đây là như sau: Chư Tỷ-kheo, đồ mồi đồng nghĩa với năm dục trưởng dưỡng. Chư Tỷ-kheo, người thợ săn bẫy mồi đồng nghĩa với Ác ma. Chư Tỷ-kheo, các quyến thuộc của người thợ săn bẫy mồi đồng nghĩa với quyến thuộc của Ác ma. Chư Tỷ-kheo, các đàn nai đồng nghĩa với các Sa-môn, Bà-la-môn.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, hạng Sa-môn, Bà-la-môn đầu tiên xâm nhập, tham đắm ăn các đồ mồi do Ác ma gieo ra và các vật dụng thế gian. Ở đây, họ xâm nhập, tham đắm ăn các món ăn, nên trở thành mê loạn; vì mê loạn, họ trở thành phóng dật; vì phóng dật, họ trở thành những người bị làm theo ý Ác ma muốn giữa các đồ mồi này và giữa các vật dụng thế gian. Như vậy, này các Tỷ-kheo, hạng Sa-môn, Bà-la-môn đầu tiên này không thoát được như ý lực của Ác ma. Này các Tỷ-kheo, Ta nói hạng Sa-môn, Bà-la-môn đầu tiên này giống như đàn nai đầu tiên trong thí dụ.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ hai suy nghĩ như sau: "Hạng Sa-môn, Bà-la-môn đầu tiên này đã xâm nhập, tham đắm ăn các đồ mồi do Ác ma gieo ra, và các vật dụng thế gian. Ở đây, họ xâm nhập, tham đắm ăn các món ăn, nên trở thành mê loạn; vì mê loạn, họ trở thành phóng dật; vì phóng dật, họ trở thành những người bị làm theo ý Ác ma muốn giữa các đồ mồi ấy và giữa các vật dụng thế gian. Như vậy, hạng Sa-môn, Bà-la-môn đầu tiên này đã không thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Vậy, chúng ta hãy hoàn toàn từ bỏ các đồ mồi và các vật dụng thế gian, từ bỏ các vật dụng đáng sợ hãi, đi sâu vào rừng và an trú". Họ hoàn toàn từ bỏ các đồ mồi, các vật dụng thế gian, từ bỏ các vật dụng đáng sợ hãi, đi sâu vào rừng và an trú. Ở đây, họ trở thành những người ăn cỏ lúa, ăn lúa tắc, những người ăn gạo lức, những người ăn hột cải Nivara, những người ăn da vụn, những người ăn trấu, những người ăn nước bột gạo, những người ăn hột vừng, những người ăn cỏ, những người ăn phân bò, những người ăn trái cây, những người ăn rễ cây trong rừng, những người ăn trái cây rụng để sống.

Cuối tháng mùa hạ, cỏ nước trở thành khan hiếm, thân hình của hạng Sa-môn, Bà-la-môn ấy trở thành hết sức gầy yếu. Vì thân hình hạng Sa-môn, Bà-la-môn ấy trở thành hết sức gầy yếu, nên sức lực tinh tấn của họ bị kiệt quệ. Vì sức lực tinh tấn bị kiệt quệ, nên tâm giải thoát bị kiệt quệ. Vì tâm giải thoát bị kiệt quệ, họ trở lui lại các đồ mồi do Ác ma gieo ra và các vật dụng thế gian. Ở đây, họ xâm nhập, tham đắm ăn các món ăn. Do ở đây xâm nhập, tham đắm ăn các món ăn, chúng trở thành mê loạn. Do mê loạn, họ trở thành phóng dật. Do phóng dật, họ trở thành những người bị làm theo ý Ác ma muốn giữa các đồ mồi này và giữa các vật dụng thế gian. Như vậy, này các Tỷ-kheo, hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ hai này đã không thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ hai này giống như đàn nai thứ hai trong ví dụ này.

Này các Tỷ-kheo, ở đây hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ ba suy nghĩ như sau: "Hạng Sa-môn, Bà-la-môn đầu tiên này xâm nhập, tham đắm ăn các đồ mồi được Ác ma gieo ra và các vật dụng thế gian... (như trên)... Như vậy hạng Sa-môn, Bà-la-môn đầu tiên này đã không thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ hai suy nghĩ như sau: "Hạng Sa-môn, Bà-la-môn đầu tiên này xâm nhập, tham đắm ăn các đồ mồi do Ác ma gieo ra, và các vật dụng thế gian... (như trên)... Như vậy, hạng Sa-môn, Bà-la-môn đầu tiên này đã không thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Vậy chúng ta hãy hoàn toàn từ bỏ các đồ mồi... (như trên)... chúng ta từ bỏ hoàn toàn các đồ mồi... (như trên)..."... Như vậy, hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ hai này cũng không thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Vậy chúng ta hãy làm một chỗ ẩn nấp gần các đồ mồi do Ác ma gieo ra và các vật dụng thế gian. Ở đây, sau khi làm một chỗ ẩn nấp xong, không xâm nhập, không tham đắm, chúng ta sẽ ăn các đồ mồi do Ác ma gieo ra và các vật dụng thế gian. Do không xâm nhập, không tham đắm ăn các món ăn, chúng ta sẽ không trở thành mê loạn. Do không mê loạn, chúng ta sẽ không trở thành phóng dật. Do không phóng dật, chúng ta sẽ không trở thành những người bị làm theo Ác ma muốn, giữa các đồ mồi và các vật dụng thế gian." Hạng Sa-môn, Bà-la-môn này làm chỗ ẩn nấp gần các đồ mồi do Ác ma gieo ra và giữa các vật dụng thế gian. Sau khi làm chỗ ẩn nấp ở đây xong, họ không xâm nhập, không tham đắm ăn các đồ mồi do Ác ma gieo ra và các vật dụng thế gian. Không xâm nhập, không tham đắm, họ không ăn các đồ mồi nên không trở thành mê loạn. Do không mê loạn, họ không trở thành phóng dật. Do không phóng dật, họ không trở thành những người bị làm theo Ác ma muốn giữa các đồ mồi và các vật dụng thế gian. Nhưng rồi họ có những tà kiến như sau: "Thế giới là thường còn; thế giới là không thường còn; thế giới là hữu biên; thế giới là vô biên; mạng sống và thân thể là một; mạng sống và thân thể là khác; Như Lai sau khi chết có tồn tại; Như Lai sau khi chết không tồn tại; Như Lai sau khi chết có tồn tại và không tồn tại; Như Lai sau khi chết không tồn tại và không không tồn tại". Như vậy, này các Tỷ-kheo, các Sa-môn, Bà-la-môn thứ ba này đã không thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ ba này giống như đàn nai thứ ba trong ví dụ này.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ tư suy nghĩ như sau: "Hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ nhất xâm nhập, tham đắm ăn các đồ mồi của Ác ma và các vật dụng thế gian... như vậy, hạng Sa-môn, Bà-la-môn này không thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ hai suy nghĩ như sau: "Hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ nhất... (như trên)... Như vậy, hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ nhất không thoát được như ý lực của Ác ma. Vậy, chúng ta hãy từ bỏ hoàn toàn các món ăn bẫy mồi... (như trên)...". Như vậy, hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ hai không thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ ba suy nghĩ như sau : "...(như trên)... Như vậy, hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ ba không thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Vậy chúng ta hãy làm chỗ ẩn nấp tại một nơi mà Ác ma và Ác ma quyến thuộc không thể đến được. Làm chỗ ẩn nấp ở đấy xong, chúng ta sẽ không xâm nhập, không tham đắm ăn các đồ mồi do Ác ma gieo ra và các vật dụng thế gian. Không xâm nhập, không tham đắm ăn các đồ ăn nên chúng ta không trở thành mê loạn. Do không mê loạn, chúng ta không trở thành phóng dật. Do không phóng dật, chúng ta không trở thành những người bị làm theo Ác ma muốn, giữa các đồ mồi và các vật dụng thế gian". Rồi họ làm chỗ ẩn nấp tại một nơi mà Ác ma và Ác ma quyến thuộc không thể đến được. Làm chỗ ẩn nấp ở đấy xong, họ không xâm nhập, không tham đắm ăn các đồ mồi do Ác ma gieo ra và các vật dụng thế gian. Không xâm nhập, không tham đắm ăn các đồ mồi do Ác ma gieo ra và các vật dụng thế gian, nên họ không trở thành mê loạn. Do không mê loạn, họ không trở thành phóng dật. Do không phóng dật, họ không trở thành những người bị làm theo Ác ma muốn giữa các đồ mồi và các vật dụng thế gian. Như vậy, này các Tỷ-kheo, hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ tư đã thoát khỏi như ý lực của Ác ma. Này các Tỷ-kheo, Ta nói hạng Sa-môn, Bà-la-môn thứ tư này giống như đàn nai thứ tư trong ví dụ này.

Này các Tỷ-kheo, sao gọi là Ác ma và Ác ma quyến thuộc không thể đến được? Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly dục, ly ác bất thiện pháp chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là Tỷ-kheo làm Ác ma mù mắt, đoạn tuyệt mắt của Ác ma, không còn dấu tích, khiến Ác ma không thấy đường đi lối về.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo diệt tầm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Như vậy gọi là vị Tỷ-kheo làm Ác ma mù mắt, đoạn tuyệt mắt của Ác ma, không còn dấu tích, khiến Ác ma không thấy đường đi lối về.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú Thiền thứ ba. Như vậy gọi là Tỷ-kheo... (như trên)... đường đi lối về.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh. Như vậy gọi là Tỷ-kheo... (như trên)...đường đi lối về.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo vượt lên mọi sắc tưởng, diệt trừ mọi chướng ngại tưởng, không tác ý đối với dị tưởng. Tỷ-kheo nghĩ rằng: "Hư không là vô biên", chứng và trú Không vô biên xứ. Như vậy gọi là Tỷ- kheo...(như trên)... đường đi lối về.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo vượt lên mọi Không vô biên xứ, nghĩ rằng "Thức là vô biên", chứng và trú Thức vô biên xứ. Như vậy, gọi là vị Tỷ-kheo... (như trên)... đường đi lối về.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo vượt lên mọi Thức vô biên xứ, nghĩ rằng: "Không có một vật gì", chứng và trú Vô sở hữu xứ. Như vậy gọi là Tỷ-kheo... (như trên)... đường đi lối về.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo vượt lên mọi Vô sở hữu xứ, chứng và trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Như vậy gọi là vị Tỷ-kheo... (như trên)... đường đi lối về.

Lại nữa, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo vượt lên mọi Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng và trú Diệt thọ tưởng (định), sau khi thấy (mọi vật) với trí tuệ, các lậu hoặc được diệt trừ. Này các Tỷ-kheo, như vậy gọi là Tỷ-kheo làm Ác mà mù mắt, đoạn tuyệt mắt của Ác ma, không còn dấu tích, khiến Ác ma không thấy đường đi lối về. Vị ấy đã vượt khỏi tham trước ở đời.

Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Các Tỷ-kheo ấy hoan hỷ tín thọ lời Thế Tôn dạy.

Hòa thượng Thích Minh Châu dịch Việt

HIỂU BIẾT VỀ NHỮNG THỨ HẠNH PHÚC

Hạnh phúc không chỉ đơn giản có một mà rất đa dạng. Sự hiểu biết rộng về nhiều thứ hạnh phúc khác biệt giúp chúng ta có cái nhìn thấu đáo hơn về sự quân bình trong cuộc sống. Tương tự như trong ẩm thực người ta nói đến sự kết hợp nhiều thứ rau, củ, quả và những nguyên liệu để những món ăn tốt cho sức khoẻ mà cũng hợp với khẩu vị.

Nếu hạnh phúc được định nghĩa một cách tổng quát là thành tựu được ước vọng thì có một thuật ngữ mà người học Phật nên biết là chữ attha - lợi lạc. Nguyên nghĩa của chữ attha có nghĩa là mục tiêu, mục đích của đời sống. Dịch thoát là lợi lạc có nghĩa là lợi ích được thành tựu mang lại an lạc hạnh phúc. Trong Tiểu Bộ ( Nd. I. 168-9) đề cập đến ba sự lợi lạc:

1.    Lợi lạc nhãn tiền (diṭṭhadhammikattha) là những thành tựu có thể nhận ra nhanh chóng một cách cụ thể như sự sung túc vật chất hay sức khoẻ tráng kiện, tình thương yêu ….

2.    Lợi lạc tế nhị  (samparāyikattha) nhấn mạnh về nội tâm an tịnh, những năng lượng tích cực về mặt tinh thần, thường chỉ cho hạnh phúc ít tuỳ thuộc ở vật chất.

3.    Lợi lạc tối thượng  (paramattha) là hạnh phúc của thanh tịnh, giác ngộ, giải thoát. Đây là thứ hạnh phúc vượt lên trên tất cả những điều kiện thường tình.

Cũng nói về sự lợi lạc, Đức Phật cũng dạy một khía cạnh khác mà người trí cần hiểu biết qua ba sự lợi lạc khác như được ghi trong Tương Ưng bộ (S. V. 121-2):

1.    Lợi lạc tự thân (attattha) có nghĩa là tạo hạnh phúc cho chính mình với ba lợi lạc kể trên.

2.    Lợi lạc tha nhân (parattha) là mang lại hạnh phúc cho tha nhân. Điều nầy hàm nghĩa hai điều: mang lại hạnh phúc cho người khác là tạo phước hạnh cho bản thân; và trong một ý nghĩa quan trọng khác: nếu ai mưu cầu hạnh phúc cho mình bằng cách gây thương tổn cho người khác sẽ không bao giờ được hạnh phúc đích thực.

3.    Lợi lạc lưỡng biên (ubhayattha) là mang lại hạnh phúc cho cả hai bản thân và tha nhân qua những cống hiến tốt đẹp cho đời mà mọi người hưởng lợi ích trong lúc bản thân được tăng thượng.

Nói về các thứ hạnh phúc trong cuộc sống, người học Phật nên có cái nhìn thông thoáng, không đóng khung. Bài kinh sau đây trích từ Tương Ưng Bộ là một đơn cử về lời dạy của Đức Phật đối với sự an lạc trong nếp sống hằng ngày:

II. Ðại Thực: Ăn nhiều (S.i,81)

1) Trú ở Sàvatthi.

Lúc bấy giờ, vua Pasenadi nước Kosala thường ăn bữa ăn thịnh soạn.

2) Rồi vua Pasenadi nước Kosala sau khi ăn xong, no đủ, thỏa thích, đi đến Thế Tôn sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn và ngồi xuống một bên.

3) Rồi Thế Tôn sau khi biết vua Pasenadi nước Kosala đã ăn xong, no đủ, thỏa thích, ngay lúc ấy nói lên bài kệ:

4) Lúc bấy giờ, thanh niên Bà-la-môn Sudassana đứng sau lưng vua Pasenadi nước Kosala.

5) Rồi vua Pasenadi nước Kosala gọi thanh niên Sudassana:

-- Này Bạn, hãy đi đến và học thuộc lòng bài kệ từ Thế Tôn và trong khi dọn ăn cho ta, hãy đọc lên bài kệ ấy. Ta sẽ cấp thường nhật cho ông một trăm đồng tiền vàng.

6) -- Thưa vâng, Ðại vương.

Thanh niên Sudassana vâng đáp vua Pasenadi nước Kosala, học thuộc lòng bài kệ này từ Thế Tôn, và trong khi dọn cơm cho vua Pasenadi nước Kosala, đọc lên bài kệ này:

7) Rồi vua Pasenadi nước Kosala tuần tự hạn chế, cho đến chỉ ăn nhiều nhất là một nàlika.

8) Vua Pasenadi sau một thời gian, thân thể được khỏe mạnh, tự tay thoa bóp chân tay và nói lên lời cảm hứng sau đây: "Ôi, thật sự Thế Tôn đã thương tưởng nghĩ đến lợi ích cho ta, cả hai đời hiện tại và vị lai!"

Hòa thượng Thích Minh Châu dịch Việt

Trong bài kinh trên khi Đức Phật dạy về sự điều độ trong ăn uống, Ngài nêu rõ những lợi lạc như cảm thọ dễ chịu, làm chậm sự lão hoá, sống lâu. Rõ ràng những điều nầy cũng là những thứ hạnh phúc cho con người mặc dù không hẳn là mục đích tối thượng. Từ nhiều Phật ngôn tìm thấy trong Tam Tạng, một người có hiểu biết sẽ tự mình áp dụng một cách thiết thực những phương cách mang lại hạnh phúc cho bản thân.