Trích đọan Gangamala Jataka (#421)

Appāpi kāmā na alaṃ,
bahūhipi na tappati.
ahahā bālalapanā,
parivajjetha jaggato.

Ít không thoả mãn tham
Nhiều cũng chẳng hết muốn
Đừng bảo “nhiều là đủ”
Ấy ý nghĩ ngây thơ

Câu chuyện xa xưa

Thời quá khứ có một thanh niên nghèo sống bằng nghề gánh nước. Thù lao nhận được chỉ vừa đủ để ăn uống đạm bạc hằng ngày. Một hôm nhờ may mắn đưa nước cho một viên quan kinh lý giữa trưa nắng được thưởng nửa đồng tiền. Số tiền tuy nhỏ nhưng đối với anh thanh niên nghèo là tài sản lớn nên anh tìm cách cất giấu cho an toàn. Anh ta sống ở phía nam thành nên đi xa lên cổng thành phía bắc cất nửa đồng tiền trong một viên gạch ở bờ thành.

Không lâu sau đó anh thanh niên gặp một thiếu nữ cũng mưu sinh bằng nghề gánh nước. Hai người thương nhau kết thành vợ chồng. Công việc có thù lao căn bản thấp. Một người làm đủ một người ăn. Hai người cộng lại cũng không khá hơn bao nhiêu. Có một đêm người chồng thấy vợ có vẻ hơi buồn nên hỏi và được biết là tối mai trong thành có lễ hội mà không có tiền đi nên có phần tiếc nuối. Người thanh niên nghe vậy thương vợ vô cùng nên quyết định ngày mai đi lên cổng thành phía bắc lấy nửa đồng tiền cất giữ để đưa vợ đi chợ phiên.

Đó là một ngày nóng bức. Vua Udaya, tức Đức Bồ Tát, đang ngự trong cung điện bằng đá nhưng vẫn thấy không dễ chịu với nhiệt độ oi bức. Qua cửa sổ, nhà vua nhìn xuống đường thấy một hình ảnh lạ. Một thanh niên đầu trần chân không đi trên đường nắng chang chang nhưng nét mặt thật hân hoan. Thấy hiếu kỳ, nhà vua bảo thị vệ ra chận người thanh niên lại và đem vào gặp vua để hỏi chuyện.

Nhà vua hỏi: Tại sao giữa trưa nóng bức, ngươi lại đi giữa đường với nét mặt hân hoan như vậy.

Người thanh niên thưa rằng: Tâu Hoàng thượng, tiện dân nghèo, từ lúc lấy vợ chưa làm gì để vợ được no đủ. Hôm nay quyết định đi lấy số tiền cất giấu từ lâu để đưa vợ đi chợ phiên. Nghĩ đến niềm vui của vợ tốt nay nên trong lòng sung sướng.

Nhà vua bảo rằng: Thì ra ngươi vui là vì vậy. Vậy số tiền cất giấu được nhiêu.

“Dạ đó là là số tiền lớn tới nửa đồng tiền”

Nhà vui bật cười về ý nghĩ “số tiền lớn” của người dân nghèo. Vua ôn tồn bảo rằng:

“Trời nóng mà đường xa. Đi về coi chừng trúng nắng. Ta sẽ cho ngươi số tiền đó. Sau nầy bỏ đi đừng nghĩ tới nửa đồng tiền ít ỏi mà cực thân”.

Anh thanh niên trả lời: “Tạ ơn Hoàng thượng, thú thật là cùng được cho nhưng cũng không thể bỏ nửa đồng tiền kia được”.

Nhà vua là bậc thiện trí. Chợt khởi lên ý nghĩ là sẽ trắc nghiệm xem làm sao để anh thanh niên quên đi nửa đồng tiền bằng các nâng nên số tiền ban tặng từ một tới mười, rồi một trăm tới một ngàn đồng vàng. Anh thanh niên vẫn thật thà thưa rằng dù sao cũng không thể quên nửa đồng tiền cất giấu.

Nhà vua làm phép thử sau cùng bằng cách chia quyền hưởng lộc kinh đô làm hai phần và bảo người thanh niện chọn phía nam hoặc phía bắc.

Người thanh niên với phản xạ tự nhiên chọn phía bắc. Được hỏi tại sao. Anh thật thà trả lời vì phía bắc … là nơi cất giấu nửa đồng tiền.

Câu chuyện trong thời của Đức Phật

Thời Phật tại thế, bấy giờ có một số đông cư sĩ tới chùa vào những ngày bát quan trai giới. Họ vừa trì giới lại bố thí cúng dường và tu thiền. Đức Phật giảng về lợi lạc to lớn của pháp tu bát quan trai giới trong sự giảm thiểu sự ham muốn.

Sau khi thuật lại câu chuyện Đức Phật cho biết vua Udaya là tiền thân của ngài và người thanh niên khó quên nửa đồng tiền cất giấu là tiền thân của Tôn giả Ananda.

Ít không thoả mãn tham
Nhiều cũng chẳng hết muốn
Đừng bảo “nhiều là đủ”
Ấy ý nghĩ ngây thơ

Không thể thoả mãn lòng tham bằng cách tăng trưởng lòng tham. Người trí vui trong sự giảm thiểu ham muốn.