Tương ưng duyên (Sampayuttapaccayo)

Tương ưng – sampayutta – nghĩa là sự hoà quyện. Tương ưng duyên là tác động bằng cách kết hợp nhuần nhuyễn. Thí dụ như những gia vị trong một bát nước canh. Theo Thắng Pháp chỉ có tâm thức mới có thể đạt được sự hoà đồng những thành tố theo ý nghĩa tương ưng trong lúc hiện tượng tương ưng nầy không có ở vật chất hay sắc pháp.

Ý nghĩa nầy thường được cảm nhận khác biệt giữa người thường và người học Thắng Pháp. Theo thường thức thì sự hoà quyện của vật chất rất dễ thấy biết như nước và sữa trong lúc sự hoà quyện của tâm pháp thì khó tưởng tưởng như sự đồng sanh trong một sát na tâm có xúc, thọ, tưởng, tư ….
Các danh uẩn (nāmakhandha, arūpīkhandha) như là thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn và thức uẩn, chúng hoà quyện vì có bốn tương đồng: đồng sanh (ekuppāda), đồng diệt (ekanirodha), đồng đối tượng (ekālambana) và đồng nương vật (ekanissaya).
Vì là tương ưng nhau nên bốn danh uẩn hỗ trợ lẫn nhau, một uẩn trợ ba uẩn, ba uẩn trợ một uẩn, hai uẩn trợ hai uẩn.
Năng duyên: 121 tâm + 52 thuộc tánh.
Sở duyên: 121 tâm + 52 thuộc tánh.

Bất tương ưng duyên (Vippayuttapaccayo)    

Bất tương ưng duyên là trợ giúp không hoà đồng. Đây là lực tác động hoàn toàn đối ngược với tương ưng duyên. Có những trường hợp chính sự dị biệt khi kết hợp tạo thành thế hỗ trợ. Ví dụ như ở tại Mỹ, những sắc tộc giữ được bản chất riêng là sự đóng góp giúp cuộc sống đa dạng, phong phú. Trong Thắng Pháp thì duyên nầy được đề cập với sự tách biệt giữa tâm pháp và vật chất: Trong một số trường hợp trợ nhau do không tan chảy hoà vào nhau.

Năng duyên: 107 tâm (trừ 4 quả vô sắc và ngũ song thức) cộng 52 thuộc tánh; sắc ý vật tái tục.

Sở duyên: 17 sắc tâm, 20 sắc nghiệp tái tục; 15 tâm quả tái tục ngũ uẩn + 35 Sở hữu.
Dưới đây là trích đoạn trong quyển “Toát Yếu A Tỳ Đàm” của Hoà thượng Tuệ Siêu chương “Toát yếu duyên trợ”

19. Tương ưng duyên (Sampayuttapaccayo)vippayuttapaccayo

Tương ưng duyên là mãnh lực trợ giúp bằng cách hòa quyện với nhau, như ly trà sữa có vị của trà, vị của sữa, vị ngọt của đường và nước nóng hòa quyện lẫn nhau tạo nên món trà sữa thơm ngon. Chỉ có danh uẩn với danh uẩn mới tương ưng duyên với nhau thôi.

Chánh tạng giải thích:

Sampayuttapaccayo’yi cattāro khandhā arūpino aññamaññaṃ sampayuttapaccayena paccayo.

Gọi là tương ưng duyên, tức là bốn uẩn phi sắc trợ giúp lẫn nhau bằng tương ưng duyên.

Chú giải:

Bốn uẩn phi sắc đây là bốn danh uẩn (thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn, và thức uẩn).

Bốn danh uẩn này, thức uẩn là tâm ; thọ uẩn, tưởng uẩn, hành uẩn là tâm sở. Tâm và tâm sở đồng sanh, đồng diệt, đồng nương vật, đồng biết một cảnh nên chúng trợ lẫn nhau bằng cách tương ưng duyên.

20. Bất tương ưng duyên
(Vippayuttapaccayo)

Bất tương ưng duyên là sự trợ giúp nhau nhưng không hòa quyện nhau, tức là danh trợ sắc, sắc trợ danh, danh sắc trợ nhau mà không tương ưng. Như món đồ trang sức bằng vàng nạm đá quí, vàng làm nổi bật viên đá quý, các viên đá quý làm vàng óng ánh, nhưng vàng và đá quý không hòa tan với nhau được.

Chánh tạng giải thích:

Vippayuttapaccayo’ti – Rūpino dhammā arūpīnaṃ dhammānaṃ vippayuttapaccayena paccayo – Arūpino dhammā rūpīnaṃ dhammānaṃ vippayuttapaccayena paccayo.

Gọi là bất tương ưng duyên, tức là các pháp sắc trợ các pháp phi sắc bằng bất tương ưng duyên – Các pháp phi sắc trợ các pháp sắc bằng bất tương ưng duyên.

Chú giải:

Các pháp sắc (rūpino dhammā) là 28 sắc pháp.

Các pháp phi sắc (arūpino dhammā) là danh pháp – tâm và tâm sở.

Sắc pháp trợ danh pháp bằng bất tương ưng duyên, nói theo chi pháp thì bằng ba duyên là:

a. Câu sanh bất tương ưng duyên (sahajātavippayuttapaccaya) – vào sát-na tái tục, sắc nghiệp ý vật tái tục trợ tâm quả tái tục, gọi là sắc trợ danh bằng câu sanh bất tương ưng duyên.

b. Vật tiền sanh bất tương ưng duyên (vatthupurejātavippayuttapaccaya) – Nhãn vật, nhĩ vật, tỷ vật, thiệt vật, thân vật và ý vật sanh trước đủ mạnh trợ cho tâm và tâm sở nương sanh, đó gọi là sắc trợ danh bằng vật tiền sanh bất tương ưng duyên.

c. Vật cảnh tiền sanh bất tương ưng duyên (vatthārammaṇapurejātavippayuttapaccaya) – Sắc ý vật cận tử sanh lần cuối trước tâm tử 17 sát-na, sắc ý vật ấy trợ 41 tâm và 44 tâm sở trong lộ ý môn cận tử, bắt sắc ý vật làm cảnh, đây gọi là sắc trợ danh bằng vật cảnh tiền sanh bất tương ưng duyên.

Danh pháp trợ sắc pháp bằng bất tương ưng duyên, nói theo chi pháp thì bằng hai duyên là:

a. Câu sanh bất tương ưng duyên (sahajātavippayuttapaccaya) – Tâm thiện, tâm bất thiện, tâm vô ký (trừ ngũ song thức và 4 quả vô sắc), cùng 52 tâm sở hợp tâm trợ 17 sắc tâm bình nhật, đây gọi là danh trợ sắc bằng câu sanh bất tương ưng duyên; Vào sát-na tái tục, tâm quả tái tục và 35 tâm sở hợp tâm quả trợ sắc ý vật tái tục, đây cũng là danh trợ sắc bằng câu sanh bất tương ưng duyên.

b. Hậu sanh bất tương ưng duyên (pacchājātavippayuttapaccaya) – Trong thời bình nhật cõi ngũ uẩn, 117 tâm và 52 tâm sở trợ 4 loại sắc (sắc nghiệp, sắc tâm, sắc quý tiết, sắc vật thực), đây gọi là danh trợ sắc bằng hậu sanh bất tương ưng duyên.