Kinh Văn

Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi:
“Accenti kālā tarayanti rattiyo, Vayoguṇā anupubbaṃ jahanti; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno, Puññāni kayirātha sukhāvahānī”ti.
“Accenti kālā tarayanti rattiyo, Vayoguṇā anupubbaṃ jahanti; Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno, Lokāmisaṃ pajahe santipekkho”ti.

Tại Sāvatthī. Đứng một bên, vị thiên ấy đọc lên bài kệ này trước mặt Thế Tôn:

Thời gian lặng trôi qua,
Ðêm ngày luôn di động,
Tuổi tác buổi thanh xuân,
Tiếp tục bỏ chúng ta.
Những ai chịu quán sát,
Sợ hãi tử vong này,
Hãy làm các công đức,
Ðưa đến chơn an lạc.

(Thế Tôn):

Thời gian lặng trôi qua,
Ðêm ngày luôn di động,
Tuổi tác buổi thanh xuân,
Tiếp tục bỏ chúng ta.
Những ai chịu quán sát,
Sợ hãi tử vong này,
Bỏ mồi nhử thế gian,
Tâm hướng cầu tịch tịnh.

.(Bản Việt dịch hai kệ ngôn nầy của Hoà thượng Thích Minh Châu “đã gắn sâu vào tâm tư” của nhiều thế hệ tăng ni. Do vậy muốn giữ lại bản nầy, tuy vậy, chỉ sửa lại một chữ cho đúng với chánh văn là: Lokāmisa nghĩa là mồi câu của thế gian, miếng mồi thế gian thay vì “thế lợi” ).

Chú Thích

1. Accenti kālā tarayanti rattiyo

• Accenti (từ acceti = vượt qua, trôi qua, qua đi).
• Kālā = thời gian (số nhiều, nhấn mạnh sự liên tục).
• Tarayanti = vượt qua nhanh, lướt qua.
• Rattiyo = các đêm (chỉ chu kỳ ngày-đêm).

 Hình ảnh thời gian không đứng yên, mà liên tục “vượt qua” ta. Không phải “thời gian đi”, mà chính chúng ta bị thời gian “bỏ lại phía sau”.

2. Vayoguṇā anupubbaṃ jahanti

• Vayoguṇā = các phẩm chất / giai đoạn của tuổi đời (vayo + guṇa). Gồm: thời thơ ấu → thanh niên → trung niên → già nua.
• Anupubbaṃ = tuần tự, lần lượt, theo thứ tự.
• Jahanti = bỏ rơi, từ bỏ, bỏ đi.

Không phải ta “già đi”, mà các giai đoạn sống lần lượt “bỏ rơi” ta. Đây là cách nói rất sâu sắc, nhấn mạnh tính vô thường và không có cái “tôi” nào nắm giữ được tuổi đời.

3. Etaṃ bhayaṃ maraṇe pekkhamāno

• Bhayaṃ = nguy hiểm, sự sợ hãi, tai họa.
• Maraṇe = nơi cái chết / trong cái chết.
• Pekkhamāno = đang nhìn kỹ, đang quán sát rõ ràng.

Không phải sợ chết một cách mơ hồ, mà “thấy rõ nguy hiểm của cái chết” như một sự thật đang hiện hữu.

4. Hai câu kết – điểm khác biệt then chốt

• Thiên nhân: Puññāni kayirātha sukhāvahānī  “Hãy làm các việc phước đem lại hạnh phúc.” Đây là quan điểm thế gian thiện (loka-kusala): thấy vô thường nên tích phước để được hạnh phúc (đời này hoặc đời sau).
• Thế Tôn: Lokāmisaṃ pajahe santipekkho
  • Lokāmisa = mồi câu của thế gian (āmisa = mồi câu, miếng mồi; loka = thế gian). Chỉ cho dục lạc, danh lợi, tài sản, thân quyến… những thứ “mồi” làm chúng sinh dính mắc.
  • Pajahe = hãy từ bỏ, hãy buông bỏ.
  • Santipekkho = người đang hướng đến sự an tịnh (santi = an tịnh, Nibbāna; pekkha = mong cầu, hướng đến).

Đức Phật không phủ nhận việc làm phước, nhưng Ngài nâng cao hơn: người thật sự thấy rõ nguy hiểm của cái chết thì không chỉ dừng ở việc tạo phước để hưởng hạnh phúc trong luân hồi, mà phải từ bỏ chính “mồi câu” của thế gian để hướng đến sự an tịnh tuyệt đối.

Sớ Giải

4. catutthe accentīti atikkamanti. kālāti purebhattādayo kālā. tarayanti rattiyoti rattiyo atikkamamānā puggalaṃ maraṇūpagamanāya tarayanti sīghaṃ sīghaṃ gamayanti. vayoguṇāti paṭhamamajjhimapacchimavayānaṃ guṇā, rāsayoti attho.
“anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭin”ti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. “sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā”ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho. “antaṃ antaguṇan”ti ettha koṭṭhāsaṭṭho. “kayirā mālāguṇe bahū”ti (dha. pa. 53) ettha rāsaṭṭho. “pañca kāmaguṇā”ti ettha bandhanaṭṭho.
idha pana rāsaṭṭho guṇaṭṭho. tasmā vayoguṇāti vayorāsayo veditabbā. anupubbaṃ jahantīti anupaṭipāṭiyā puggalaṃ jahanti. majjhimavaye ṭhitaṃ hi paṭhamavayo jahati, pacchimavaye ṭhitaṃ dve paṭhamamajjhimā jahanti, maraṇakkhaṇe pana tayopi vayā jahanteva. etaṃ bhayanti etaṃ kālānaṃ atikkamanaṃ, rattidivānaṃ taritabhāvo, vayoguṇānaṃ jahanabhāvoti tividhaṃ bhayaṃ. sesaṃ purimasadisamevāti.

Trong kinh thứ tư:

Accentīti atikkamanti. Chữ accenti có nghĩa là “vượt qua, trôi qua, đi qua”.

Kālāti purebhattādayo kālā. Chữ kālā (thời gian) chỉ các khoảng thời gian như thời trước bữa ăn (purebhatta) và các thời khác tương tự.

Tarayanti rattiyoti rattiyo atikkamamānā puggalaṃ maraṇūpagamanāya tarayanti sīghaṃ sīghaṃ gamayanti. Câu tarayanti rattiyo được giải thích như sau: các đêm đang trôi qua, chúng đưa đẩy (tarayanti) con người hướng đến cái chết một cách nhanh chóng, rất nhanh chóng (sīghaṃ sīghaṃ gamayanti).

Vayoguṇāti paṭhamamajjhimapacchimavayānaṃ guṇā, rāsayoti attho. Chữ vayoguṇā chỉ các guṇa của ba giai đoạn tuổi đời: tuổi đầu (paṭhamavaya), tuổi giữa (majjhimavaya) và tuổi cuối (pacchimavaya). Ở đây guṇa có nghĩa là “rāsa” (đống, nhóm, tập hợp).

[Để làm rõ nghĩa của chữ guṇa, chú giải nêu ra nhiều cách dùng khác nhau trong Kinh điển:

• Trong câu “Anujānāmi, bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭiṃ” (Mahāvagga 348): guṇa có nghĩa là lớp, tầng (paṭalaṭṭha – như hai lớp vải của y tăng-già-lê).
• Trong câu “Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā” (Majjhima Nikāya 3.379): guṇa có nghĩa là lợi ích, quả báo (ānisaṃsaṭṭha).
• Trong cụm “antaṃ antaguṇaṃ”: guṇa có nghĩa là phần, bộ phận (koṭṭhāsaṭṭha).
• Trong câu “Kayirā mālāguṇe bahū” (Dhammapada 53): guṇa có nghĩa là đống, chuỗi (rāsaṭṭha – như chuỗi hoa).
• Trong cụm “pañca kāmaguṇā”: guṇa có nghĩa là sự ràng buộc (bandhanaṭṭha).]

Idha pana rāsaṭṭho guṇaṭṭho. Nhưng ở đây, trong kinh này, guṇa được dùng theo nghĩa rāsa (đống, nhóm). Do đó, vayoguṇā phải được hiểu là các đống / các nhóm tuổi đời (vayorāsayo).

Anupubbaṃ jahantīti anupaṭipāṭiyā puggalaṃ jahanti. Câu anupubbaṃ jahanti nghĩa là: chúng bỏ rơi con người theo thứ tự lần lượt (anupaṭipāṭiyā).

Giải thích cụ thể:

• Người đang đứng ở tuổi giữa thì bị tuổi đầu bỏ rơi.
• Người đang đứng ở tuổi cuối thì bị cả hai tuổi đầu và tuổi giữa bỏ rơi.
• Đến sát-na chết (maraṇakkhaṇe) thì cả ba tuổi đời đều bỏ rơi hết.

Etaṃ bhayanti etaṃ kālānaṃ atikkamanaṃ, rattidivānaṃ taritabhāvo, vayoguṇānaṃ jahanabhāvoti tividhaṃ bhayaṃ. Chữ etaṃ bhayaṃ (nguy hiểm này) chỉ ba loại nguy hiểm:

1.    Sự trôi qua của các thời gian (kālānaṃ atikkamanaṃ),

2.    Sự nhanh chóng trôi đi của đêm và ngày (rattidivānaṃ taritabhāvo),

3.    Sự bỏ rơi của các nhóm tuổi đời (vayoguṇānaṃ jahanabhāvo).

Sesaṃ purimasadisamevāti. Phần còn lại (của bài kệ) giống hệt như trong các kinh trước.