Kinh Văn

5. sāvatthinidānaṃ. ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi —
Kati chinde kati jahe, kati cuttari bhāvaye; Kati saṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇo’ti vuccatī’ti.
Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye; Pañca saṅgātigo bhikkhu, oghatiṇṇo’ti vuccatī’ti.

Tại Sāvatthī. Đứng sang một bên, vị thiên ấy đọc bài kệ trước mặt Thế Tôn:

Phải cắt đoạn bao nhiêu,
Phải từ bỏ bao nhiêu,
Tu tập thêm bao nhiêu,
Vượt qua bao trói buộc,
Để Tỳ khưu được gọi
Là “bậc vượt dòng lũ”?

[Thế Tôn đáp:]

Phải cắt đoạn đến năm,
Phải từ bỏ đến năm,
Tu tập thêm năm pháp (lực),
Vượt qua năm trói buộc,
Để Tỳ khưu được gọi
Là “bậc vượt dòng lũ”

Chú Thích
Pañca chinde – Cắt đoạn năm là năm hạ phầnkiết sử(orambhāgiya-saṃyojana):

o    Sakkāyadiṭṭhi (thân kiến / ngã kiến)

o    Vicikicchā (nghi hoặc)

o    Sīlabbataparāmāsa (giới cấm thủ)

o    Kāmarāga (dục ái)

o    Byāpāda (sân hận)

“Cắt” (chinde) mang ý nghĩa dùng trí tuệ như lưỡi kiếm sắc bén chặt đứt tận gốc, đặc biệt liên hệ đến sự chứng đắc ba đạo quả thấp (Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm). Năm kiết sử này kéo hành giả xuống các cõi dục giới, ví như sợi dây trói chân kéo xuống cảnh giới thấp.

Pañca jahe – Từ bỏ năm là năm thượng phần kiết sử (uddhambhāgiya-saṃyojana):

o    Rūparāga (sắc ái)

o    Arūparāga (vô sắc ái)

o    Māna (mạn chấp)

o    Uddhacca (giao động hay phóng dật)

o    Avijjā (vô minh)

“Từ bỏ” (jahe) chỉ sự đoạn tận hoàn toàn khi chứng A-la-hán. Năm kiết sử này vẫn còn nơi vị A-na-hàm, trói buộc vào sắc giới và vô sắc giới.

Pañca cuttari bhāvaye – Tu tập thêm năm Là năm căn (pañc’indriya):

o    Saddhā (tín)

o    Viriya (tấn)

o    Sati (niệm)

o    Samādhi (định)

o    Paññā (tuệ)

Năm căn này phải được tu tập mạnh mẽ, cân bằng và sung mãn để có khả năng cắt đứt và từ bỏ mười kiết sử. Chúng chính là phương tiện thực hành.

Pañca saṅgātigo – Vượt qua năm sự trói buộc (saṅga) Theo Sớ giải, năm saṅga (sự bám víu / trói buộc) là:

o    Rāga (tham)

o    Dosa (sân)

o    Moha (si)

o    Māna (mạn)

o    Diṭṭhi (kiến)

Một điều nên lưu ý tuy bài kệ xem "năm sự trói buộc" (pañcasaṅgā) như một bản liệt kê quen thuộc, nhưng trong các bộ Kinh Tạng không tìm thấy bản liệt kê này ở nơi nào khác ngoài bài kinh nầy và kệ ngôn Pháp cú số 370. Bộ Vibhaṅga (Vibh 377,16–18) thuộc Thắng Pháp Tạng là nơi duy nhất nêu rõ năm sự trói buộc ấy. Trong lúc Hán Tạng có danh mục 6 phiền não tương đối phổ thông là “Tham, sân, si, mạn, nghi, tà kiến”.

Khi đã hoàn tất cả pháp trên, Tỳ khưu được gọi là “oghatiṇṇa – người đã vượt qua dòng lũ”. Dòng lũ hay bộc lưu (ogha) ở đây chỉ bốn dòng lũ kinh điển:

o    Kāmogha (dục lũ)

o    Bhavogha (hữu lũ)

o    Diṭṭhogha (kiến lũ)

o    Avijjogha (vô minh lũ).

Người vượt qua bốn dòng lũ chính là bậc A-la-hán.

Bài kệ ngắn gọn nhưng chứa trọn lộ trình từ phàm phu đến A-la-hán:

• Cắt năm kiết sử dưới là chứng A-na-hàm (không còn tái sanh dục giới).
• Từ bỏ năm kiết sử trên là chứng A-la-hán.
• Tu tập năm căn  là điều kiện cần thiết để thực hiện hai việc trên.
• Vượt năm saṅga  đạt đến trạng thái giải thoát hoàn toàn khỏi dòng lũ sanh tử.

Cấu trúc “năm – năm – năm – năm” rất điển hình trong văn hệ Saṃyutta và Dhammapada, vừa dễ nhớ vừa chỉ rõ thứ tự ưu tiên của sự đoạn trừ.

Bài kinh này cũng xuất hiện gần như nguyên văn trong Dhammapada kệ 370, với câu chuyện về 900 vị Tỳ khưu từng là đạo tặc được Đức Phật khai thị.

Sớ Giải

5.pañcame kati chindeti chindanto kati chindeyya. sesapadesupi eseva nayo. ettha ca “chinde jahe”ti atthato ekaṃ. gāthābandhassa pana maṭṭhabhāvatthaṃ ayaṃ devatā saddapunaruttiṃ vajjayantī evamāha. kati saṅgātigoti kati saṅge atigato, atikkantoti attho.
saṅgātikotipi pāṭho, ayameva attho. pañca chindeti chindanto pañca orambhāgiyasaṃyojanāni chindeyya. pañca jaheti jahanto pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni jaheyya. idhāpi chindanañca jahanañca atthato ekameva, bhagavā pana devatāya āropitavacanānurūpeneva evamāha. atha vā pādesu baddhapāsasakuṇo viya pañcorambhāgiyasaṃyojanāni heṭṭhā ākaḍḍhamānākārāni honti, tāni anāgāmimaggena chindeyyāti vadati. hatthehi gahitarukkhasākhā viya pañcuddhambhāgiyasaṃyojanāni upari ākaḍḍhamānākārāni honti, tāni arahattamaggena jaheyyāti vadati.
pañca cuttari bhāvayeti etesaṃ saṃyojanānaṃ chindanatthāya ceva pahānatthāya ca uttari atirekaṃ visesaṃ bhāvento saddhāpañcamāni indriyāni bhāveyyāti attho. pañca saṅgātigoti rāgasaṅgo dosasaṅgo mohasaṅgo mānasaṅgo diṭṭhisaṅgoti ime pañca saṅge atikkanto. oghatiṇṇoti vuccatīti caturoghatiṇṇoti kathīyati. imāya pana gāthāya pañcindriyāni lokiyalokuttarāni kathitānīti.

5. Trong bài kinh thứ năm: "Kati chindeti" — Một người khi cắt đứt thì nên cắt đứt bao nhiêu? Phương thức này cũng tương tự cho các từ còn lại.

Ở đây, hai từ "chinde" (cắt đứt) và "jahe" (từ bỏ) về mặt ý nghĩa là giống nhau. Tuy nhiên, để bài kệ được mượt mà và tránh điệp ngữ, vị thiên tử đã nói như vậy.

"Kati saṅgātigo": Tức là đã vượt qua, đã vượt khỏi bao nhiêu sự trói buộc (saṅga). Cũng có bản ghi là saṅgātikoti, nhưng nghĩa vẫn tương tự.

"Pañca chindeti": Khi cắt đứt, vị ấy nên cắt đứt năm Hạ phần kết sử (orambhāgiya-saṃyojana).

"Pañca jaheti": Khi từ bỏ, vị ấy nên từ bỏ năm Thượng phần kết sử (uddhambhāgiya-saṃyojana).

Ở đây, việc "cắt đứt" và "từ bỏ" về bản chất ý nghĩa là một, nhưng Đức Thế Tôn đã đáp lại như vậy để phù hợp với cách dùng từ mà vị thiên tử đã đưa ra.

Hoặc có thể hiểu theo cách khác:

• Năm Hạ phần kiết sử có đặc tính kéo ghì xuống dưới, giống như con chim bị mắc bẫy ở chân; những trói buộc này cần được cắt đứt bằng Đạo An-na-hàm (Anāgāmi-magga).
• Năm Thượng phần kiết sử có đặc tính lôi kéo lên trên, giống như người lấy tay bám vào cành cây; những trói buộc này cần được từ bỏ bằng Đạo A-la-hán (Arahatta-magga).

"Pañca cuttari bhāvaye": Tức là để cắt đứt và từ bỏ các kết sử ấy, vị ấy cần tiếp tục tu tập vượt trội thêm năm điều nữa, đó là năm Căn (indriya) mà hàng đầu là Tín (saddhā) [Tín, Tấn, Niệm, Định, Tuệ].

"Pañca saṅgātigo": Đã vượt qua năm sự trói buộc, gồm: Tham trói buộc (rāga-saṅga), Sân trói buộc (dosa-saṅga), Si trói buộc (moha-saṅga), Mạn trói buộc (māna-saṅga), và Tà kiến trói buộc (diṭṭhi-saṅga).

"Oghatiṇṇoti vuccati": Được gọi là người đã vượt qua bốn dòng thác lũ (caturogha).

Trong bài kệ này, năm Căn được đề cập bao gồm cả cấp độ Thế gian (lokiya) và Xuất thế gian (lokuttara).