Kinh Văn

6. sāvatthinidānaṃ. ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi —
“kati jāgarataṃ suttā, kati suttesu jāgarā. katibhi {katīhi (sī.)} rajamādeti, katibhi {katīhi (sī.)} parisujjhatī”ti. “pañca jāgarataṃ suttā, pañca suttesu jāgarā.
pañcabhi {pañcahi (sī.)} rajamādeti, pañcabhi {pañcahi (sī.)} parisujjhatī”ti.

Tại Sāvatthī. Đứng sang một bên, vị thiên ấy đọc bài kệ trước mặt Thế Tôn:

"Có bao nhiêu pháp ngủ
Khi những pháp khác thức?
Có bao nhiêu pháp thức
Khi những pháp khác ngủ?
Do bao nhiêu pháp ấy,
Chúng sanh bị bụi bám?
Do bao nhiêu pháp ấy,
Chúng sanh được thanh tịnh?"

[Đức Thế Tôn đáp:]

"Có năm pháp ngủ yên
Khi những pháp khác thức;
Có năm pháp luôn thức
Khi những pháp khác ngủ.
Do năm pháp ấy nên
Chúng sanh nhiễm bụi bặm;
Cũng do chính năm ấy,
Người trí được thanh tịnh."

Chú Thích

Định nghĩa "Ngủ" và "Thức"

• Ngủ (Mê mờ): Trong giáo lý Phật giáo, "ngủ" không thuần túy là trạng thái sinh lý nhắm mắt nằm nghỉ. Một người dù đang đứng, ngồi hay thức dậy lúc hừng sáng, nhưng nếu tâm bị chi phối bởi năm triền cái, sống trong phóng dật (xao nhãng) và liên kết với các bất thiện pháp, thì người đó vẫn bị coi là "đang ngủ".
• Thức (Tỉnh giác): Người "thức" là người duy trì được tinh tấn, sống bất phóng dật (không lơ là) và liên kết với các thiện pháp. Cho dù thân thể họ đang nằm nghỉ, nhưng tâm họ vẫn tràn đầy sự tỉnh giác nhờ sự vận hành của năm căn.

2. Năm Triền Cái (Pañca Nīvaraṇa) Triền cái là những chướng ngại tinh thần che mờ tâm trí, ngăn cản sự phát triển của định và tuệ, làm tăng trưởng bụi mờ phiền não:

• Tham dục (Kāmacchanda): Sự ham muốn, dính mắc vào các dục lạc giác quan (sắc, thanh, hương, vị, xúc).
• Sân hại (Byāpāda): Tâm oán hận, bất hài lòng, tức giận hoặc muốn gây hại.
• Hôn trầm - Thụy miên (Thīna-middha): Sự thụ động, dốt nát của tâm và sự dã dượi, buồn ngủ của thân.
• Trạo hối (Uddhacca-kukkucca): Sự dao động, lao chao của tâm (trạo cử) và sự ăn ăn, hối hận về những việc đã/chưa làm (hối).
• Nghi hoặc (Vicikicchā): Sự hoài nghi, do dự không quyết đoán đối với Phật, Pháp, Tăng và con đường tu tập.

3. Năm Căn hay Quyền (Pañca Indriya) Năm căn là năm năng lực tinh thần làm nền tảng nuôi dưỡng sự thanh tịnh, dẫn dắt tâm thoát khỏi uế nhiễm (bao gồm cả cấp độ thế gian và xuất thế gian):

• Tín căn (Saddhindriya): Lòng tin chân chính, sáng suốt vào Chánh pháp và khả năng giải thoát.
• Tấn căn (Viriyindriya): Nỗ lực, kiên trì siêng năng ngăn ngừa điều ác và phát triển điều thiện.
• Niệm căn (Satindriya): Sự chánh niệm, ghi nhớ và quan sát rõ ràng các hiện tượng trên Thân, Thọ, Tâm, Pháp.
• Định căn (Samādhindriya): Sự gom tâm, tập trung sâu sắc và khăng khăng trên một đối tượng lành mạnh.
• Tuệ căn (Paññindriya): Trí tuệ thấy rõ bản chất thực sự của các pháp (vô thường, khổ, vô ngã).

4. Ý nghĩa đối với người tu tập Thiền định

• Nhận diện trạng thái tâm: Người hành thiền không đánh giá sự "thức" bằng tư thế hay số giờ ngủ sinh lý, mà đánh giá bằng sự có mặt của Chánh niệm. Nếu ngồi thiền mà tâm lao chao hay ngủ gục, đó là lúc triền cái đang "thức" và hành giả đang "ngủ".
• Chuyển hóa năng lực: Tiến trình hành thiền là cuộc hoán đổi trực tiếp: khi 5 căn được kích hoạt và giữ vững, 5 triền cái tự động bị đẩy lùi (ngủ yên).
• Gọt rửa bụi mờ: Muốn thâm nhập các tầng thiền định (Jhāna) và phát triển trí tuệ Tuệ quán (Vipassanā), hành giả phải liên tục nuôi dưỡng 5 căn để làm sạch bụi mờ phiền não, từ đó đạt được sự thanh tịnh và giải thoát thực sự.

Sớ Giải

6. chaṭṭhe jāgaratanti jāgarantānaṃ. pañca jāgaratanti vissajjanagāthāyaṃ pana saddhādīsu pañcasu indriyesu jāgarantesu pañca nīvaraṇā suttā nāma. kasmā? yasmā taṃsamaṅgīpuggalo yattha katthaci nisinno vā ṭhito vā aruṇaṃ uṭṭhapentopi pamādatāya akusalasamaṅgitāya sutto nāma hoti. evaṃ suttesu pañcasu nīvaraṇesu pañcindriyāni jāgarāni nāma. kasmā? yasmā taṃsamaṅgīpuggalo yattha katthaci nipajjitvā niddāyantopi appamādatāya kusalasamaṅgitāya jāgaro nāma hoti. pañcahi pana nīvaraṇeheva kilesarajaṃ ādiyati gaṇhāti parāmasati. purimā hi kāmacchandādayo pacchimānaṃ paccayā hontīti pañcahi indriyehi parisujjhatīti ayamattho veditabbo. idhāpi pañcindriyāni lokiyalokuttarāneva kathitānīti.

Trong bài kinh thứ sáu:

“jāgarataṃ” nghĩa là “của những người đang tỉnh giác” (jāgarantānaṃ).

Trong bài kệ trả lời “năm pháp đang tỉnh giác…”, khi năm căn (indriya) bắt đầu bằng tín (saddhā) đang tỉnh giác, thì năm triền cái (nīvaraṇa) được gọi là “đang ngủ”. Vì sao? Vì người sở hữu năm triền cái ấy, dù ngồi hay đứng bất cứ nơi đâu, dù đang thức dậy lúc rạng đông, vẫn bị gọi là “đang ngủ” do sự phóng dật và do sự tương ưng với bất thiện.

Tương tự như vậy, khi năm triền cái đang ngủ, thì năm căn được gọi là “đang tỉnh giác”. Vì sao? Vì người sở hữu năm căn ấy, dù nằm bất cứ nơi đâu và đang ngủ say, vẫn được gọi là “đang tỉnh giác” do sự không phóng dật và do sự tương ưng với thiện.

Chỉ bởi năm triền cái mà người ta chấp thủ, nắm lấy, bám víu vào bụi phiền não (kilesarajaṃ). Vì năm triền cái đi trước (kāmacchanda v.v.) là duyên cho các phiền não đi sau. Do đó, phải hiểu rằng: chính nhờ năm căn mà người ta được thanh tịnh.

Ở đây cũng vậy, năm căn được nói đến gồm cả thế gian lẫn xuất thế gian.