Có thể ví như một sản phẩm được làm ra. Người ta thường nói “do công ty nào đó sản xuất”, nhưng thực chất chính vị tổng giám đốc điều hành (CEO) mới là người quyết định hướng đi, phân công và thúc đẩy toàn bộ hoạt động. Cetanā chính là vị CEO ấy trong dòng tâm thức.

Đức Phật dạy rất rõ:

Cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi – Này các Tỳ khưu, Ta tuyên bố: chủ tâm tạo tác (cetanā) chính là nghiệp.

Cetanā được dịch là tư, chủ tâm tạo tác, ý chí hành động.

Nghiệp duyên (kammapaccaya) là tác động Cetanā của  ấy. Theo Thắng pháp, nghiệp duyên được chia thành ba loại khác nhau về bản chất và lực đẩy:

A. Câu sanh Nghiệp duyên (Sahajātakammapaccaya)

Đây là tác động đồng thời.

Cetanā sinh khởi cùng lúc với tâm và các tâm sở khác, trực tiếp điều hành chúng và tạo ra sắc do tâm (cittaja-rūpa).

Năng duyên: Cetanā trong tất cả 121 tâm.

Sở duyên:

• 121 tâm + 51 tâm sở (trừ chính cetanā),
• 17 sắc do tâm,
• và 20 sắc nghiệp lúc lúc tái sinh (trong trường hợp đặc biệt).

Ví dụ đơn giản: Giống như vị CEO đang ngồi trong phòng họp, ngay lúc đó ông ta ra lệnh, phân công, thúc đẩy toàn bộ nhân viên và máy móc đang hoạt động. Ảnh hưởng xảy ra ngay trong hiện tại, không cần chờ đợi.

B. Dị thời Nghiệp duyên (Nānākkhaṇikakammapaccaya)

Đây là tác động xuyên thời gian.

Nhân và quả không xảy ra cùng lúc. Nghiệp đã tạo trong quá khứ, sau một khoảng thời gian dài hay ngắn, mới trỗ quả.

Giống như gieo hạt xoài hôm nay, nhiều năm sau mới thu hoạch trái xoài. Người bình thường rất khó thấy mối liên hệ này.

Năng duyên: Cetanā trong tâm thiện hoặc bất thiện đã diệt từ trước.

Sở duyên:

• 52 tâm quả và 38 tâm sở tương ưng,
• 20 sắc do nghiệp sinh.

Ví dụ đời thường: Một người sống bất hiếu với cha mẹ nhiều năm về trước. Về sau, người ấy có con cái cũng bất hiếu với mình. Hoặc một người từng bố thí với tâm trong sạch, nhiều năm sau gặp hoàn cảnh thuận lợi, tài sản đầy đủ. Đây là dị thời nghiệp duyên đang trỗ quả.

Theo Sớ giải chú thích:

• Thuộc tánh tư tương ưng 12 tâm bất thiện tạo ra các danh uẩn quả bất thiện và sắc nghiệp trong cõi khổ.
• Thuộc tánh tư tương ưng các tâm thiện dục giới và sắc giới tạo quả trong cõi vui ngũ uẩn.
• Thuộc tánh tư thiện vô sắc chỉ tạo danh uẩn quả trong cõi vô sắc, không tạo sắc nghiệp.

C. Vô gián Nghiệp duyên (Anantarakammapaccaya)

Đây là trường hợp đặc biệt và hãn hữu.

Chỉ xảy ra giữa tâm đạo siêu thế và tâm quả siêu thế. Tâm đạo chứng ngộ Niết-bàn chỉ trong một sát-na, đoạn tận hoặc làm giảm thiểu kiết sử phiền não. Ngay sát-na kế tiếp, tâm quả sinh khởi với trạng thái tương tự, nhưng không còn tác dụng đoạn trừ phiền não như tâm đạo.

Mặc dù cùng nằm trong lộ trình javana, nhưng một bên là nhân (tâm đạo – thiện siêu thế), một bên là quả (tâm quả – phala, không gọi là vipāka thông thường). Đây là sự liên hệ “vượt thời gian” (akāliko).

Năng duyên: Cetanā trong tâm đạo.

Sở duyên: 20 tâm quả siêu thế + 36 tâm sở tương ưng (chính xác là sát-na tâm quả sinh ngay sau tâm đạo).

Đặc biệt: khi nhập thiền quả (phalasamāpatti) về sau, sự trợ giúp của tâm đạo đối với tâm quả lúc ấy lại được xếp vào dị thời nghiệp duyên. Còn sự trợ giúp liền kề ngay trong lộ đắc đạo quả thì gọi là vô gián nghiệp duyên.

Vì tâm đạo đoạn trừ vô minh và ái, nên đây còn được gọi là “nghiệp đoạn nghiệp” – nghiệp diệt trừ nghiệp luân hồi.

Chánh tạng Paṭṭhāna ghi:

Kammapaccayo’ti – Kusalākusalaṃ kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo. Cetanā sampayuttakānaṃ dhammānaṃ taṃsamuṭṭhānānañca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo.

Nghiệp thiện và bất thiện trợ các danh uẩn quả và sắc do nghiệp bằng nghiệp duyên. Thuộc tánh tư (cetanā) trợ các pháp tương ưng và sắc do tâm bằng nghiệp duyên.

Như vậy, Nghiệp duyên thực chất gồm ba lực đẩy hoàn toàn khác nhau:

1.    Câu sanh – điều hành ngay trong hiện tại.

2.    Dị thời – tạo quả sau này.

3.    Vô gián – trường hợp đặc biệt của đạo quả siêu thế.

Hiểu rõ ba loại này giúp chúng ta thấy: mỗi sát-na tâm đang vừa gặt quả của nghiệp cũ, vừa gieo nghiệp mới. Không có ai đứng sau tạo nghiệp, cũng không có ai nhận quả – chỉ có dòng chảy của danh-sắc đang vận hành theo duyên.