Hình ảnh “đi trên đường gồ ghề mà vẫn bằng phẳng” rất sâu sắc. Thế gian vốn visama – không bằng phẳng, đầy sóng gió. Bậc giác ngộ không tìm cách làm cho thế gian trở nên bằng phẳng, cũng không tránh né nó, mà giữ tâm mình sama (bằng phẳng, quân bình, hài hòa). Đây chính là biểu hiện của sự giải thoát ngay trong đời sống thường nhật: không bị lay chuyển bởi khen chê, được mất, danh vọng hay khinh miệt.  Không phải thức tỉnh theo kiểu thay đổi hệ tư tưởng này sang hệ tư tưởng khác, mà là thức tỉnh khỏi chính giấc ngủ của vô minh. Khi đã thức tỉnh thật sự, người ta không còn cần phải “theo” ai nữa, vì đã thấy rõ con đường bằng chính mắt tuệ của mình.

Kinh Văn

Sāvatthinidānaṃ. Ekamantaṃ ṭhitā kho sā devatā bhagavato santike imaṃ gāthaṃ abhāsi:

“Yesaṃ dhammā appaṭividitā, Paravādesu nīyare; Suttā te nappabujjhanti, Kālo tesaṃ pabujjhitun”ti.

“Yesaṃ dhammā suppaṭividitā, Paravādesu na nīyare; Te sambuddhā sammadaññā, Caranti visame saman”ti.

Tại Sāvatthī. Đứng sang một bên, vị thiên ấy tụng bài kệ này trước mặt Thế Tôn:

Những ai không liễu ngộ,
Không thấu triệt các pháp,
Bị hướng dẫn lầm lạc,
Theo lời của kẻ khác,
Họ đắm chìm mê ngủ,
Họ không có tỉnh giác,
Nay thật đã đến lúc,
Họ cần phải thức tỉnh.

[Thế Tôn đáp:]

Những ai với các pháp,
Khéo liễu tri thấu suốt,
Không bị dẫn lầm lạc,
Theo lời của kẻ khác,
Bậc tự thân giác ngộ.
Biết rõ, biết đúng đắn,
Trên đường không bằng phẳng,
Bước vững chãi thăng bằng.

Chú Thích

Dhammā: Ở đây không chỉ là “giáo lý” hay “giáo pháp” theo nghĩa hẹp, mà là những thực tại cần được thấu hiểu (các pháp, các chân lý, đặc biệt là Tứ Thánh Đế theo chú giải truyền thống).

Appaṭividitā / Suppaṭividitā: Từ gốc paṭi-√vid (nhận biết, thấu suốt trở lại). Appaṭividita = chưa được thấu suốt, chưa được nhận biết đúng mức. Suppaṭividita = đã được thấu suốt một cách hoàn hảo, thấu triệt. Đây không phải hiểu biết lý thuyết suông, mà là sự thâm nhập bằng tuệ.

Paravādesu nīyare: Bị dẫn dắt, bị cuốn theo những quan điểm, giáo thuyết của người khác (para-vāda).

Suttā … nappabujjhanti: Đang ngủ say, chưa thức tỉnh. Sutta ở đây là ẩn dụ cho vô minh, cho trạng thái bị che lấp bởi ái và kiến.

Sambuddhā sammadaññā: Những bậc đã tự mình giác ngộ (sambuddha), đã biết đúng đắn (sammadaññā).

Caranti visame samaṃ: Đi giữa chỗ gồ ghề (visama – không bằng phẳng, đầy nghịch lý, thế gian đầy mâu thuẫn và khổ) mà vẫn giữ được sự bằng phẳng, hài hòa (sama).

Bài kinh ngắn này là một cuộc đối thoại giữa một vị thiên và Đức Phật, mang tính “gương soi” điển hình của nhóm kệ trong Devatā Saṃyutta. Vị thiên nêu lên thực trạng của phần lớn chúng sinh: chưa xuyên thấu các pháp nên dễ bị cuốn theo mọi thứ giáo thuyết bên ngoài, sống trong trạng thái “ngủ say” của vô minh. Câu kết của vị thiên mang tính kêu gọi: “Đã đến lúc phải thức tỉnh.”

Đức Phật không phủ nhận lời kêu gọi ấy, mà đưa ra hình ảnh đối lập rõ rệt. Những vị đã suppaṭividita các pháp thì không còn bị dẫn dắt bởi bất kỳ hệ thống tư tưởng nào bên ngoài. Họ đã tự mình thức tỉnh (sambuddha), đã có trí tuệ đúng đắn, và vì thế dù sống giữa thế gian đầy “gồ ghề” (visama) – đầy bất công, xung đột, vô thường và khổ – họ vẫn đi một cách bằng phẳng, không bị xáo động.

Điểm then chốt nằm ở chữ liễu ngộ (paṭividita). Đây không phải là sự chấp nhận giáo lý bằng đức tin hay học thuộc, mà là sự thâm nhập trực tiếp bằng tuệ quán. Khi các pháp (đặc biệt là khổ, tập, diệt, đạo) đã được xuyên thấu, thì mọi quan điểm bên ngoài đều mất sức hấp dẫn. Người ấy không còn bị “dẫn theo” vì đã thấy rõ ràng bằng chính tuệ giác của mình.
Sớ Giải

7. sattame dhammāti catusaccadhammā. appaṭividitāti ñāṇena appaṭividdhā. paravādesūti dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavādesu. te hi ito paresaṃ titthiyānaṃ vādattā paravādā nāma. nīyareti attano dhammatāyapi gacchanti, parenapi nīyanti.
tattha sayameva sassatādīni gaṇhantā gacchanti nāma, parassa vacanena tāni gaṇhantā nīyanti nāma. kālo tesaṃ pabujjhitunti tesaṃ puggalānaṃ pabujjhituṃ ayaṃ kālo. lokasmiñhi buddho uppanno, dhammo desiyati, saṅgho suppaṭipanno, paṭipadā bhaddikā, ime ca pana mahājanā vaṭṭe suttā nappabujjhantīti devatā āha. sambuddhāti sammā hetunā kāraṇena buddhā. cattāro hi buddhā — sabbaññubuddho, paccekabuddho, catusaccabuddho, sutabuddhoti. tattha samatiṃsapāramiyo pūretvā sammāsambodhiṃ patto sabbaññubuddho nāma.
kappasatasahassādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā sayambhutaṃ patto paccekabuddho nāma. avasesā khīṇāsavā catusaccabuddhā nāma. bahussuto sutabuddho nāma. imasmiṃ atthe tayopi purimā vaṭṭanti. sammadaññāti sammā hetunā kāraṇena jānitvā. caranti visame samanti visame vā lokasannivāse visame vā sattanikāye visame vā kilesajāte samaṃ carantīti.

Trong bài Kinh Thứ Bảy:

• “Pháp” (dhammā): Chính là Giáo pháp Tứ Diệu Đế (catusaccadhammā).
• “Chưa liễu ngộ” (appaṭividitāti): Là chưa thấu suốt, chưa chứng đạt bằng Chánh trí (ñāṇena appaṭividdhā).
• “Trong các tà thuyết” (paravādesūti): Chỉ cho chủ thuyết thuộc 62 tà kiến (dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavādesu). Vì đây là giáo thuyết của các phái ngoại đạo ngoài Giáo pháp này, nên gọi là “các tà thuyết của kẻ khác” (paravādā).
• “Bị lôi cuốn” (nīyareti): Tự mình sa vào do bản chất, hoặc bị người khác dẫn dắt đi theo. Ở đây, tự mình chấp thủ các tà kiến như "Thường kiến" (sassata) là tự tiến bước vào; còn do nghe theo lời kẻ khác mà chấp thủ thì gọi là bị lôi cuốn, dẫn dắt.
• “Đã đến lúc họ phải thức tỉnh” (kālo tesaṃ pabujjhitunti): Đây là thời điểm thích hợp để những người ấy bừng tỉnh. Vị thiên giả xướng lên điều này vì nhận thấy: Đức Phật đã xuất hiện ở đời, Chánh pháp đang được giảng dạy, Chư Tăng đang tu tập đúng hướng, Con đường (paṭipadā) thật tốt đẹp—vậy mà đông đảo chúng sinh vẫn chìm trong mộng mị của vòng sinh tử (vaṭṭe suttā), chẳng chịu thức tỉnh.

• “Những bậc Toàn Giác” (sambuddhā): Là những bậc đã tự mình giác ngộ một cách chân chính, đúng đắn qua nguyên lý nhân quả (sammā hetunā kāraṇena buddhā). Có 4 nhóm bậc Giác Ngộ (cattāro buddhā):

1.    Toàn Giác (Sabbaññubuddho): Bậc sau khi vun bồi trọn vẹn 30 Ba-la-mật (samatiṃsapāramiyo) mà chứng đạt Toàn Giác.

2.    Độc Giác (Paccekabuddho): Bậc sau khi vun bồi Ba-la-mật suốt 2 Kỳ vô tận và 100.000 đại kiếp (dve asaṅkhyeyyāni kappasatasahassādhikāni), tự mình chứng đạt quả vị Giác ngộ mà không cần thầy chỉ dạy.

3.    Tứ Đế Giác (Catusaccabuddho): Các bậc A-ra-hán Lậu Tận (khīṇāsavā) còn lại, giác ngộ nhờ thấu suốt Tứ Diệu Đế.

4.    Đa Văn Giác Giả (Sutabuddho): Bậc Bác học, nghe nhiều hiểu rộng nhờ học hỏi Giáo pháp (bahussuto).

(Trong ý nghĩa của bài kệ này, 3 bậc Giác Ngộ đầu tiên được đề cập đến).

• “Nhờ chánh trí thấu hiểu” (sammadaññā): Nhận thức, hiểu biết một cách đúng đắn thông qua nguyên lý nhân quả.
• “bước vững chãi trên đường chông gai” (caranti visame samanti): Giữ tâm thản nhiên, thăng bằng, tự tại (samaṃ) ngay trong cõi đời đầy biến động (lokasannivāse), giữa các nhóm chúng sinh bất toàn (sattanikāye), và giữa muôn vàn phiền não gập ghềnh (kilesajāte).