thaketi – khép lại, đóng lại
nāseti – tàn phá, tiêu huỷ
sammajjati – quét
obhāseti – toả sáng, chói sáng
bhajati – đồng hành, cùng đi
bandhati – cột, buộc
vibhajati – chia ra, phân phối
bhañjati – làm gãy, lèm bể
māpeti – tạo nên, xây dựng
vihiṃsati – làm hại, gây tổn thương
chaḍḍeti – ném, vứt, quăng
pattharati – trải ra

PĀLI VUI ĐỂ HỌC

Những con số trong tiếng Pāḷi

(Saṅkhyā)

 Đa số ngôn ngữ biểu thị số lượng bằng hai cách: con số hay chữ viết. Thí dụ tiếng Việt hiện nay có thể viết 100 hay “một trăm”.  Tiếng Pāli rơi vào trường hợp đặc biệt do không dùng chữ viết nguyên thuỷ nên con số trong kinh điển được viết bằng chữ thí dụ để nói 1250 thì viết và nói là “aḍḍhatelasa sataṁ”. Cách viết con số của tiếng Pāli nguyên thuỷ được xem là “gần như” thế nầy:

Con số trong tiếng Pali

Đây là những con số bằng tiếp Brahmi (Phạm ngữ) được viết thời vua Asoka hơn 200 năm sau Phật niết bàn.

Ấn Độ được xem là nơi phát minh con số “0” của nhân loại. Cách viết con số từ xưa tới nay vẫn không thay đổi và được sử dụng khắp thế giới.

Một vài điểm thú vị:

Thay vì nói 19 thì nói 20 trừ 1 hay ekūnavīsati; 29 thì nói 30 trừ 1 hay  ekūnatiṁsati giống như người La Mã viết số 4 là 5 trừ 1 hay IV.

Có những con số ít có chữ riêng trong các ngôn ngữ khác nhưng được sử dụng rất phổ thông trong tiếng Phạm thí dụ chữ lakkha là 100 ngàn. Ngày nay người Ấn gọi là một lakh. Trong báo chí Anh ngữ tại Ấn độ chữ nầy được dùng thường xuyên. (Giống trường hợp chữ “vạn” trong tiếng Hoa chỉ cho 10 ngàn). Con số mười triệu = 10,000,00 được gọi là 1 koṭi cũng tương tự như vậy.

Con số 500 nếu được viết là pañca satāni thì mang nghĩa vài trăm thí dụ như nói: như vài trăm đệ tử của Tôn giả Sāriputta; nếu viết là  pañcasataṁ là chính xác 500.

Con số tám muôn bốn ngàn (84,000) hay  caturāsītisahassāni chỉ cho số lượng lớn nhất.

Người Ấn cũng dùng chữ dvatti hay dvīti chỉ cho “vài ba hay hai ba”. Một con số nhiều hơn một nhưng không chính xác.

Con số nầy phải cẩn thận asaṅkheyyaṁ (a tăng kỳ) được hiểu theo hai cách: cách chính xác thì bằng 1 + 140 con số không; nếu nói không xác định thì có nghĩa là… vô số kể.

Dưới đây là liệt kê các con số theo Pāli. Những con số trong ngoặc đơn là số thứ tự (thứ nhất, thứ hai, thứ ba….)

PĀLI TRONG NGHI THỨC NHẬT HÀNH

Sambuddhe