Mahāsāra Jataka (Jātaka #92)

ukkaṭṭhe sūramicchanti,
mantīsu akutūhalaṃ.
piyañca annapānamhi,
atthe jāte ca paṇḍitanti.

Giữa trận cần anh hùng
Tư vấn cần bình tâm
Ăn ngon cần bạn thiết
Hữu sự cần trí nhân.
Câu chuyện kiếp tiền thân

Ngày xưa rất xưa, khi vua Brahmadatta trị vì vương quốc Kāsi có một vị đại thần là bậc hiền trí. Có một ngày, nhà vua cùng hoàng thân đến ngự viên để thư giãn. Đó là ngày thời tiết oi bức. Sau khi vòng dạo quanh nhà vua nhìn hồ nước trong mát muốn xuống tắm. Hoàng hậu và các cung nữ cũng cùng xuống nước tắm với nhà vua. Trước khi xuống hồ, hoàng hậu giao xiêm y và những trang sức quý giá cho một cung nữ trông giữ.

Vì ngồi lâu nên cung nữ chìm vào giấc ngủ gật. Bất chợt tỉnh dậy nhận ra xâu chuổi ngọc quý giá của hoàng hậu không cánh mà bay biến đâu mất. Trong lúc thảng thốt sợ hãi, nàng cung nữ kêu lớn “có ăn trộm, có ăn trộm”. Nhóm thị vệ lập tức tri hô rồi chạy ra bốn hướng truy bắt hung thủ.

Quân lính nhà vua bắt gặp người làm vườn đang run rẩy trốn trong bụi cây. Lôi người nầy ra tra hỏi và hăm doạ nếu không thành thật khai rõ thì sẽ bị trọng hình. Người làm vườn sợ hãi khi nghĩ đến tra tấn đã nhận tội và bảo đã đưa cho phú gia thủ khố. Thị vệ lập tức tới bắt phú gia thủ khố để tra hỏi. Viên quan nầy cũng sợ trọng hình nên bảo rằng đã đưa cho viên tế sư. Viên quan tế sư tự nhiên bị liên luỵ nhưng cũng hiểu là sự việc rõ ràng thì mình sẽ vị tra tấn thảm khốc nên nói liền là đã tặng cho một kỹ nữ. Nhà vua thấy câu chuyện có gì không bình thường mà trời tối nên đành mời vị đại thần tài trí trong triều đến và giao cả năm người cho quan đại thần tra hỏi. Sau khi nghe quan câu chuyện, quan đại thần quyết định tạm ngưng việc tra hỏi và ra lệnh giam tất cả vào một chỗ. 

Đêm đó vị quan đại thần đi nhẹ nhàng đến chỗ tạm giam phạm nhân để nghe lẻn họ nói gì.  Sau khi các phạm nhân đã chọn chỗ nằm một lúc thì vị thương gia giàu có lên tiếng: “Này tên làm vườn khốn kiếp! ta với ngươi chưa từng gặp mặt sao lại khai là đã đưa chuổi ngọc của hoàng hậu cho ta??”. Người làm vườn trả lời: “Đúng là vậy. Nhưng tôi là người nghèo hèn cả đời chưa từng nằm trên chiếc giường tốt thì lấy chuổi ngọc làm gì. Nhưng tôi biết nếu không khai sẽ bị tra tấn chết đi sống lại nên khai đưa cho ông phú gia để không bị đánh đập”.  Nghe vậy, viên tế sư cũng lên tiếng thống trách phú gia cái tội khai gian làm liên luỵ tới mình. Khổ nhất là nàng kỹ nữ, cuộc đời đã khổ bây giờ tai bay hoạ gởi mà chẳng biết do đâu và làm sao nên sụt sùi than thở.

Vị quan đại thần sau khi nghe được tất cả quyết định tạm ngưng việc tra hỏi và sáng hôm sau đến ngự viên quan sát hiện trường.  Điều mà vị quan nhận ra là dù có nhà vua tới thưởng ngoại hay không thì ngự viên luôn được canh gác cẩn mật khó có kẻ trộm nào muốn liều mạng đi vào. Bất chợt một đàn khỉ xuất hiện nô đùa. Vị quan đại thần suy nghĩ: rất có thể thủ phạm là một con khỉ. Nghĩ vậy vị nầy về cho làm một số xâu chuổi giả với màu sắc đẹp đẽ rồi mang đến ngự viên để trên những băng ghế. Đúng như dự đoán, bầy khỉ nhanh chóng chạy đến giành nhau những xâu chuổi và vui đùa với món đồ chơi mới lạ nầy.

Chỉ một thời gian ngắn, quan đại thần nhận ra một con khỉ cái ngồi gần bờ rào trong tư thế quan sát. Khi thấy những con khỉ khác tranh dành các xâu chuổi thì con khỉ cái ngồi yên. Đến khi những con khỉ xun xuê vui đùa với các xâu chuổi giả thì con khỉ cái lặng lẽ tìm đến một hốc đá lôi ra xâu chuổi để tự mình vui đùa. Đó chính là xâu chuổi thật của hoàng hậu. Đó là tang vật gây ra tai hoạ cho nhiều người. Các thị vệ được lệnh tìm cách thu hồi xâu chuổi của hoàng hậu. Và toàn bộ câu chuyện được trình lên nhà vua.

Vị quan đại thần cũng thưa rằng vì sự tra hỏi bằng trọng hình nên có rất nhiều người sợ hãi khai man. Thà nhận tội rồi đổ tội hơn là phủ nhận tội danh vì thiên hạ ai cũng nghe câu “không có thì đánh cho có”. Nhà vua nghe xong hiểu chuyện và ra lệnh thay đổi cách điều tra. Nhân đó đã ca ngợi vị quan đại thần với câu”

Giữa trận cần anh hùng
Tư vấn cần bình tâm
Ăn ngon cần bạn thiết
Hữu sự cần trí nhân.

Ít người trong đời giữ được sự điềm tĩnh giải quyết trước những việc rối rắm như tơ vò.

Trong Thời của Đức Phật

Câu chuyện trong thời Đức Phật trụ thế liên quan tới tôn giả Ānanda mang ý nghĩa đặc biệt khác sẽ được kể trong bài kế tiếp.