ambāhamaddaṃ vanamantarasmiṃ,
nīlobhāsaṃ phalitaṃ saṃvirūḷhaṃ.
tamaddasaṃ phalahetu vibhaggaṃ,
taṃ disvā bhikkhācariyaṃ carāmi.
“Cây xoài nhành lá xanh
giữa rừng sâu trĩu quả
bị hái trái trơ cành
Thấy vậy, ta xuất gia
Câu chuyện thời Phật tại thế

Một năm Đức Thế Tôn đang an cư tại Jetavana Khi ấy tại Sāvatthī, có năm trăm vị tỳ-khưu đồng bạn xuất gia, sống trong khu Antokoṭisanthāra. Vào lúc nửa đêm, các vị khởi lên tầm tư dục vọng.

Đức Thế Tôn luôn hộ trì các đệ tử mình: ban đêm ba lần, ban ngày ba lần – tổng cộng sáu lần mỗi ngày, Ngài quan sát họ như chim kikī giữ trứng, Bất cứ khi nào  chư đệ tử sanh khởi phiền não, Ngài liền nhắc nhở.

Biết rõ vào lúc nửa đêm hôm ấy rằng:

“Phiền não này nếu tăng trưởng sẽ phá hoại nhân duyên A-la-hán của các tỳ-khưu này. Ta phải chế ngự phiền não cho họ ngay bây giờ và chỉ bày A-la-hán đạo.”

Ngài rời Gandhakuṭi, gọi Tôn giả Ānanda, bảo triệu tập tất cả các tỳ-khưu đang trú trong khu ấy. Ngài ngồi trên bảo toạ đã được chuẩn bị và dạy:

“Này các tỳ-khưu, không nên sống thuận theo các phiền não khởi sinh bên trong. Phiền não khi tăng trưởng sẽ gây đại hoại diệt như kẻ thù ngược. Một tỳ-khưu cần chế ngự dù chỉ một chút phiền não. Các bậc hiền trí thời xưa, chỉ nhờ thấy một đối tượng nhỏ, đã chế ngự phiền não nội tâm và chứng quả Độc Giác Phật .”

Rồi Ngài kể chuyện quá khứ.

Câu chuyện tiền thân

Ngày xưa rất xưa, có một người thợ gốm sống thoải mái trong một ngôi nhà ấm cúng với gia đình có vợ và con. Một ngày đẹp trời có bốn vị tu sĩ đi khất thực ngang nhà. Cả bốn khất sĩ đều cao sang trong phong thái và các căn vô cùng thanh tịnh. Cảm nhận được sự thanh thoát phi phàm từ bốn vị nầy, người thợ gốm vội vả thỉnh mời vào nhà cúng dường thực phẩm. Sau khi những nhà tu hành đã thọ trai, chủ nhà chọn một chỗ thấp để ngồi và cầu học đạo lý. Cả bốn chỉ tuần tự cho biết xuất thân và lý do tại sao chọn đường thoát vòng tục luỵ.

Vị khất sĩ đầu tiên cho biết bản thân trước khi là một quân vương tên gọi Karandaka của xứ Kaliṅga. Một lần trong chuyến đi săn trong rừng tình cờ thấy một cây xoài trĩu quả, vua đang ngồi trên lưng voi liền với tay hái một trái xoài, vào vườn ăn. Các quan và và tuỳ tùng nghĩ:

“Từ khi vua đã hái, thì ai cũng có thể hái.”

Họ hái ăn không chừa quả nào, kẻ đến sau còn leo lên cây, dùng chày đập gãy cành, ăn cả trái non.

Chiều về, vua thấy cây xoài trơ trụi, gãy nát, liền suy nghĩ:

“Sáng nay cây này còn đẹp, trĩu quả, ai thấy cũng hoan hỷ. Nay vì có quả mà bị phá hoại. Đời sống gia đình cũng giống cây có quả, xuất gia giống cây không quả. Người có của thì sợ, người không của thì không sợ. Ta cũng nên như cây không quả.”

Lấy cây xoài làm thiền ác suy gẫm, vua quán ba tướng, tuệ quán tăng trưởng và chứng thánh trí của Độc Giác Phật. Kể xong nói lên kệ ngôn:

ambāhamaddaṃ vanamantarasmiṃ,
nīlobhāsaṃ phalitaṃ saṃvirūḷhaṃ.
tamaddasaṃ phalahetu vibhaggaṃ,
taṃ disvā bhikkhācariyaṃ carāmi.

“Cây xoài nhành lá xanh
giữa rừng sâu trĩu quả
bị hái trái trơ cành
Thấy vậy, ta xuất gia

Vị khất sĩ thứ hai cho biết mình từng là vua xứ  Takkasilā với biệt danh Naggaji. Có một lần đi dạo quanh thành bất chợt nhìn thấy một phụ nữ tay đeo những vòng xuyến. Khi người nầy cử động thì những vòng xuyến chạm nhau tạo nên một thứ âm thanh lạ tai.  Vua suy nghĩ:

“Chúng sinh sống một mình thì không xung đột; khi hai ba người thì va chạm, tranh cãi. Ta cai trị hai xứ Kashmir và Gandhāra, dù vương quốc rộng lớn nhưng hiểm hoạ tranh chấp luôn chực chờ. Ta ra nên sống một mình như tay đeo chỉ một vòng xuyến. Nghĩ cho cùng, dục lạc ở đời chỉ tạo nên bao tranh chấp, phiền luỵ”

Quán chiếu như vậy, vua chứng thánh trí của Độc Giác Phật.  Kể xong nói lên kệ ngôn:

selaṃ sumaṭṭhaṃ naravīraniṭṭhitaṃ,
nārī yugaṃ dhārayi appasaddaṃ.
dutiyañca āgamma ahosi saddo,
taṃ disvā bhikkhācariyaṃ carāmi.

Vòng xuyến khéo chế tác
Thành trang sức xa hoa
Đeo nhiều vòng khua tiếng
Thấy vậy, ta xuất gia

Vị khất sĩ thứ ba cho biết mình  cũng từng làm vua tên  Nimi của nước Mithilā. Có một lần đứng trong cung nhìn qua cửa sổ, mục kích  chim chóc tranh nhau một miếng thịt. Con nào giữ được thì bị cả bầy mổ đau đớn; con nào buông ra thì bay đi bình yên. Vua thở dài: “Có nhiều thì khổ nhiều.”

Vua suy nghĩ:

“Năm dục cũng vậy. Ta có mười sáu ngàn cung nữ. Ta nên bỏ dục như bỏ miếng thịt để được an vui.”

Quán chiếu như vậy, vua chứng thánh trí của Độc Giác Phật.  Kể xong nói lên kệ ngôn:

dijā dijaṃ kuṇapamāharantaṃ,
ekaṃ samānaṃ bahukā samecca.
āhārahetū paripātayiṃsu,
taṃ disvā bhikkhācariyaṃ carāmi.

Vì miếng thịt tương tranh
Không có, cố xâu xé
Có được, thì bị giành
Thấy vậy, ta xuất gia

Vị khất sĩ sau cùng tự kể câu chuyện mình. Cũng là một quốc vương tên Dummukha trị vì xứ Kapila. Một lần tình cờ nhìn thấy hai con bò đực động dục đấu nhau vì một con bò cái. Sau trận hỗn chiến sống mái, một con chết, một con bị thương. Vua rùng mình: “Dục vọng quật ngã sức mạnh thể chất.” Và vua đã quyết định chọn con đường rời bỏ.

Vua suy nghĩ:

“Khát ái khiến mọi loài rơi vào hệ luỵ và diệt vong. Ta phải đoạn trừ phiền não.”

Quán ba tướng, vua chứng chánh trí của  Độc Giác Phật.

Kể xong, vị khất sĩ nói lên kệ ngôn:

usabhāhamaddaṃ yūthassa majjhe,
calakkakuṃ vaṇṇabalūpapannaṃ.
tamaddasaṃ kāmahetu vitunnaṃ,
taṃ disvā bhikkhācariyaṃ carāmi.

Bò mộng giữa đàn bò
Mạnh mẽ, đẹp, cao to
Vì dục tàn hại nhau
Thấy vậy, ta xuất gia

Sau khi nghe bốn vị Phật độc giác tự thuật về sự xuất gia, người thợ gốm sinh nhàm chán đời sống thế tục. Vợ ông cũng xin xuất gia. Sau khi thử khả năng tự lập của con cái, Bồ-tát giao con cho thân quyến rồi xuất gia làm đạo sĩ, tu thiền chứng thiền và sau khi hết tuổi thọ tái sinh vào Phạm thiên giới.

Đức Thế Tôn kết thúc pháp thoại, tuyên thuyết Tứ Thánh Đế. Khi pháp thoại kết thúc, năm trăm tỳ-khưu chứng A-la-hán.

Đức Phật xác nhận tiền thân: Ngưòi con gái xưa chính là Uppalavaṇṇā, con trai nay là  Rāhula, người vợ của thợ gốm là giờ mẹ Rāhula. Và người thợ gốm của kiếp đó chính là Ngài.

Tỳ khưu Giác Đẳng phóng tác từ Kinh Bổn Sanh