THUỘC TÁNH

CHÚ THÍCH

7 thuộc tánh tợ tha biến hành

Mặc dù trên bình diện rộng thì nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức được nói rất nhiều (…) nhưng trên phương diện vĩ mô đây là những tâm biết cảnh sơ khởi và muội lược nhất nên chỉ có 7 thuộc tánh tợ tha biến hành

10 thuộc tánh tợ tha tương hợp (trừ cần, hỷ, dục).

Đây là loại tâm cơ năng không giới hạn bởi sự nhận biết cảnh sơ khởi như ngũ song thức nhưng cũng chưa mang chức năng sâu sắc như các tâm xử lý do vậy không có các thuộc tánh cần, hỷ, dục.

A) Tâm quan sát thọ xả: có 10 thuộc tánh tợ tha tương hợp (trừ cần, hỷ, dục).

B) Tâm quan sát thọ hỷ: có 11 thuộc tánh tợ tha tương hợp (trừ cần, dục).

Một thứ tâm cơ năng. Nhưng khi “cảnh rất tốt” hiện khởi có thuộc tánh hỷ.

Một thứ tâm cơ năng với những thuộc tánh căn bản

Một thứ tâm cơ năng với những thuộc tánh căn bản nhưng hoàn toàn thuộc nội tại nên có thuộc tánh cần.

Tâm là việc cười “bản năng” cho chư vị ứng cúng thinh văn nên vẫn không tinh tế nên không có thuộc tánh dục.

 2. Tâm sân thọ ưu hợp phấn hữu trợ tương hợp 22 thuộc tánh: 12 thuộc tánh tợ tha - trừ hỷ -, 4 si phần, 4 sân phần (ba thuộc tánh tật, lận, hối mang tánh bất định),   2 Hôn phần (bất định)

Vì là tâm sân nên không bao giờ có thuộc tánh hỷ (trong nhóm tợ tha)

3 thuộc tánh tật, lận, hối không đi chung và có tánh cách bất định (không phải khi nào có tâm sân cũng phải có một trong ba thuộc tánh nầy)

 Có 38 thuộc tánh: 13 thuộc tánh tợ tha, 19 thuộc tánh tịnh hảo biến hành, 3 thuộc tánh ngăn trừ phần không bao giờ đồng sanh trong tâm hiệp thế , 2 thuộc tánh vô lượng phần, thuộc tánh trí tuệ

1. Tâm đại thiện thọ hỷ hợp trí vô trợ

2. Tâm đại thiện thọ hỷ hợp trí hữu trợ

3. Tâm đại thiện thọ hỷ ly trí vô trợ

4. Tâm đại thiện thọ hỷ ly trí hữu trợ

5. Tâm đại thiện thọ xả hợp trí vô trợ

6. Tâm đại thiện thọ xả hợp trí hữu trợ

7. Tâm đại thiện thọ xả ly trí vô trợ

8. Tâm đại thiện thọ xả ly trí hữu trợ

 Những tâm thiện dục giới thọ xả không có thuộc tánh hỷ.

Những tâm thiện dục giới ly trí không có thuộc tánh vô si hay trí tuệ

3 thuộc tánh ngăn trừ phần (virati) không bao giờ đồng sanh trong tâm

2 thuộc tánh vô lượng phần cũng tương hợp theo tánh cách bất định (không phải lúc nào cũng có)


Không có khác biệt đối với tâm vô trợ hay hữu trợ trong sự tương hợp giữa tâm và thuộc tánh đối với các tâm tịnh hảo.

Có 33 thuộc tánh tương hợp: 13 thuộc tánh tợ tha, 19 thuộc tánh tịnh hảo biến hành,  thuộc tánh trí tuệ

1. Tâm quả dục giới tịnh hảo thọ hỷ hợp trí vô trợ.

2. Tâm quả dục giới tịnh hảo thọ hỷ hợp trí hữu trợ

3. Tâm quả dục giới tịnh hảo thọ hỷ ly trí vô trợ

4. Tâm quả dục giới tịnh hảo thọ hỷ ly trí hữu trợ

5. Tâm quả dục giới tịnh hảo thọ xả hợp trí vô trợ

6. Tâm quả dục giới tịnh hảo thọ xả hợp trí hữu trợ

7. Tâm quả dục giới tịnh hảo thọ xả ly trí vô trợ

  Những tâm quả dục giới tịnh hảo thọ xả không có thuộc tánh hỷ.

Những tâm quả dục giới tịnh hảo ly trí không có thuộc tánh vô si hay trí tuệ

Những tâm quả dục giới tịnh hảo hoàn toàn không có ngăn trừ phần và vô lượng phần.

Không có khác biệt đối với tâm vô trợ hay hữu trợ trong sự tương hợp giữa tâm và thuộc tánh đối với các tâm tịnh hảo.

Có 33 thuộc tánh tương hợp: 13 thuộc tánh tợ tha, 19 thuộc tánh tịnh hảo biến hành,  thuộc tánh trí tuệ

1. Tâm duy tác dục giới tịnh hảo thọ hỷ hợp trí vô trợ

2. Tâm duy tác dục giới tịnh hảo thọ hỷ hợp trí hữu trợ

3. Tâm duy tác dục giới tịnh hảo thọ hỷ ly trí vô trợ

4. Tâm duy tác dục giới tịnh hảo thọ hỷ ly trí hữu trợ

5. Tâm duy tác dục giới tịnh hảo thọ xả hợp trí vô trợ

6. Tâm duy tác dục giới tịnh hảo thọ xả hợp trí hữu trợ

7. Tâm duy tác dục giới tịnh hảo thọ xả ly trí vô trợ

  Những tâm duy tác dục giới tịnh hảo ly trí không có thuộc tánh vô si hay trí tuệ


Những tâm duy tác dục giới tịnh hảo hoàn toàn không có ngăn trừ phần

Có 35 thuộc tánh tương hợp: 13 thuộc tánh tợ tha, 19 thuộc tánh tịnh hảo biến hành, 2 thuộc tánh vô lượng phần, thuộc tánh trí tuệ

Tâm thiện sơ thiền sắc giới có 35 thuộc tánh: 13 thuộc tánh tợ tha, 19 thuộc tánh tịnh hảo biến hành, 2 thuộc tánh vô lượng phần, thuộc tánh trí tuệ (2 thuộc tánh vô lượng phần mang tánh tương hợp bất định)

Tâm thiện nhị thiền sắc giới có 34 thuộc tánh: 12 thuộc tánh tợ tha (trừ thuộc tánh tầm) , 19 thuộc tánh tịnh hảo biến hành, 2 thuộc tánh vô lượng phần, thuộc tánh trí tuệ (2 thuộc tánh vô lượng phần mang tánh tương hợp bất định)

Tâm thiện tam thiền sắc giới có 33 thuộc tánh: 11 thuộc tánh tợ tha (trừ 2 thuộc tánh tầm và tứ) , 19 thuộc tánh tịnh hảo biến hành, 2 thuộc tánh vô lượng phần, thuộc tánh trí tuệ (2 thuộc tánh vô lượng phần mang tánh tương hợp bất định)

Tâm thiện tứ thiền sắc giới có 32 thuộc tánh: 10 thuộc tánh tợ tha (trừ 3 thuộc tánh tầm, tứ và hỷ) , 19 thuộc tánh tịnh hảo biến hành, 2 thuộc tánh vô lượng phần, thuộc tánh trí tuệ (2 thuộc tánh vô lượng phần mang tánh tương hợp bất định)

Tâm thiện ngũ thiền sắc giới có 30 thuộc tánh: 10 thuộc tánh tợ tha (trừ 3 thuộc tánh tầm, tứ và hỷ). thuộc tánh thọ trong tâm ngũ thiền là thọ xả thay vì thọ lạc như ở bốn tầng thiền thấp hơn , 19 thuộc tánh tịnh hảo biến hành, thuộc tánh trí tuệ

  Năm chi thiền là tầm, tứ, hỷ, lạc, định là những yếu tố then chốt tạo nên các tầng thiền. Chi thiền tầm là thuộc tánh tầm; chi thiền tứ là thuộc tánh tứ; chi thiền hỷ là thuộc tánh hỷ (thuộc hành uẩn chứ không phải thọ uẩn như thọ hỷ trong thuộc tánh thọ); chi thiền lạc là thuộc tánh thọ (thọ uẩn); chi thiền định là thuộc tánh nhất hướng.

Một điểm thú vị là năm chi thiền nằm trong các thuộc tánh tợ tha trong đời sống bình thường là những cơ năng hơn là mang tánh thiện hay bất thiện.

Những khác biệt về tương hợp thuộc tánh tuỳ theo tầng thiền

Không có các thuộc tánh ngăn trừ phần vì đối tượng của những thuộc tánh nầy khác với các tâm thiền sắc và vô sắc giới

Vô lượng phần mang tánh bất định chỉ có nếu hành giả tu tập tâm định bằng bốn phạm trú (brahmavihàra)

Có 35 thuộc tánh tương hợp: 13 Tợ tha, 22 Tịnh hảo (trừ ngăn trừ phần) (Tâm quả Nhị thiền không có tầm, Tâm quả Tam thiền không có tầm, tứ. Tâm quả Tứ thiền không có tầm, tứ, hỷ. Tâm quả Ngũ thiền không có tầm, tứ, hỷ, lạc và vô lượng phần).

 Mặc dù những tâm quả sắc giới chỉ làm các chức năng tục sanh, tiềm thức và mệnh chung nhưng các tâm sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền có các thuộc tánh vô lượng phần, một điều rất khác với tâm quả dục giới tịnh hảo, do năng lực của thiền định.

Có 35 thuộc tánh tương hợp 13 tợ tha, 22 tịnh hảo (trừ giới phần). Những bậc thiền cao cũng bớt các chi thiền thô, như tâm thiện và quả sắc giới.

Có 30 thuộc tánh tương hợp: 10 thuộc tánh tợ tha, (trừ tầm, tứ, hỷ), 20 thuộc tánh tịnh hảo (trừ ngăn trừ phần, vô lượng phần).

Trạng thái tâm thiền vô sắc vẫn là ngũ thiền. Nhưng đề mục hoàn toàn vô sắc (không vô biên, thức vô biên, vô sở hữu, phi tưởng phi phi tưởng) nên hoàn toàn không có 4 phạm trú mặc dù vẫn có thuộc tánh quân bình (tatramajjhattatā)

Có 30 thuộc tánh tương hợp: 10 thuộc tánh tợ tha, (trừ tầm, tứ, hỷ), 20 thuộc tánh Tịnh hảo (trừ giới phần và vô lượng phần).

Có 30 thuộc tánh tương hợp: 10 thuộc tánh tợ tha, (trừ tầm, tứ, hỷ), 20 thuộc tánh Tịnh hảo (trừ giới phần và vô lượng phần).

40 tâm siêu thế Có 36 thuộc tánh tương hợp: 13 thuộc tánh tợ tha, 23 thuộc tánh Tịnh hảo (trừ vô lượng phần) Tầng thiền (jhāna) thứ nhất đầy đủ 36 thuộc tánh như trên.Tầng thiền thứ hai thì  loại bỏ tầm (Vitakka). Tầng thiền thứ ba loại bỏ tầm (Vitakka) và tứ (Vicāra). Tầng thiền thứ  tư loại bỏ tầm (Vitakka), tứ (Vicāra) và hỷ (Pīti). Tầng thiền thứ năm thì giống như vậy loại bỏ tầm (Vitakka), tứ (Vicāra) và hỷ (Pīti).

20 tâm đạo siêu thế thường được nói chung nhưng khi trình bày sự tương hợp giữa tâm và thuộc tánh thì có sự sai biệt giữa các tầng thiền. Người học nên lưu ý phân nhóm như sau:

Tâm sơ đạo, nhị đạo, tam đạo, tứ đạo sơ thiền

Tâm sơ đạo, nhị đạo, tam đạo, tứ đạo nhị thiền

Tâm sơ đạo, nhị đạo, tam đạo, tứ đạo tam thiền

Tâm sơ đạo, nhị đạo, tam đạo, tứ đạo tứ thiền

Tám chi đạo đồng sanh trong 40 tâm siêu thế cần được hiểu theo cách nói vĩ mô và đặc biệt tế nhị. Chánh kiến là thuộc tánh trí tuệ, chánh tư duy là thuộc tánh tầm, chánh ngữ là thuộc tánh chánh ngữ, chánh nghiệp là thuộc tánh chánh nghiệp, chánh mạng là thuộc tánh chánh mạng, chánh tinh tấn là thuộc tánh cần, chánh niệm là thuộc tánh niệm, chánh định là thuộc tánh định,

Ba thuộc tánh ngăn trừ phần trong các tâm siêu thế có cảnh là níp bàn chứ không phải là những ác quấy để từ bỏ nên cần hiểu khác hơn khi tương hợp với tâm đại thiện dục giới tịnh hảo.

Năm chi thiền (tầm, tứ, hỷ, lạc, định) được áp dụng trong tương hợp với tâm siêu thế ứng hợp từng tầng thiền như đối với tâm thiền sắc và vô sắc giới.

Không có vô lượng phần (bi và tuỳ hỷ) trong các tâm siêu thế vì đối tượng của hai thuộc tánh nầy là chúng sanh trong lúc đối tượng của tâm siêu thế là níp bàn. (Có điểm thú vị trong Phật giáo Đại Thừa thì đỉnh điểm của giác ngộ là sự dung thông cả hai đại bi và đại trí trong lúc theo kinh điển Pàli thì tâm đại bi và tuệ giác là có hai cảnh giới khác biệt và sự dung thông đáng nói là sự hoàn quyện tuyệt hảo của bát chi đạo)

 20 tâm quả siêu thế có 36 thuộc tánh tương hợp: 13 thuộc tánh tợ tha, 23 thuộc tánh Tịnh hảo (trừ vô lượng phần) giống như tâm đạo siêu thế.

Tâm sơ quả, nhị quả, tam quả, tứ quả sơ thiền

Tâm sơ quả, nhị quả, tam quả, tứ quả nhị thiền

Tâm sơ quả, nhị quả, tam quả, tứ quả tam thiền

Tâm sơ quả, nhị quả, tam quả, tứ quả tứ thiền

Tâm sơ quả, nhị quả, tam quả, tứ quả ngũ thiền

 Không có sự sai biệt về tương hợp tâm với thuộc tánh khi nói về tâm đạo và tâm quả siêu thế. Ở đây chỉ lập lại theo cách khác để rõ ràng dễ nhớ:

4 tâm sơ quả siêu thế có 36 thuộc tánh tương hợp: 13 thuộc tánh tợ tha, 23 thuộc tánh tịnh hảo (trừ vô lượng phần)

4 tâm nhị quả siêu thế có 35 thuộc tánh tương hợp: 12 thuộc tánh tợ tha (trừ tầm), 23 thuộc tánh Tịnh hảo (trừ vô lượng phần)

4 tâm tam quả siêu thế có 34 thuộc tánh tương hợp: 11 thuộc tánh tợ tha (trừ tầm, tứ), 23 thuộc tánh Tịnh hảo (trừ vô lượng phần)

4 tâm tứ quả siêu thế có 33 thuộc tánh tương hợp: 10 thuộc tánh tợ tha (trừ tầm, tứ và hỷ), 23 thuộc tánh Tịnh hảo (trừ vô lượng phần)