BÀI HỌC HẰNG NGÀY
Thứ Năm ngày 25 tháng 02, 2021
GIÁO TRÌNH THẮNG PHÁP ABHIDHAMMA
HƯỚNG DẪN BÀI HỌC
NGÀY25/02/2021
(lưu ý: phần nầy sẽ được giảng trong nhiều bài học)
Sự tương hợp giữa tâm và tánh trong bài
học học trước là “mỗi tâm có bao nhiêu thuộc tánh tương
hợp”. Bài học nầy nhắm vào “mỗi thuộc tánh tương hợp bao
nhiêu tâm”. Cái nhìn đối ngược nầy giúp người học hiểu rõ
hơn về tâm và các thuộc tánh.
|
THUỘC TÁNH |
TÂM |
CHÚ THÍCH |
|
7 thuộc tánh tợ tha biến hành
1.Thuộc tánh xúc (phassa)
2.Thuộc tánh thọ (vedanā)
3.Thuộc tánh tưởng (saññā)
4.Thuộc tánh tư (Cetanā)
5.Thuộc tánh nhất hướng (Ekaggatā)
6.Thuộc tánh mạng quyền (Jīvitindriya)
7.Thuộc tánh tác ý (manasikāra) |
Tương hợp với tất cả 121 tâm. |
Tất cả tâm đều có 7 thuộc tánh xúc, thọ, tưởng, tư, định, mạng quyền, tác ý nên gọi là tợ tha biến hành Những thuộc tánh tợ tha thường đóng vai trò cơ năng của tâm. Điều nầy đôi khi khiến người học không chú ý nhiều như đối với nhóm bất thiện và tịnh hảo. Tuy vậy một số những thuộc tánh như xúc, thọ, tưởng, tư… lại là chi pháp cho những chủ đề quan trọng nhưng duyên khởi, nghiệp báo, thiền chi….
Những tâm đơn giản nhất, như ngũ song thức, cũng
phải có tối thiểu 7 thuộc tánh nầy điều nầy khẳng
định tại sao theo Phật học thì không có hiện tượng
của pháp hữu vi dù vật lý hay tâm lý là sự hiện hữu
cá biệt độc lập mà là sự kết cấu của nhiều nhân
nhiều duyên.
7 thuộc tánh tợ tha biến hành bao gồm 3 uẩn: thọ uẩn
là thuộc tánh thọ, tưởng uẩn là thuộc tánh tưởng, 5
thuộc tánh còn lại thuộc về hành uẩn. Chính vì vậy
mặc dù nói theo bình diện rộng tnhư Tạng Kinh thì
năm uẩn có thể quán sát riêng lẻ nhưng khi nói theo
phương diện vĩ mô của Tạng Thắng Pháp thì 4 danh uẩn
là bất khả ly. Nói cách khác bất cứ sát na tâm nào
cũng có 4 danh uẩn thọ, tưởng, hành, thức.
|
|
|
|
|
|
6 THUỘC TÁNH TỢ THA BIỆT CẢNH
|
||
|
THUỘC TÁNH |
TÂM |
CHÚ THÍCH
|
|
Thuộc tánh tầm (Vitakka) |
Tương hợp được 44 Dục giới (trừ ngũ
song thức) và 11 tâm Sơ Thiền. |
Sự giao thoa giữa căn, cảnh, thức tạo nên ngũ song thức không có tầm, tứ. Hơn thế nữa ngũ song thức là sự tiếp xúc tiên khởi của tâm đối với năm cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc giống như vai trò đơn giản của người gác cổng một công ty khi gặp khách đến nên ngũ song thức là thứ tâm ít thuộc tánh nhất (chỉ có 7 thuộc tánh tợ tha biến hành)
Tầm là
một trong năm thiền chi nến đối với những tâm thiền từ nhị
thiền tới ngũ thiền không có thuộc tánh tầm.
|
|
Thuộc tánh tứ (Vicāra) |
Tương hợp được 44 tâm dục giới (trừ
ngũ song thức) và 22 tâm Sơ và Nhị Thiền |
Thuộc
tánh tứ không có mặt ở những tâm tam thiền, tứ thiền, ngũ
thiền bởi vị đây là thiền chi chỉ có trong tâm sơ và nhị
thiền. |
|
Thuộc tánh thắng giải (Adhimokkha) |
Tương hợp với 110 tâm (trừ ngũ song
thức và si hoài nghi) |
Trạng
thái của thuộc tánh thắng giải là sự khẳng định nên tự nhiên
không thể có mặt trong tâm si hoài nghi.
|
|
Thuộc tánh cần (Viriya) |
Tương hợp được 105 tâm (trừ 15 tâm
quả vô nhân và 1 khai ngũ môn) |
Thuộc
tánh cần tức trạng thái tinh cần hay năng lượng không có
trong những tâm quá muội lược vì có vai trò cơ năng như 15
tâm quả vô nhân. Tâm khai ngũ môn cũng là một thứ tâm cơ
năng muội lược khác không có thuộc tánh cần.
|
|
Thuộc tánh hỷ (Pīti) |
Tương hợp với 51 tâm thọ Hỷ (trừ Tứ
Thiền) |
Thuộc tánh hỷ khác với thọ hỷ. Tuy vậy thuộc tánh hỷ chỉ có mặt trong những tâm thọ hỷ.
Các tâm
thiền chỉ có hai thọ là thọ hỷ và thọ xả. Tâm ngũ thiền thọ
xả nên không có thuộc tánh hỷ. Các tâm tứ thiền được kể là
thọ hỷ nhưng chỉ có hai thiền chi là lạc và định nên thuộc
tánh hỷ không tương hợp.
|
|
Thuộc tánh dục (Chanda) |
Tương hợp được 101 tâm (trừ 18 tâm vô
nhân và 2 tâm si) |
Trạng
thái của thuộc tánh dục là sự mong muốn. Do bản chất tự
nhiên nên không có trong 18 tâm cơ năng và 2 tâm si.
|
|
14 THUỘC TÁNH BẤT THIỆN |
||
|
THUỘC TÁNH |
TÂM |
CHÚ
THÍCH
|
|
Nhóm si phần (si, vô tàm, vô uý, giao động) |
Tương hợp với 12 tâm bất thiện. |
4 thuộc tánh si phần gọi là nhóm bất thiện biến hành vì có mặt
trong tất cả trong tâm bất thiện.
Trong 4 thuộc tánh nầy thì thuộc tánh si tức là vô minh mang ảnh
hưởng sâu rộng (….) trên cả hai phương diện vĩ mô và bình diện
rộng.
|
|
Nhóm tham phần
(tham, tà kiến, ngã mạn) |
Thuộc tánh tham tương hợp với tất cả 8 tâm
tham
|
2 thuộc tánh tà kiến và ngã mạn chỉ có mặt trong tâm tham (2 thuộc tánh nầy không bao giờ có trong tâm si như nhiều người quan niệm)
2 thuộc tánh
tà kiến và ngã mạn không bao giờ đi chung với nhau |
|
Nhóm sân phần
(sân, tật, lận, hối) |
Tương hợp với hai tâm sân |
3 thuộc tánh tật, lận, hối không đi chung và có tánh
cách bất định (không phải khi nào có tâm sân cũng phải có một
trong ba thuộc tánh nầy) |
|
Nhóm hôn phần
(hôn trầm, thuỵ
miên) |
Tương hợp với 4 tâm tham hữu trợ và tâm sân hữu trợ |
Hai thuộc tánh hôn trầm và thuỵ miên không có
trong những tâm vô trợ mà chỉ có trong những
tâm hữu trợ. Nhưng gọi là có cũng bất định nghĩa là không phải
khi tâm hữu trợ sanh thì luôn phải có.
|
|
Nghi phần
(nghi hoặc) |
Chỉ tương hợp tâm si hoài nghi
|
Đây là thuộc
tánh trong 52 thuộc tánh chỉ với 1 tâm |
Ngữ và
nghĩa:
Trong môn học Thắng Pháp cách phân nhóm và tên gọi rất quan
trọng. Thay vì nói tâm thức và vật chất thì gọi là DANH và
SẮC. Danh pháp là hiện tượng tâm lý bao gồm tâm và thuộc
tánh của tâm. Do vậy 4 uẩn thọ, tưởng, hành, thức được gọi
là DANH UẨN (hay tứ danh uẩn).
Nên cẩn thận:Khi trở lại những ý nghĩa về thuộc tánh của tâm người học cần luôn ghi
nhớ là có sự khác biệt lớn giữa cách nói vĩ mô và cách nói
trên bình diện rộng. Không phân rõ điều nẩy đôi khi tạo nên
những vấn đề thí dụ theo Tạng Kinh thì xúc tạo nên cảm thọ
nhưng theo Tạng Thắng Pháp thì xúc và thọ đồng sanh trong
mỗi sát na tâm.
Bài học trước là:
Tương
Hợp Giữa Tâm và Thuộc tánh
Bài học tiếp theo sẽ là:
Tương
Hợp Thuộc Tánh Đối Với Tâm (tiếp theo)