Bài học ngày 6.2.2023

VÀI QUAN NIỆM VỀ NGHIỆP TRÁI VỚI GIÁO LÝ NGHIỆP BÁO

Nghiệp là từ ngữ tương đối phổ thông đại chúng. Ngày nay trong ngôn ngữ ở Phương Tây người ta cũng thường nói về karma hay nghiệp. Một số cách nói về nghiệp thoạt nghe “rất là nghiệp” nhưng đi ngược lại với giáo lý nghiệp báo được Đức Phật dạy. Người Phật tử có học Phật Pháp cần hiểu rõ những điểm nầy.

Nghiệp không phải là định mệnh

Do niềm tin ở chiêm tinh, bói toán người ta thường nghĩ là tất cả những gì xẩy ra trong cuộc sống là do số phần đã định sẳn từ nghiệp quá khứ. Từ quan niệm nầy hai khái niệm nghiệp và tiền định được ghép chung. Nói gọn là những gì tạo tác trong kiếp trước quyết định tất cả những gì xẩy ra ở hiện tại. Đây là quan niệm rất khác với giáo lý nghiệp báo và duyên khởi được Đức Phật dạy.

Theo Phật Pháp, tất cả những gì xẩy ra trong cuộc sống là sự pha trộn của cả hai quá khứ và hiện tại. Giáo lý duyên khởi nêu rõ sự hiện hữu của mỗi chúng sanh bao gồm cả quả do nhân quá khứ cùng với nhân hiện hiện tại cho quả ở tương lai. Thắng Pháp Tạng nêu rõ hầu hết diễn trình tâm là sự hỗn hợp của cả hai thứ quả và nhân. Nếu tin vào nhân quả nghiệp báo mà phủ nhận vai trò của ý chí tạo tác trong hiện tại là niềm tin hoàn toàn đi ngược lại với giáo lý nghiệp báo theo Phật Pháp. Nói cách khác, một người đi vào giấc ngủ hay thức dậy với tâm từ khiến nội tâm sinh hoạt trong ngày khác đi. Một người thường làm các việc thiện hay chuyên tâm học hỏi cũng khiến cuộc sống khác hẳn với lối sống thụ động.

Nghiệp không đi với niềm tin thiên định

Trước sự đa dạng và phước tạp trong cuộc sống thường tạo nên niềm tin là có một đấng toàn năng tạo ra tất cả. Dù vậy người ta cũng mơ hồ nhận thấy hành vi thiện ác của một người tạo nên những ảnh hưởng trong cuộc sống. Kết quả là một sự kết hợp của nghiệp báo và sự phán xét của thượng đế. Một thí dụ rõ nhất là nhiều người tin rằng lối sống tốt xấu hiện tại của mỗi người sẽ được đem ra xét xữ trong một cuộc “đại thẩm pháp” khi thượng đế tái xuất hiện trên mặt đất nầy. Hoặc giả niềm tin một người làm thiện hay làm ác sau khi chết sẽ đi vào địa ngục nhận sự phán xét của thập điện phán quan (của Diêm Vương) trước khi được đầu thai kiếp kế tiếp. Những phán xét như vậy không có cơ sở trong Phật pháp.

Theo lời Phật dạy thì tất cả nhân quả là hiện tượng tự nhiên. Ở đây không có sự phán xét lấy cái nầy bù trừ cái kia. Có thể hiểu như hạt giống của hoa cỏ bay theo gió rơi trên mặt đất. Gặp chỗ thích hợp thì sanh sôi nảy nở; nếu không thì tàn lụn biết mất. Sự lớn mạnh hay mai một của những hạt giống nầy không cần sự phán xét của bất cứ ai. Nếu hiểu điều nầy sẽ thấy lý lẽ: lưu hồ sơ của mỗi chúng sanh rồi đem ra xét xữ từng trường hợp đối với vô số những sự việc xẩy ra trong cuộc đời là điều hoàn toàn bất khả.

Không phải tất cả những gì xẩy ra trong cuộc sống đều do nghiệp

Có những niềm tin là tất cả những gì xẩy ra đều do nghiệp. Và từ quan điểm nầy dẫn đến chủ thuyết duy tâm hay duy linh, mà nhiều người lầm tưởng là Phật giáo. Trong cái nhìn nầy, người ta cho rằng tất cả những hiện tượng vui buồn, tốt xấu, đúng sai đều do nghiệp quá khứ quyết định. Nên biết rõ nghiệp báo trong Phật Pháp không dạy như vậy.

Trong năm định luật vận hành thế gian theo Phật dạy thì nghiệp (kamma niyāma) chỉ làm một. Có những sự việc xẩy ra đơn giản vì tính tự nhiên như định luật về chủng tử, định luật về thời tiết, định luật về tâm, định luật về pháp. Nghiệp có liên đới nhưng không phải là tất cả. Cũng giống như trong cuộc sống người ta nói sự an toàn khi lái xe là do tài xế giỏi. Thực tế thì sự lái xe an toàn cũng được quyết định bởi tình trạng tốt xấu của chiếc xe, đường xá, thời tiết, xe cộ chung quanh..

Trong Kinh Devadaha (Trung Bộ 101) Đức Phật đề cập cả ba giáo thuyết tiền định (pubbekata-vāda), thiên mệnh (issaranimmita-vāda), và ngẫu nhiên (ahetuvāda) đều dẫn đến sự phủ nhận ý chí tu tập trong hiện tại và những tu sĩ của bất cứ đạo giáo nào tin vào những giáo thuyết nầy thì rơi vào tình trạng “tự mình mâu thuẫn” bởỉ vì nếu ý chí chuyển hoá không có giá trị thì sự tu hành đâu có giá trị gì.

Bài học ngày 12.02.2023

CHUYỂN NGHIỆP

Không phải ai tin nhân quả cũng giống nhau. Nghiệp báo là giáo nghĩa tế nhị và phức tạp. Có những niềm tin nghiệp khiến con người tốt hơn mà cũng có những niềm tin nghiệp khiến người xấu hơn. Có người tin là khi đã tạo ác nghiệp thì chắc chắn phải bị quả báo không làm gì khác hơn được. Quan niệm đó không phù hợp với Phật Pháp. Bài kinh sau đây là một dẫn chứng về quan niệm không chính xác về nghiệp:

VIII. Vỏ Ốc (S.iv,317)

1) Một thời Thế Tôn trú ở Nālandā, tại rừng Pāvārikamba.

2) Rồi Thôn trưởng Asibandhakaputta, đệ tử của phái Ni-kiền-tử đi đến Thế Tôn...

3) Thế Tôn nói với thôn trưởng Asiband-hakaputta đang ngồi một bên:

-- Này Thôn trưởng, Nigantha Nātaputta thuyết pháp như thế nào cho chúng đệ tử?

4) -- Bạch Thế Tôn, Nigantha Nàtaputta thuyết pháp cho chúng đệ tử như sau: "Ai sát hại sanh mạng, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục. Ai lấy của không cho, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục. Ai sống tà hạnh trong các dục, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục. Ai nói láo, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục. Phàm sống tối đa, tối đa như thế nào, chiều hướng ấy sanh thú của họ sẽ như vậy". Như vậy, bạch Thế Tôn, Nigantha Nàtaputta thuyết pháp cho các đệ tử.

-- Phàm sống tối đa, tối đa như thế nào, này Thôn trưởng, chiều hướng ấy sanh thú của họ sẽ như vậy. Nếu sự thật là vậy, thời sẽ không có ai phải sanh vào đọa xứ, địa ngục như lời của Nigantha Nàtaputta.

5) Ông nghĩ thế nào, này Thôn trưởng? Có người sát hại sanh mạng, ban đêm hay ban ngày, hay thỉnh thoảng làm. Thời nào là nhiều hơn, thời vị ấy sát hại sanh mạng, hay thời vị ấy không sát hại sanh mạng?

-- Bạch Thế Tôn, có người sát hại sanh mạng, ban đêm hay ban ngày, hay thỉnh thoảng làm. Thời này là ít hơn, là thời vị ấy sát hại sanh mạng. Và thời kia là nhiều hơn, thời vị ấy không sát hại sanh mạng.

-- Phàm sống tối đa, tối đa như thế nào, này Thôn trưởng, chiều hướng ấy sanh thú của vị ấy sẽ như vậy. Nếu sự thật là vậy, thời sẽ không có ai phải sanh vào đọa xứ, địa ngục như lời của Nigantha Nàtaputta.

6) Ông nghĩ thế nào, này Thôn trưởng? Có người lấy của không cho, ban đêm hay ban ngày, hay thỉnh thoảng làm. Thời nào là nhiều hơn, thời vị ấy lấy của không cho hay thời vị ấy không lấy của không cho?

-- Bạch Thế Tôn, có người lấy của không cho, ban đêm hay ban ngày, hay thỉnh thoảng làm. Thời này là ít hơn, thời vị ấy lấy của không cho. Và thời kia là nhiều hơn, thời vị ấy không lấy của không cho.

-- Phàm sống tối đa, tối đa như thế nào, này Thôn trưởng, chiều hướng ấy sanh thú của vị ấy sẽ như vậy. Nếu sự thật là vậy, thời sẽ không có ai sanh vào đọa xứ, địa ngục như lời của Nigantha Nàtaputta.

7) Ông nghĩ thế nào, này Thôn trưởng? Có người sống theo tà hạnh trong các dục, ban đêm hay ban ngày, hay thỉnh thoảng làm. Thời nào là nhiều hơn, thời vị ấy sống theo tà hạnh trong các dục, hay thời vị ấy không sống theo tà hạnh trong các dục?

-- Bạch Thế Tôn, có người sống theo tà hạnh trong các dục, ban đêm hay ban ngày, hay thỉnh thoảng làm. Thời này là ít hơn, thời vị ấy sống theo tà hạnh trong các dục. Và thời kia là nhiều hơn, thời vị ấy không sống theo tà hạnh trong các dục.

-- Phàm sống tối đa, tối đa như thế nào, này Thôn trưởng, chiều hướng ấy sanh thú của vị ấy sẽ như vậy. Nếu sự thật là vậy, thời không có ai sẽ sanh vào đọa xứ, địa ngục như lời của Nigantha Nàtaputta.

8) Ông nghĩ thế nào, này Thôn trưởng? Có người sống nói láo, ban đêm hay ban ngày, hay thỉnh thoảng nói. Thời nào là nhiều hơn, thời vị ấy nói láo, hay thời vị ấy không nói láo?

-- Bạch Thế Tôn, có người nói láo, ban đêm hay ban ngày, hay thỉnh thoảng nói. Thời này là ít hơn, thời vị ấy nói láo. Và thời kia là nhiều hơn, thời vị ấy không nói láo.

-- Phàm sống tối đa, tối đa như thế nào, này Thôn trưởng, chiều hướng ấy sanh thú của vị ấy sẽ như vậy. Nếu sự thật là vậy, thời không ai sẽ sanh vào đọa xứ, địa ngục như lời của Nigantha Nàtaputta.

9) Ở đây, này Thôn trưởng, có vị Ðạo sư nói như sau, thấy như sau: "Ai sát hại sanh mạng, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục. Ai lấy của không cho, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục. Ai sống theo tà hạnh trong các dục, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục. Ai nói láo, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục". Này Thôn trưởng, người đệ tử đặt lòng tin tưởng vào vị Ðạo sư ấy.

10) Vị ấy suy nghĩ: "Thầy ta nói như sau, thấy như sau: 'Ai sát hại sanh mạng tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục'. Nay ta có sát hại một sanh mạng. Như vậy, ta phải sanh vào đọa xứ, địa ngục". Vị ấy chấp trước tà kiến ấy. Này Thôn trưởng, không đoạn tận lời ấy, không đoạn tận tâm ấy, không từ bỏ kiến ấy, vị ấy chắc chắn sẽ rơi vào địa ngục như vậy. " Thầy ta nói như sau, thấy như sau: 'Ai lấy của không cho, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục'. Nay ta có lấy của không cho. Như vậy, ta phải sanh vào đọa xứ, địa ngục." Vị ấy chấp trước tà kiến ấy. Này Thôn trưởng, không đoạn tận lời ấy, không đoạn tận tâm ấy, không từ bỏ kiến ấy, vị ấy chắc chắn rơi vào đọa xứ, địa ngục như vậy. "Thầy ta nói như sau, thấy như sau: 'Ai sống theo tà hạnh trong các dục, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục'. Nay ta sống theo tà hạnh trong các dục. Như vậy, ta phải sanh vào đọa xứ, địa ngục". Vị ấy chấp trước tà kiến ấy. Này Thôn trưởng, không đoạn tận lời ấy, không đoạn tận tâm ấy, không từ bỏ kiến ấy, vị ấy chắc chắn rơi vào đọa xứ, địa ngục như vậy. "Thầy ta nói như sau, thấy như sau: 'Ai nói láo, tất cả phải sanh vào đọa xứ, địa ngục'. Nay ta nói láo. Như vậy, ta phải sanh vào đọa xứ, địa ngục". Vị ấy chấp trước tà kiến ấy. Này Thôn trưởng, không đoạn tận lời ấy, không đoạn tận tâm ấy, không từ bỏ kiến ấy, vị ấy chắc chắn rơi vào đọa xứ, địa ngục như vậy.

11) Ở đây, này Thôn trưởng, Như Lai sanh ra ở đời, bậc Ứng Cúng, Chánh Biến Tri, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Ðiều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhơn Sư, Phật, Thế Tôn; Như Lai dùng nhiều phương tiện chỉ trích, công kích sát sanh và nói: "Chớ có sát sanh"; chỉ trích, công kích lấy của không cho và nói: "Chớ có lấy của không cho"; chỉ trích, công kích sống theo tà hạnh trong các dục và nói: "Chớ có sống theo tà hạnh trong các dục"; chỉ trích, công kích nói láo và nói: "Chớ có nói láo". Này Thôn trưởng, người đệ tử đặt lòng tin tưởng vào vị Ðạo Sư ấy. Vị ấy suy tư như sau:

12) "Thế Tôn dùng nhiều phương tiện chỉ trích, công kích sát sanh và nói: 'Chớ có sát sanh". Nay ta có sát hại như thế này, hay như thế kia. Như vậy là không nên (sutthu), như vậy là không tốt. Và do duyên ấy ta có thể hối hận: 'Ác nghiệp ta làm, nay sẽ không làm nữa'". Người ấy do suy tư như vậy, liền từ bỏ sát sanh. Và trong tương lai, người ấy đình chỉ sát sanh. Như vậy, ác nghiệp ấy được vượt qua.

13) "Thế Tôn dùng nhiều phương tiện chỉ trích, công kích lấy của không cho và nói: 'Chớ có lấy của không cho". Nay ta có lấy của không cho như thế này, hay như thế kia. Như vậy là không nên, như vậy là không tốt. Và do duyên ấy, ta có thể hối hận: 'Ác nghiệp ta làm, nay sẽ không làm nữa'. Người ấy do suy tư như vậy, liền từ bỏ lấy của không cho. Và trong tương lai, người ấy đình chỉ lấy của không cho. Như vậy, ác nghiệp ấy được vượt qua.

14) "Thế Tôn dùng nhiều phương tiện chỉ trích, công kích sống theo tà hạnh trong các dục.."..

15) "Thế Tôn dùng nhiều phương tiện chỉ trích, công kích nói láo.."..

16) Do đoạn tận sát sanh, người ấy trở thành người không sát sanh. Do đoạn tận lấy của không cho, người ấy trở thành người không lấy của không cho. Do đoạn tận sống theo tà hạnh trong các dục, người ấy trở thành người không sống theo tà hạnh trong các dục. Do đoạn tận nói láo, người ấy trở thành người từ bỏ nói láo. Do đoạn tận nói hai lưỡi, người ấy trở thành người từ bỏ nói hai lưỡi. Do đoạn tận nói lời độc ác, người ấy trở thành người từ bỏ nói lời độc ác. Do đoạn tận lời nói phù phiếm, người ấy trở thành người từ bỏ nói lời phù phiếm. Ðoạn tận tham, không có tham lam, đoạn tận sân, không có sân tâm, đoạn tận tà kiến, người ấy trở thành người theo chánh kiến. Này Thôn trưởng, vị Thánh đệ tử ấy từ bỏ tham, từ bỏ sân, từ bỏ si, chánh niệm, tỉnh giác, với tâm câu hữu với từ, sống biến mãn một phương. Như vậy, phương thứ hai. Như vậy, phương thứ ba. Như vậy, phương thứ tư. Như vậy, cùng khắp thế giới, trên dưới, bề ngang, hết thảy phương xứ, cùng khắp vô biên giới, vị ấy an trú biến mãn với tâm câu hữu với từ, quảng đại vô biên, không hận, không sân.

17) Ví như, này Thôn trưởng, một người lực sĩ thổi tù và (bằng con ốc), với ít mệt nhọc làm cho bốn phương được biết. Cũng vậy, này Thôn trưởng, tu tập từ tâm giải thoát như vậy, làm cho tăng trưởng như vậy, phàm nghiệp làm có hạn lượng, ở đây, sẽ không còn dư tàn; ở đây, sẽ không còn tồn tại. Này Thôn trưởng, vị Thánh đệ tử ấy, như vậy từ bỏ tham, từ bỏ sân, từ bỏ si, chánh niệm, tỉnh giác, với tâm câu hữu với bi... với tâm câu hữu với hỷ... với tâm câu hữu với xả, sống biến mãn một phương. Như vậy, phương thứ hai. Như vậy, phương thứ ba. Như vậy, phương thứ tư. Như vậy, cùng khắp thế giới trên dưới bề ngang, hết thảy phương xứ, cùng khắp vô biên giới vị ấy an trú biến mãn với tâm câu hữu với xả, quảng đại vô biên, không hận, không sân.

18) Ví như, này Thôn trưởng, một người lực sĩ thổi tù và, với ít mệt nhọc làm cho bốn phương được biết. Cũng vậy, này Thôn trưởng, tu tập xả tâm giải thoát như vậy, làm cho tăng trưởng như vậy, phàm nghiệp làm có hạn lượng, ở đây, sẽ không còn dư tàn; ở đây, sẽ không còn tồn tại.

19) Khi được nghe nói vậy, thôn trưởng Asibandhakaputta bạch Thế Tôn:

-- Thật vi diệu thay, bạch Thế Tôn!... từ nay cho đến mạng chung, con trọn đời quy ngưỡng.

(Tương Ưng Bộ IV. 217)

Bản dịch của Hoà Thượng Thích Minh Châu

SỐNG VỚI NIỀM TIN NGHIỆP BÁO

Từ sự học hiểu nghiệp báo cho đến áp dụng cụ thể vào đời sống thực tế là điều không đơn giản. Có rất nhiều khía cạnh và tuỳ vào căn cơ mỗi cá nhân để sự kiến thức và sự thực hành bổ sung cho nhau. Trên phương diện tâm lý, đôi khi niềm tin nghiệp báo cũng tạo nên sự ngần ngại hay mặc cảm đối với sở hành của bản thân. Trong phần nầy đặc biệt nói về thái độ đối với những nghiệp bất thiện hay hành động sai quấy mà chúng ta nhận thấy ở bản thân mình. Bởi vì nói về sự thực hành cụ thể nên trích lục từ Luật Tạng, một phận quan trọng của kinh điển, chứa đựng những ý nghĩa liên quan tới hành vi.

Có một thuật ngữ nên biết khi nói về nghiệp đó là Paṭikamma. Từ nầy đôi khi được dịch là sám hối, phát lộ. Khái niệm nầy ngày nay do ảnh hưởng của Thiên Chúa Giáo người ta cũng hiểu như xưng tôi và rửa tội. Tất nhiên để hiểu chính xác thì không đơn giản. Câu hỏi đặt ra là nếu một người đã tạo nghiệp bất thiện thì có cách gì để tẩy xoá hay chuyển nghiệp không? Phải rất cẩn thận với câu trả lời.

Nếu nói là sự sám hối hoàn toàn vô ích vì “đã làm thì không thể không trả quả” là cách nói cực đoan. Còn bảo rằng “sám hối sẽ hết tội” thì là một cực đoan khác. Giáo lý nghiệp báo trong Tam Tạng dạy rõ là không ai có thể “xoá tất cả nghiệp bằng sự sám hối” mà chỉ có thể vượt thoát tất cả khi chứng đắc vô dư y niết bàn. Nhưng không phải vì vậy mà sự sám hối thành vô nghĩa và không mang giá trị thiết thực.

Trước hết hãy nói về sám hối. Theo Luật Tạng và Kinh Tạng thì  có ba hình thức sám hối:

a.    Sám hối những lầm lỗi nào đã tạo (āpatti-paṭikamma). Đây là điều được tìm thấy nhiều trong sự hành trì giới bổn của người xuất gia. Nói lên sự tôn kính đối với những nguyên tắc tốt đẹp, cụ thể là giới bổn. Sự sám hối nầy có thể đơn cử hoặc nói chung chung. Đây cũng là sự thể hiện tâm thành phục thiện đối với lầm lỗi lớn nhỏ.

b.    Sám hối bằng cách thỉnh cầu chỉ giáo đối với những khuyết điểm bản thân (pavāraṇā-kamma). Trong từ vựng chuyên môn cũng gọi là “tự tứ”. Khó có ai toàn hảo về mọi mặt. Lời thỉnh cầu sự chỉ điểm những sai phạm tự hội chúng là thể thiện hiện cao nhất sự chân thành cải thiện bản thân.

c.     Sám hội bằng cách bày tỏ sự ăn năn với sự sai quấy nghiêm trọng nào đó đã làm (accaya-desanā). Điều nầy bao gồm sự phát lộ hành vi bất thiện, nhận biết đó là điều sai quấy, và xin được ghi nhận. Thí dụ nhự trường hợp vua Ajāsattu (A Xà Thế) xin sám hội trước Đức Phật về tội giết cha của mình.

Những cách sám hối kể trên có hiệu ứng quan trọng đối với nhân quả nghiệp báo bản thân. Và điều nầy là một phần quan trọng của pháp tinh tấn không giải đãi (appamāda) vốn không thể thiếu trong đời sống tu tập.

Sự chuyển nghiệp có thể hiểu một cách cô đọng qua câu kinh Pháp Cú 173:

Ai dùng các hạnh lành,

Làm xóa mờ nghiệp ác,

Chói sáng rực đời này,

Như trăng thoát mây che

(Bản dịch của HT Thích Minh Châu)

Trong một đoạn kinh khác, có Phật ngôn về khả tính chuyển hoá nghiệp qua thí dụ muối và nước. Muối như nghiệp bất thiện. Nước như là thiện nghiệp. Nếu sống với thiện hạnh to lớn thì những quả nghiệp bất thiện nhỏ không ảnh hưởng nhiều như một nắm muối không thể làm mặn một giòng sông (Tăng Chi Bộ A. II. 361).

NGHIỆP GIẢI THOÁT NGHIỆP

Đối với nhiều Phật tử trong sự học hiểu và thực hành Phật Pháp thì điều nên tha thiết trong là “vun bồi công đức” hay “tạo tác nghiệp lành”. Trên phương diện đối đãi thiện ác thì ước vọng như vậy không phải là sai. Nhưng cần hiểu là quả phúc nhân thiên trong cõi sanh tử chỉ là tương đối. Hơn thế nữa, nói theo giáo lý duyên khởi, thì tất cả nghiệp dù thiện hay bất thiện dẫn đến quả vui khổ trong ba cõi đều bắt nguồn từ vô minh và ái dục.

Đức Phật dạy có bốn thứ nghiệp: A. Nghiệp đen kết quả đen. B. Nghiệp trắng kết quả trắng. C. Nghiệp trắng và đen kết quả đen và trắng. D. Nghiệp không trắng không đen kết quả không đen không trắng (Tăng Chi Bộ. II. 234). Ba thứ nghiệp A, B, C thuộc trầm luân sanh tử, và thường được biết đến nhiều, trong lúc thứ nghiệp sau cùng là “nghiệp giải thoát nghiệp” thì ít được biết đến.

Nói một cách chính xác thì tất cả vui khổ của kiếp trầm luân đều do phiền não làm gốc.  “Này chư Tỳ khưu, tham là nguồn cội của nghiệp, sân là nguồn cội của nghiệp, si là nguồn cội của nghiệp. Với sự đoạn tận tham, sân, si dẫn dến đoạn tận nguồn cội của nghiệp” (Tăng Chi Bộ V. 261)

Nghiệp tạo ra thân sanh tử. Người thật sự hiểu lời Phật dạy không nên chấp thủ nghiệp và quả nghiệp như được dạy: “Này chư Tỳ khưu, thân nầy không phải của các ngươi cũng không thuộc ai khác. Đó là sản phầm của nghiệp quá khứ tạo thành do nhân, do duyên, tác động bởi tư niệm, và cảm thọ” (Tương Ưng II. 65)

Nghiệp đoạn nghiệp chính là sự tu tập giải thoát sanh tử như Phật ngôn: “Này chư tỳ khưu, thế nào là nghiệp không trắng không đen kết quả không đen không trắng, là nghiệp dẫn đến đoạn nghiệp? Chí là chánh đạo tám chi phần: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định. Đây gọi là nghiệp không trắng không đen kết quả không đen không trắng” (Tăng Chi Bộ II 236). Như vậy sự tu tập giới định tuệ hay bát chánh đạo được hiểu là “nghiệp không đen không trắng”, điều nầy ít khi được nhận thức bởi người Phật tử, và nghiệp nầy dẫn đến giác ngộ giải thoát, được hiểu là quả “không trắng không đen” cũng là một khái niệm tương đối xa lạ với nhiều người.

Không riêng sự thực hành bát chánh đạo mà tất cả sự tu tập có mục đích giác ngộ giải thoát đều cần được hiểu tương tự như một Phật ngôn khác: “Này Udāyī, vị tỳ khưu huân tu niệm giác chi, trạch pháp giác chi, cần giác chi, hỷ giác chi, tĩnh giác chi, định giác chi, xả giác chi y cứ trên sự ly tham, yểm ly, tịch tịnh. Đây là pháp cao rộng, thù thắng, vô lượng, không hệ luỵ. Với sự đoạn tận ái, vị ấy đoạn nghiệp. Với sự đoạn nghiệp vị ấy đoạn tận khổ.  (Tương Ưng Bộ V. 86).

Thiện pháp dẫn tới sự chuyển hoá từ nghiệp sang giải thoát nghiệp được gọi là thiện siêu thế (lokuttara-kusala). Sớ Giải gọi đó là “đạo tư (magga-cetanā)” đi với “đạo tuệ (magga-ñāṇa)”. Nói nôm na là có những cái tốt đưa đến sự vượt lên trên mọi tốt xấu đối đãi. Hành giả tu tập sống với chánh niệm thật sự được hiểu là cái nhìn “đơn thuần là quán sát” không chủ tâm tạo tác được xem là bước đầu của con đường chuyển hoá tự nghiệp hữu sang đoạn nghiệp.

Phật pháp dạy rõ sự khác biệt giữa hai thứ hạnh phúc: hạnh phúc do ái dục chi phối thuộc trầm luân sanh tử; hạnh phúc không bị trói buộc hệ luỵ là hạnh phúc của niết bàn. Hạnh phúc chân thực niết bàn không bị chi phối bởi nghiệp lực và ái.

Bài tiếp theo: Nghiệp Báo và Xã Hội