ahameva dubbhāsitaṃ bhāsi bālo,
bhekovaraññe ahimavhāyamāno

Vì lời nói vụng dại
Kẻ ngu tự hại thân
Như ếch kêu rừng vắng
Rắn dữ tìm bắt ăn

CÂU CHUYỆN THỜI PHẬT TẠI THẾ

Ngày xưa có một vị tỳ khưu tên Kokālika, còn gọi là Cūla Kokālika để phân biệt với người trùng tên khác. Ông là con của phú hộ Kokāli ở làng Kokāli, sống trong ngôi tịnh xá do chính cha mình dựng nên.

Một mùa an cư nọ, hai vị Thượng Thủ Thinh Văn Sāriputta và Moggallāna muốn tìm chốn yên tĩnh để tu tập, bèn đến an cư tại tịnh xá này. Kokālika vui mừng tiếp đón và hứa sẽ tuyệt đối giữ kín, không tiết lộ với ai về sự hiện diện của hai bậc Đại đức.

Ba tháng trôi qua trong lặng lẽ. Nhưng khi mùa an cư sắp mãn, Kokālika không giữ lời hứa. Ông báo cho dân làng biết rằng hai vị Trưởng lão đã ở đây suốt mùa mưa, rồi trách họ vì đã không đến cúng dường, không tỏ lòng cung kính.

Nghe vậy, dân làng hối hả mang phẩm vật đến xin sám hối và cúng dường nhị vị Trưởng lão. Nhưng các ngài không nhận, vì biết rõ những lễ vật ấy khởi lên từ lời kêu gọi sai trái của một tỳ khưu khác. Kokālika vốn mong số phẩm vật này sẽ thuộc về mình, nay không được, lòng phiền não bốc cháy.

Để an ủi tín tâm của dân làng, nhị vị Trưởng lão hứa sẽ quay lại. Lần sau, các ngài trở về cùng một đoàn đông Tỳ khưu. Dân làng hoan hỷ, cúng dường rất hậu. Lễ vật được phân chia đều cho Tăng chúng, nhưng Kokālika vẫn không được phần như ông mong đợi.

Không chịu nổi, ông buông lời mắng nhiếc, xúc phạm nhị vị Trưởng lão. Biết rõ nơi này không còn thuận duyên, hai bậc Đại đức cùng Tăng chúng lặng lẽ rời đi.

Dân làng bực bội, buộc Kokālika phải hoặc thỉnh các ngài quay lại, hoặc tự rời khỏi làng. Nhưng nhị vị Trưởng lão nhất quyết không trở lại.

Trong cơn phẫn nộ, Kokālika tìm đến Đức Phật tại Sāvatthī. Dù được Ngài từ bi khuyên ngăn, ông vẫn ba lần buông lời phỉ báng, cáo buộc hai bậc Đại đệ tử “đầy dục vọng bất thiện”. Nói xong, ông rời Jetavana.

Ngay lúc ấy, khắp thân ông nổi ghẻ nhọt, sưng to rồi vỡ ra. Đau đớn tột cùng, Kokālika ngã gục trước cổng tinh xá.

Vị thầy đời trước của ông là Phạm thiên Tudu, một bậc Bất Lai, nghe tiếng kêu liền hiện đến khuyên ông sám hối và xin lỗi nhị vị Trưởng lão. Nhưng Kokālika nguyền rủa cả Phạm thiên, không chịu nghe lời.

Ông chết trong oán hận và đọa vào địa ngục Paduma.

Đức Phật dạy: “Không phải chỉ đời này Kokālika bị hại vì lời nói. Trước kia cũng vậy.” Ngài kể chuyện xưa:

CÂU CHUYỆN TIỀN THÂN

Ngày ấy, tại vương quốc Benares, vị Quốc sư triều đình có một làn da nâu vàng kỳ lạ. Cay đắng thay, vợ ông cũng lén lút tư thông với một gã Bà-la-môn có làn da nâu vàng y hệt ông. Quốc sư căm phẫn, âm thầm bày ra một kế độc: ông tâu vua rằng cổng phía Nam kinh thành đang phạm đại kỵ, muốn quốc thái dân an thì phải phá đi xây lại.

Nghi lễ hiến tế yêu cầu một điều kiện rùng rợn: phải giết một người Bà-la-môn da nâu vàng để làm vật tế thần cổng thành. Quốc sư thầm đắc ý: "Ngày mai, gã tình nhân kia sẽ phải chết!" Thế nhưng, niềm phấn khích đã khiến ông mất cảnh giác. Vừa về đến nhà, ông đã lớn tiếng đe dọa vợ: "Mụ chuẩn bị mà khóc lóc đi, ngày mai ta sẽ đem tình nhân của mụ ra làm vật tế lễ!". Người vợ lập tức báo tin cho người tình chạy trốn, đồng thời loan báo rộng rãi khiến tất cả những ai có làn da nâu vàng trong thành đều trốn sạch trong đêm.

Sáng hôm sau, quân lính lùng sục khắp nơi mà không tìm thấy vật tế. Họ về tâu vua: "Bệ hạ, khắp thành này giờ chỉ còn duy nhất một người da nâu vàng... đó chính là Quốc sư!". Vì sự an nguy của kinh thành, vua đành ra lệnh bắt giữ chính vị Quốc sư. Takkāriya – một người học trò trẻ tuổi và trí tuệ (tiền thân Bồ-tát) – được phong làm tân Quốc sư để thực hiện nghi lễ.

Đứng trước miệng hố sâu thẳm, vị cựu Quốc sư run rẩy than khóc:

Vì lời nói vụng dại
Kẻ ngu tự hại thân
Như ếch kêu rừng vắng
Rắn dữ tìm bắt ăn

Takkāriya đáp kệ:

“Ai nói không đúng lúc,
Sẽ chuốc lấy diệt vong.
Thầy tự gây tội ấy,
Hố này thành mộ chôn.”

Takkāriya điềm tĩnh đáp lại bằng lời giáo huấn sâu sắc:

"Lời nói sai thời, họa gửi vào thân. Hố này thầy đào, giờ thành mộ chôn."

Dẫu vậy, với lòng từ bi, Takkāriya đã bí mật đánh tráo một con dê chết để làm vật tế thay cho thầy mình vào lúc nửa đêm, giúp ông trốn thoát mà không ai hay biết.

Đức Phật khép lại bài pháp bằng lời xác nhận tiền thân: Vị Quốc sư bất cẩn năm xưa chính là Kokālika, còn người học trò trí tuệ Takkāriya chính là Ngài. Câu chuyện là lời nhắc nhở muôn đời về việc canh giữ khẩu nghiệp: Lời nói đúng lúc là liều thuốc, lời nói sai thời là lưỡi gươm tự sát.

Tỳ khưu Giác Đẳng phóng tác từ Kinh Bổn Sanh