PĀLI VUI ĐỂ HỌC

Nghiệp Đúng Là Rắc Rối

Nghiệp là một đề tài lớn trong Phật học. Khoan nói đến ý nghĩa mà chỉ nói về từ ngữ đã có nhiều gút mắc phải lưu ý cả trong tiếp Pāli và tiếng Việt.

Nghiệp thường được dùng để dịch chữ kamma (hay karma trong tiếng Sanskrit) có nghĩa là hành vi tạo tác của thân, khẩu, ý có khả năng tạo quả mà cũng có thể sẽ không có có điều kiện trỗ quả. Thí dụ như hạt lúa có khả năng mọc ra cây lúa nhưng không phải hạt lúa nào rồi cũng sẽ trở thành cây lúa. Hành đông của những vị đoạn tận vô minh và ái dục được gọi là duy tác (kiriya) chỉ có hành động mà không tạo quả của hành động.

Trong Thắng Pháp thì nghiệp cũng là một thứ duyên tức là nghiệp duyên (kammapaccayo). Thuật ngữ nầy không phải mang ý nghĩa theo thông thường “nghiệp và duyên” mà ở đây “nghiệp là duyên). Chữ duyên – paccayo - ở đây là một thuật ngữ cần định nghĩa rõ.

Đức Phật chỉ rõ hơn khi dạy: sự chủ tâm tạo tác – cetanā – chính là nghiệp. Theo Thắng Pháp thì tất cả tâm đều có thuộc tánh cetanā nhưng cetanā trong những tâm thiện và tâm bất thiện mới chính là kamma.

Trong tiếng Việt thì nghiệp thường được hiểu là một quy trình hoàn chỉnh của nhân và quả. Người ta thường nói “làm cái đó thì mang nghiệp hay tạo nghiệp”. Thực tế thì “làm đã là nghiệp”

Trong giáo lý duyên khởi thì nghiệp được biết với hai tên gọi là “hảnh -saṅkhāra” và “hữu- bhava”.

Trong tiếng Pāli thì quả của nghiệp được gọi là vipāka dịch chính xác là quả dị thục lấy từ thành ngữ “dị thời nhi thục” (khác thời mà trỗ quả). Ý nghĩa nầy gần với chữ kết quả hơn là hệ quả. Một người nói lời chia rẽ khiến người chung quanh mất thiện cảm đó là hệ quả; do nói lời chia rẽ sau nầy thường chịu sự đổ vỡ trong quan hệ cá nhân đó là kết quả hay nghiệp quả. Hệ quả thường dùng trong “duyên” trong lúc “kết quả” được dùng trong cả hay duyên và nghiệp.

Chữ quả trong nhân quả có thể dùng để dịch cả hai chữ vipāka và phala. Vipāka thường dùng để chỉ quả dị thục trong lúc phala (quả hay trái) thường được chỉ cho “thành quả” như magga phala - đạo quả, hay samaññaphala – sa môn quả.  Trong bảy pháp của bậc thiện trí (Sappurisadhamma): thì chữ dhamma chỉ cho nhân và attha chỉ cho quả như tri nhân - dhammaññutā, và tri quả - atthaññutā. Để hiểu những ý nghĩa nầy cần lưu tâm ngữ cảnh.

Nhìn vào đề tài tam đề quả (vipākattika) theo Thắng Pháp chúng ta thấy: những pháp quả (vipākā dhammā); những pháp tạo quả (vipākadhammadhammā}; những pháp phi nhân, phi quả (nevavipākanavipākadhammadhammā). Ở đây thay vì nói là nghiệp hay “nhân” thì gọi những pháp tạo quả (vipākadhammadhammā) đây là một cách nói chính xác theo Thắng Pháp.

Trong tiếng Việt hai chữ “phước báu” và “phước báo” có hai nghĩa khác nhau. Phước báo là quả phước. Phước báu chỉ cho kết quả thù thắng của thiện nghiệp.

Quả của nghiệp được gọi là một trong bốn pháp bất khả tư nghì (acinteyya) mà nhân tạo quả và ngữ nghĩa nói về nghiệp cũng không đơn giản chút nào. Tốt hơn hết khi thấy nhức đầu thì cứ tự an ủi như cụ Nguyên Du viết: Đã mang lấy nghiệp vào thân, cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa.

PĀLI TRONG NGHI THỨC NHẬT HÀNH

Xin Tuỳ Hỷ Phước Hạnh

Ettāvatā ca amhehi
sambhataṃ puññasampadaṃ
sabbe devānumodantu
sabbasampattisiddhiyā
dānaṃ dadantu saddhāya
sīlaṃ rakkhantu sabbadā
bhāvanābhiratā hontu
gacchantu devatāgatā
Chư thiên đã vân tập
Xin tùy hỷ phước lành

Do chúng tôi đã tạo
Biết cho với niềm tin
Biết hộ trì giới hạnh
Biết lạc trú trong thiền
Ðược cát tường như ý
Rồi phản hồi thiên xứ

Bài tập

Bài tập 25

Dịch tiếng Pāli sang tiếng Việt