evaṃ yo saṃ niraṃkatvā, āgantuṃ kurute piyaṃ.
so eko bahu socati, dhūmakārīva brāhmaṇoti.
Thân với người tới sau
Quên người từng gắn bó
Người ấy sẽ khổ sầu
Như Dhūmakāri.
Câu chuyện thời Phật tại thế

Bậc Đạo Sư kể câu chuyện này khi đang ngự tại Kỳ Viên (Jetavana), liên hệ đến việc vua Pasenadi, xứ Kosala quá quý trọng người mới.

Có một thời, theo câu chuyện kể lại, vị vua ấy không tỏ ra ưu đãi đối với những chiến binh cũ vốn thường xuyên đến yết kiến mình, mà lại dành vinh dự và sự tiếp đãi cho những người xa lạ mới đến lần đầu. Vua tiến quân đi dẹp loạn ở một tỉnh biên cương đang bất ổn; nhưng các chiến binh cũ thì không chịu chiến đấu, nghĩ rằng những người mới đến đang được sủng ái sẽ làm việc ấy; còn những người mới đến thì cũng không chịu chiến đấu, nghĩ rằng các chiến binh cũ sẽ đảm trách. Quân phản loạn vì thế chiếm ưu thế.

Nhà vua, biết rằng thất bại của mình là do sai lầm trong việc thiên vị người mới đến, liền quay về Sāvatthī. Vua tự nhủ sẽ hỏi Bậc Đại Trí xem có phải chỉ riêng mình là vị vua từng bị thất bại vì lý do ấy hay không. Vì vậy, sau bữa ăn buổi sáng, vua đến Jetavana và nêu câu hỏi với Bậc Đạo Sư.

Bậc Đạo Sư đáp:
“Này Đại vương, không phải chỉ có trường hợp của ngài; các vị vua thời xưa cũng từng bị thất bại vì thiên vị người mới đến.”

Rồi theo lời thỉnh cầu của vua, Ngài kể một câu chuyện tiền thân.

Câu chuyện tiền thân

Ngày xưa, tại thành Indapattana, trong vương quốc của dân Kuru, có một vị vua trị vì tên là Dhanañjaya, thuộc dòng dõi Yudhiṭṭhila. Bồ-tát được sinh ra trong gia đình vị tư tế của hoàng tộc. Khi trưởng thành, Ngài học thông tất cả các nghệ thuật tại Takkasilā. Trở về Indapattana, sau khi cha qua đời, Ngài trở thành tư tế của hoàng gia và là cố vấn cho nhà vua trong cả việc đời lẫn việc đạo. Tên của Ngài là Vidhūrapaṇḍita.

Vua Dhanañjaya coi nhẹ những binh sĩ cũ và dành ân sủng cho những người mới đến. Vua tiến quân đi dẹp loạn ở một tỉnh biên giới đang bất ổn; nhưng cả các chiến binh cũ lẫn những người mới đến đều không chịu chiến đấu, mỗi bên đều nghĩ rằng bên kia sẽ lo liệu việc ấy. Nhà vua bị đánh bại.

Khi trở về Indapattana, vua suy xét rằng thất bại của mình là do đã thiên vị người mới đến. Một hôm, vua nghĩ:
“Có phải ta là vị vua duy nhất từng bị thất bại vì thiên vị người mới đến, hay trước kia cũng đã có những người khác gặp số phận như vậy? Ta sẽ hỏi Vidhūrapaṇḍita.”

Vì thế, khi Vidhūrapaṇḍita đến chầu, vua liền nêu câu hỏi ấy.

Vua Yudhiṭṭhila hỏi bậc trí Vidhūra rằng: “Này Bà-la-môn, ông có biết trong lòng ai đang chứa đầy sầu khổ cay đắng chăng?”

Nghe vậy, Bồ-tát đáp:
“Thưa Đại vương, nỗi sầu khổ của ngài chỉ là nhỏ bé. Thuở xưa, có một người chăn dê là Bà-la-môn, tên là Dhūmakāri, nuôi một đàn dê rất lớn. Ông làm chuồng trong rừng và giữ chúng ở đó; ông luôn có một đống lửa âm ỉ, sống bằng sữa và các thứ tương tự, chăm nom đàn dê.

Thấy một bầy nai có sắc vàng óng đến nơi ấy, ông sinh lòng yêu mến chúng, nên ít quan tâm đàn dê của mình và dành cho bầy nai sự chăm sóc thân thiết lẽ ra thuộc về đàn dê. Đến mùa thu, bầy nai rời đi lên Himālaya; đàn dê của ông không còn mấy con khoẻ mạnh, còn bầy nai cũng không còn trong tầm mắt. Vì sầu khổ, ông sinh bệnh mà chết.

Ông ta vì quá quan tâm những con vật mới đến mà phải diệt vong, chịu sầu khổ và bất hạnh gấp nhiều lần so với ngài.”

Nêu ví dụ ấy, Bồ-tát nói:

Có một Bà-la-môn
Dòng Vasiṭṭha xưa
Chăn dê nơi rừng thẳm
Giữ lửa suốt sớm trưa.

Khói bay giữa rừng vắng
Bầy nai ngửi mùi quen
Muỗi rừng bu đầy xác
Kéo đến trú gần bên.

Nai vàng được ân sủng
Vuốt ve sớm lại chiều
Đàn dê thì lặng lẽ
Bỏ mặc giữa hoang liêu.

Dê đi không buồn hỏi
Dê về chẳng buồn lo
Chết dần trong mòn mỏi
Giữa rừng sâu cỏ khô.

Rồi khi muỗi tan hết
Thu đến, mưa đã tàn
Nai tìm về núi thẳm
Suối biếc gọi mây ngàn.

Bà-la-môn nhìn lại
Nai mất, dê cũng không
U sầu sinh bệnh nặng
Sắc úa héo mạng chung.

Ai bỏ người thân cận
Mà yêu kẻ đến sau
Như Dhūmakāri ấy
Khóc một mình đêm sâu.

Đó là câu chuyện mà Bậc Đại Giác kể để an ủi nhà vua. Nhà vua được an ủi, sinh tâm hoan hỷ, và ban cho Ngài rất nhiều của cải. Từ đó về sau, vua dành ân sủng cho người của mình, làm các việc bố thí và thiện hạnh, và trở thành người hữu phúc sanh thiên.

Sau khi giảng dạy xong, Bậc Đạo Sư nhận diện tiền thân: “Vào thời ấy, vua Kuru chính là Ānanda, Dhūmakāri là Pasenadi, vua Kosala, còn Vidhūrapaṇḍita chính là Ta.”

Tỳ khưu Giác Đẳng phóng tác từ Kinh Bổn Sanh