235. catutthe mettāsahagatena cetasātiādi sabbaṃ sabbākārena  visuddhimagge (visuddhi. 1.240 241) vitthāritameva.  mayampi kho, āvuso, sāvakānaṃ evaṃ dhammaṃ desemāti idampi  te purimanayeneva satthu dhammadesanaṃ sutvā vadanti.titthiyānañhi samaye  pañcanīvaraṇappahānaṃ vā mettādibrahmavihārabhāvanā vā natthi.  kiṃ gatikā hotīti kiṃ nipphatti hoti. kiṃ paramāti kiṃ uttamā.  kiṃ phalāti kiṃ ānisaṃsā. kiṃ pariyosānāti kiṃ niṭṭhā.  mettāsahagatanti mettāya sahagataṃ saṃsaṭṭhaṃ sampayuttaṃ.  eseva nayo sabbattha. vivekanissitādīni vuttatthāneva.
  appaṭikūlanti duvidhaṃ appaṭikūlaṃ — sattāppaṭikūlañca,  saṅkhārāppaṭikūlañca. tasmiṃ appaṭikūle iṭṭhe vatthusminti  attho. paṭikūlasaññīti aniṭṭhasaññī. kathaṃ panettha evaṃ  viharati? 
  asubhapharaṇaṃ vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto.  vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ “kathaṃ appaṭikūle paṭikūlasaññī  viharati. 
  iṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ asubhāya vā pharati, aniccato vā  upasaṃharatī”ti. paṭikūle pana aniṭṭhe vatthusmiṃ  mettāpharaṇaṃ vā dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikūlasaññī  viharati nāma. yathāha “kathaṃ paṭikūle appaṭikūlasaññī  viharati. aniṭṭhasmiṃ vatthusmiṃ mettāya vā pharati, dhātuto  vā upasaṃharatī”ti (paṭi. ma. 2.17). ubhayamissakapadesupi  eseva nayo. appaṭikūlappaṭikūlesu hi tadeva asubhapharaṇaṃ  vā aniccanti manasikāraṃ vā karonto paṭikūlasaññī viharati nāma. 
  paṭikūlāpaṭikūlesu ca tadeva mettāpharaṇaṃ vā  dhātumanasikāraṃ vā karonto appaṭikūlasaññī viharati nāma.  “cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hotī”tiādinā (paṭi. ma. 2.17)  nayena vuttaṃ pana chaḷaṅgupekkhaṃ pavattayamāno “appaṭikūle  ca paṭikūle ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako tattha  viharati sato sampajāno”ti veditabbo.   
  ettāvatā ca imassa bhikkhuno mettāya tikacatukkajjhānaṃ  nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā  arahattaṃ pattassa saha vipassanāya maggasambojjhaṅgānaṃ  ariyiddhiyā ca dassitattā desanā vinivaṭṭetabbā siyā. 
  idaṃ pana mettājhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasantopi  yo arahattaṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, yasmā tassa arahattaparamā  mettā na hoti. yaṃparamā pana hoti, taṃ dassetabbaṃ. tasmā  tassa dassanatthaṃ ayaṃ desanā āraddhā. parato sabbaso vā  pana rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīsupi iminā nayena puna  desanārambhapayojanaṃ veditabbaṃ.
  subhaparamanti subhaniṭṭhaṃ, subhakoṭikaṃ, subhanipphattiṃ.  idhapaññassāti idheva paññā assa, nayimaṃ lokaṃ atikkamatīti  idhapañño, tassa idhapaññassa, lokiyapaññassāti attho. 
  uttarivimuttiṃ appaṭivijjhatoti lokuttaradhammaṃ  appaṭivijjhantassa. yo pana paṭivijjhituṃ sakkoti,  tassa arahattaparamāva mettā hotīti attho. karuṇādīsupi  eseva nayo.
  kasmā panetāsaṃ mettādīnaṃ subhaparamāditā vuttā bhagavatāti?  sabhāgavasena tassa tassa upanissayattā. mettāvihārissa  hi sattā appaṭikūlā honti, athassa appaṭikūlaparicayā  appaṭikūlesu parisuddhavaṇṇesu nīlādīsu cittaṃ  upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. 
  iti mettā subhavimokkhassa upanissayo hoti, na tato paraṃ,  tasmā subhaparamāti vuttā.
  karuṇāvihārissa uṇhābhighātādirūpanimittaṃ sattadukkhaṃ  samanupassantassa karuṇāya pavattisambhavato rūpe  ādīnavo parividito hoti, athassa parividitarūpādīnavattā  pathavīkasiṇādīsu aññataraṃ ugghāṭetvā rūpanissaraṇe  ākāse cittaṃ upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ  pakkhandati. 
  iti karuṇā ākāsānañcāyatanassa upanissayo hoti,  na tato paraṃ, tasmā ākāsānañcāyatanaparamāti vuttā.
  muditāvihārissa pana tena tena pāmojjakāraṇena  uppannapāmojjasattānaṃ viññāṇaṃ samanupassantassa  muditāya pavattisambhavato viññāṇaggahaṇaparicitaṃ  hoti, athassa anukkamādhigataṃ ākāsānañcāyatanaṃ  atikkamma ākāsanimittagocare viññāṇe cittaṃ upasaṃharato  appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati. iti muditā  viññāṇañcāyatanassa upanissayo hoti, na tato paraṃ,  tasmā viññāṇañcāyatanaparamāti vuttā.
  upekkhāvihārissa pana “sattā sukhitā vā hontu, dukkhato  vā vimuccantu, sampattasukhato vā mā vigacchantū”ti  ābhogābhāvato sukhadukkhādiparamatthagāhavimukhasambhavato  avijjamānaggahaṇadukkhacittaṃ hoti. 
  athassa paramatthagāhato vimukhabhāvaparicitacittassa  paramatthato avijjamānaggahaṇadukkhacittassa ca  anukkamādhigataṃ viññāṇāñcāyatanaṃ samatikkammasambhavato  avijjamāne paramatthabhūtassa viññāṇassa abhāve cittaṃ  upasaṃharato appakasireneva tattha cittaṃ pakkhandati.
  iti upekkhā ākiñcaññāyatanassa upanissayo hoti, na  tato paraṃ, tasmā ākiñcaññāyatanaparamāti vuttā.  desanāpariyosāne pañcasatā bhikkhū arahattaṃ pattāti.  

235-. Trong câu “kết hợp với từ tâm” (mettāsahagatena cetasā) v.v., tất cả đều đã được trình bày chi tiết mọi khía cạnh trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga, chương 1, đoạn 240-241).

Câu “Chúng tôi cũng vậy, này các bạn, dạy pháp cho các đệ tử như thế” – các ngoại đạo ấy cũng nói như vậy sau khi nghe Đức Thế Tôn dạy pháp. Vì trong tông phái của các ngoại đạo không có việc đoạn trừ năm triền cái hoặc tu tập các phạm trú từ, bi v.v.

Kiṃ gatikā hoti: có đích đến gì. Kiṃ paramā: có đỉnh cao gì. Kiṃ phala: có quả gì (lợi ích gì). Kiṃ pariyosāna: có cứu cánh gì.

Câu hữu với từ (mettāsahagataṃ): cùng sinh với từ, kết hợp với từ, đồng hành với từ. Cách này áp dụng khắp nơi.

Các từ “dựa trên viễn ly” (vivekanissita) v.v. đã được giải thích ở chỗ đã nói.

Không đáng ghê tởm (appaṭikūla): có hai loại không đáng ghét – chúng sinh không đáng ghét và các hành không đáng ghét. Ý nghĩa là trong cái không đáng ghét, tức đối tượng đáng yêu ấy.

Quán bất tịnh (paṭikūlasaññī): quán với tưởng không khả ái.

Nhưng làm sao an trú như vậy? Bằng cách biến mãn bất tịnh hoặc tác ý vô thường. Đã nói trong Phân Tích Đạo (Paṭisambhidāmagga): “Làm sao an trú quán bất tịnh trong cái không đáng ghét? Biến mãn bất tịnh trong đối tượng đáng yêu, hoặc quy về vô thường.”

Còn trong cái đáng ghét, tức đối tượng không đáng yêu, bằng cách biến mãn từ hoặc tác ý các giới (đất, nước, lửa, gió) thì gọi là an trú với tưởng không đáng ghét. Như đã nói: “Làm sao an trú quán không đáng ghét trong cái đáng ghét? Biến mãn từ trong đối tượng không đáng yêu, hoặc quy về các giới.” (Paṭi. ma. 2.17).

Trong các đoạn hỗn hợp cả hai cũng cách ấy. Vì trong cả không đáng ghét lẫn đáng ghét, bằng cách biến mãn bất tịnh hoặc tác ý vô thường thì gọi là an trú quán bất tịnh. Còn trong cả đáng ghét lẫn không đáng ghét, bằng cách biến mãn từ hoặc tác ý các giới thì gọi là an trú quán không đáng ghét.

Còn việc đã nói theo cách “Sau khi thấy sắc với mắt, không vui, không buồn” v.v. (Paṭi. ma. 2.17) thì khi khởi xả lục phần (chaḷaṅgupekkhā) nên hiểu là “Tránh cả không đáng ghét lẫn đáng ghét, an trú xả ở đó, chánh niệm, tỉnh giác.”

Đến đây, vì đã chỉ cho vị Tỳ-kheo này – sau khi chứng tam tứ thiền với từ làm đề mục, lấy thiền ấy làm cận y, tăng trưởng quán tuệ và chứng A-la-hán – các giác chi đạo kết hợp với quán và thần thông Thánh, nên bài giảng có thể kết thúc.

Nhưng ở đây, dù lấy thiền từ làm cận y để quán các hành, vị ấy vẫn không thể chứng A-la-hán, vì từ tâm của vị ấy không phải là từ tâm tối thượng dẫn đến A-la-hán. Còn cái nào là tối thượng thì cần chỉ rõ. Vì vậy bài giảng này được khởi để chỉ rõ điều ấy.

Trong các đoạn sau “hoàn toàn vượt qua các tưởng sắc” v.v. cũng nên hiểu lý do khởi bài giảng theo cách này.

Tịnh làm đỉnh cao (subhaparamā): tịnh làm cứu cánh, tịnh làm cực điểm, tịnh làm thành tựu.

Người có trí ở đây (idhapaññassa): có trí ở đây, không vượt qua thế giới này – tức người có trí thế gian.

Không thâm nhập giải thoát thù thắng hơn (uttarivimuttiṃ appaṭivijjhato): không thâm nhập pháp siêu thế.

Còn người có thể thâm nhập thì từ tâm của vị ấy mới là từ tâm tối thượng dẫn đến A-la-hán – đó là ý nghĩa.

Trong bi v.v. cũng cách ấy.

Tại sao Đức Thế Tôn nói rằng các từ, bi v.v. có tịnh làm đỉnh cao v.v.? Vì tùy theo sự tương đồng và sở y của mỗi cái.

Với người an trú từ trú, chúng sinh trở nên không đáng ghét; do quen thuộc với cái không đáng ghét, khi quy tâm vào các màu thanh tịnh như xanh v.v. trong cái không đáng ghét, tâm dễ dàng hướng vào đó mà không khó khăn. Do vậy từ là sở y cho tịnh giải thoát, không vượt hơn, nên gọi là tịnh làm đỉnh cao.

Với người an trú bi trú, khi quán khổ của chúng sinh do các nguyên nhân như nóng bức, tổn thương v.v., bi có thể khởi; do vậy hành khổ được thấu triệt rõ ràng. Do thấu triệt rõ hành khổ, khi phá một biến xứ như địa biến xứ v.v. và quy tâm vào không gian – chỗ thoát ly sắc – tâm dễ dàng hướng vào đó mà không khó khăn. Do vậy bi là sở y cho vô biên hư không xứ, không vượt hơn, nên gọi là vô biên hư không xứ làm đỉnh cao.

Với người an trú hỷ trú, khi quán thức của các chúng sinh khởi hỷ do các nguyên nhân hỷ lạc, hỷ có thể khởi; do quen thuộc với việc nắm thức, khi vượt qua vô biên hư không xứ đã chứng theo thứ lớp và quy tâm vào thức trong tướng không gian, tâm dễ dàng hướng vào đó mà không khó khăn. Do vậy hỷ là sở y cho vô biên thức xứ, không vượt hơn, nên gọi là vô biên thức xứ làm đỉnh cao.

Với người an trú xả trú, do không có tác ý “mong chúng sinh được lạc, thoát khổ, không mất lạc đã được” nên tâm không nắm cực điểm lạc khổ v.v., sinh khởi từ việc không nắm cái không tồn tại. Do tâm quen với việc không nắm cực điểm và tâm khổ do nắm cái không tồn tại, khi vượt qua vô biên thức xứ đã chứng theo thứ lớp – vốn có thể sinh khởi – và quy tâm vào sự không có thức thực có cực điểm, tâm dễ dàng hướng vào đó mà không khó khăn. Do vậy xả là sở y cho vô sở hữu xứ, không vượt hơn, nên gọi là vô sở hữu xứ làm đỉnh cao.

Khi bài giảng kết thúc, năm trăm Tỳ-kheo chứng A-la-hán.

 Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

VI. Phẩm Tổng Nhiếp Giác Chi

54.IV. Từ (Tạp 27,32, Ðại 2, 197b) (S.v,115)

1) Một thời, Thế Tôn trú ở giữa dân chúng Koliya, tại thị trấn của dân Koliya tên là Haliddavasana.

2) Rồi một số đông Tỷ-kheo, vào buổi sáng, đắp y cầm y, bát đi vào Haliddavasana để khất thực.

3) Rồi các Tỷ-kheo ấy suy nghĩ : "Thật là quá sớm để đi vào Haliddavasana khất thực. Vậy, chúng ta hãy đi đến khu vườn của các du sĩ ngoại đạo".

4) Rồi các Tỷ-kheo ấy đi đến khu vườn các du sĩ ngoại đạo; sau khi đến nói lên với những du sĩ ngoại đạo ấy những lời chào đón hỏi thăm, sau khi nói lên những lời chào đón hỏi thăm thân hữu, họ liền ngồi xuống một bên. Các du sĩ ngoại đạo ấy nói với các Tỷ-kheo đang ngồi một bên:

5) -- Này chư Hiền, Sa-môn Gotama có thuyết pháp như sau cho các đệ tử : "Hãy đến, này các Tỷ-kheo, sau khi đoạn tận năm triền cái, những pháp làm uế nhiễm tâm, làm yếu ớt trí tuệ, hãy trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ; cũng vậy, với phương thứ hai; cũng vậy, với phương thứ ba; cũng vậy, với phương thứ tư. Như vậy, cùng khắp thế giới, trên dưới bề ngang, hết thảy phương xứ, cùng khắp vô biên giới, vị ấy an trú, biến mãn với tâm câu hữu với từ, quảng đại vô biên, không hận, không sân... với tâm câu hữu với bi... với tâm câu hữu với hỷ... với tâm câu hữu với xả; cũng vậy, với phương thứ hai; cũng vậy, với phương thứ ba; cũng vậy, với phương thứ tư. Như vậy, cùng khắp thế giới, trên dưới bề ngang, hết thảy phương xứ, cùng khắp vô biên giới, vị ấy an trú, biến mãn với tâm câu hữu với xả, quảng đại vô biên, không hận, không sân".

6) Này chư Hiền, chúng tôi cũng thuyết pháp cho các đệ tử như sau : "Hãy đến, này chư Hiền, sau khi đoạn tận năm triền cái, những pháp làm uế nhiễm tâm, làm yếu ớt trí tuệ, hãy trú, biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ... với tâm câu hữu với bi... với tâm câu hữu với hỷ... với tâm câu hữu với xả... không hận, không sân".

7) Ở đây, này chư Hiền, cái gì là đặc thù, cái gì là thù thắng, cái gì là sai biệt giữa Sa-môn Gotama và chúng tôi, tức là về thuyết pháp hay về giáo giới?

Rồi các Tỷ-kheo ấy không hoan hỷ, không bác bỏ lời nói các du sĩ ngoại đạo ấy; không hoan hỷ, không bác bỏ, từ chỗ ngồi đứng dậy, họ ra đi với ý nghĩ : "Chúng ta sẽ được biết ý nghĩa lời nói này từ nơi Thế Tôn".

8) Rồi các Tỷ-kheo ấy sau khi đi khất thực ở Haliddavasana, sau buổi ăn, trên con đường đi khất thực trở về, đi đến Thế Tôn; sau khi đến, họ đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, các Tỷ-kheo ấy bạch Thế Tôn :

9) -- Ở đây, bạch Thế Tôn, chúng con, vào buổi sáng, đắp y cầm y bát đi vào Haliddavasana để khất thực. Rồi, bạch Thế Tôn, chúng con suy nghĩ như sau : "Thật là quá sớm để đi vào Haliddavasana khất thực. Vậy chúng ta hãy đi đến khu vườn các du sĩ ngoại đạo". Rồi, bạch Thế Tôn, chúng con đi đến khu vườn các du sĩ ngoại đạo... (như trên) ... Rồi chúng con, bạch Thế Tôn, không hoan hỷ, không bác bỏ lời nói các du sĩ ngoại đạo ấy; không hoan hỷ, không bác bỏ, từ chỗ ngồi đứng dậy, chúng con ra đi với ý nghĩ : "Chúng ta sẽ được biết ý nghĩa lời nói này từ Thế Tôn".

10) -- Ðược nói vậy, này các Tỷ-kheo, cần phải nói với các du sĩ ngoại đạo ấy như sau :

"Nhưng này chư Hiền, từ tâm giải thoát tu tập như thế nào? Thú hướng như thế nào? Tối thắng như thế nào? Quả như thế nào? Cứu cánh như thế nào? Và này chư Hiền, bi tâm giải thoát tu tập như thế nào? Thú hướng như thế nào? Tối thắng như thế nào? Quả như thế nào? Cứu cánh như thế nào? Và này chư Hiền, hỷ tâm giải thoát... xả tâm giải thoát tu tập như thế nào? Thú hướng như thế nào? Tối thắng như thế nào? Quả như thế nào? Cứu cánh như thế nào? " Khi được hỏi như vậy, này các Tỷ-kheo, các du sĩ ngoại đạo sẽ không thể cắt nghĩa được, sẽ rơi vào khó khăn.

11) Vì sao? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, vấn đề này vượt ngoài giới vức của họ. Này các Tỷ-kheo, Ta không thấy một ai ở Thiên giới, thế giới này ở Ma giới, Phạm thiên giới, cùng với quần chúng Sa-môn, Bà-la-môn, chư Thiên và loài Người có thể làm thỏa mãn tâm với câu trả lời cho những câu hỏi này, ngoại trừ Như Lai, hay đệ tử Như Lai, hay những ai được nghe từ hai vị ấy.

12) Và này các Tỷ-kheo, từ tâm giải thoát tu tập như thế nào? Thú hướng như thế nào? Tối thắng như thế nào? Quả như thế nào? Cứu cánh như thế nào?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo tu tập niệm giác chi câu hữu với từ... tu tập xả giác chi câu hữu với từ, liên hệ đến viễn ly, liên hệ đến ly tham, liên hệ đến đoạn diệt, hướng đến từ bỏ. Nếu vị ấy muốn : "Ta sẽ trú với tưởng ghê tởm đối với pháp không ghê tởm", vị ấy trú ở đây với tưởng ghê tởm. Nếu vị ấy muốn : "Ta sẽ trú với tưởng không ghê tởm đối với pháp ghê tởm", vị ấy trú ở đây với tưởng không ghê tởm. Nếu vị ấy muốn: "Ta sẽ trú với tưởng ghê tởm đối với pháp không ghê tởm và pháp ghê tởm", vị ấy trú ở đây với tưởng ghê tởm. Nếu vị ấy muốn : "Ta sẽ trú với tưởng không ghê tởm đối với pháp ghê tởm và pháp không ghê tởm", vị ấy trú ở đây với tưởng không ghê tởm. Nếu vị ấy muốn : "Từ bỏ cả hai không ghê tởm và ghê tởm, ta sẽ trú xả, chánh niệm tỉnh giác", vị ấy trú ở đây với xả, chánh niệm tỉnh giác, hay đạt đến giải thoát được gọi là thanh tịnh, vị ấy an trú. Này các Tỷ-kheo, từ tâm giải thoát là thanh tịnh tối thượng, Ta tuyên bố như vậy. Ở đây là trí tuệ đối với Tỷ-kheo không đạt tới giải thoát cao hơn.

13) Và này các Tỷ-kheo, bi tâm giải thoát tu tập như thế nào? Thú hướng như thế nào? Tối thắng như thế nào? Quả như thế nào? Cứu cánh như thế nào?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo tu tập niệm giác chi câu hữu với bi... tu tập xả giác chi câu hữu với bi liên hệ đến viễn ly, liên hệ đến ly tham, liên hệ đến đoạn diệt, hướng đến từ bỏ. Nếu vị ấy muốn : "Ta sẽ trú với tưởng ghê tởm đối với pháp không ghê tởm", vị ấy trú ở đây với tưởng ghê tởm... Nếu vị ấy muốn : "Từ bỏ cả hai không ghê tởm và ghê tởm, ta sẽ trú xả, chánh niệm tỉnh giác", vị ấy trú ở đây với xả, chánh niệm tỉnh giác. Vượt qua một cách hoàn toàn các sắc tưởng, chấm dứt các tưởng đối ngại, không tác ý các tưởng sai biệt, vị ấy nghĩ rằng : "Hư không là vô biên", vị ấy đạt đến và trú Không vô biên xứ. Này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng từ tâm giải thoát lấy Không vô biên xứ làm tối thắng. Ở đây là trí tuệ của Tỷ-kheo không đạt tới giải thoát cao hơn.

14) Và này các Tỷ-kheo, tu tập hỷ tâm giải thoát như thế nào? Thú hướng như thế nào? Tối thắng như thế nào? Quả như thế nào? Cứu cánh như thế nào?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo tu tập niệm giác chi câu hữu với hỷ... tu tập xả giác chi câu hữu với hỷ liên hệ đến viễn ly, liên hệ đến ly tham, liên hệ đến đoạn diệt, hướng đến từ bỏ. Nếu vị ấy muốn: "Ta sẽ trú với tưởng ghê tởm đối với pháp không ghê tởm", vị ấy trú ở đây với tưởng ghê tởm... Nếu vị ấy muốn: "Từ bỏ cả hai không ghê tởm và ghê tởm, ta sẽ trú xả, chánh niệm tỉnh giác", vị ấy trú ở đây với xả, chánh niệm tỉnh giác... Vượt qua Không vô biên xứ một cách hoàn toàn, vị ấy nghĩ rằng: "Thức là vô biên", vị ấy đạt đến và trú Thức vô biên xứ. Này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng hỷ tâm giải thoát lấy Thức vô biên xứ làm tối thắng. Ở đây là trí tuệ của Tỷ-kheo không đạt tơùi giải thoát cao hơn.

15) Và này các Tỷ-kheo, tu tập xả tâm giải thoát như thế nào? Thú hướng như thế nào? Tối thắng như thế nào? Quả như thế nào? Cứu cánh như thế nào?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo tu tập niệm giác chi câu hữu với xả... tu tập xả giác chi câu hữu với xả liên hệ đến viễn ly, liên hệ đến ly tham, liên hệ đến đoạn diệt, hướng đến từ bỏ. Nếu vị ấy muốn: "Ta sẽ trú với tưởng ghê tởm đối với pháp không ghê tởm", vị ấy trú ở đây với tưởng ghê tởm. Nếu vị ấy muốn: "Ta sẽ trú với tưởng không ghê tởm đối với pháp ghê tởm", vị ấy trú ở đây với tưởng không ghê tởm. Nếu vị ấy muốn: "Ta sẽ trú với tưởng không ghê tởm đối với pháp ghê tởm và pháp không ghê tởm", vị ấy trú ở đây với tưởng không ghê tởm. Nếu vị ấy muốn: "Từ bỏ cả hai không ghê tởm và ghê tởm, ta sẽ trú xả, chánh niệm tỉnh giác", vị ấy trú ở đây với xả, chánh niệm tỉnh giác. Sau khi vượt qua Thức vô biên xứ một cách hoàn toàn với ý nghĩ: "Không có vật gì", vị ấy chứng đạt và trú Vô sở hữu xứ. Ta nói rằng, này các Tỷ-kheo, xả tâm giải thoát lấy Vô sở hữu xứ làm tối thắng. Ở đây là trí tuệ của Tỷ-kheo không đạt tới giải thoát cao hơn.

 Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

VI. Phẩm Tổng Nhiếp Giác Chi

53.III. Lửa (Tạp 27,3, Ðại 2, 191c) (S.v,112)

1) ...

2) Rồi một số đông Tỷ-kheo, vào buổi sáng, đắp y cầm y bát, đi vào Sàvatthi để khất thực.

3-10) ... (Giống như kinh Pháp Môn 52)

11) -- Ðược nói vậy, này các Tỷ-kheo, các du sĩ ngoại đạo cần được trả lời như sau : "Này chư Hiền, khi tâm thụ động (linam), trong khi ấy, tu tập giác chi nào là không phải thời, trong khi ấy, tu tập giác chi nào là phải thời? Nhưng, này chư Hiền, trong khi tâm dao động (uddhatam), trong khi ấy, tu tập giác chi nào là không phải thời, trong khi ấy, tu tập giác chi nào là phải thời?" Ðược hỏi vậy, này các Tỷ-kheo, các du sĩ ngoại đạo sẽ không thể cắt nghĩa được, sẽ rơi vào khó khăn.

12) Vì sao? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, vấn đề này vượt ngoài giới vức của họ. Này các Tỷ-kheo, Ta không thấy một ai ở Thiên giới, thế giới này, ở Ma giới, Phạm thiên giới, cùng với quần chúng Sa-môn, Bà-la-môn, chư Thiên và loài Người có thể làm thỏa mãn tâm với câu trả lời cho những câu hỏi này, ngoại trừ Như Lai, hay đệ tử Như Lai, hay những ai được nghe từ hai vị ấy.

I. Phi Thời

13)-- Trong khi tâm thụ động, này các Tỷ-kheo, trong khi ấy, không phải thời là tu tập khinh an giác chi, không phải thời là tu tập định giác chi, không phải thời là tu tập xả giác chi. Vì sao? Khi tâm thụ động, này các Tỷ-kheo, thật khó làm tâm phát khởi nhờ những pháp này.

14) Ví như, này các Tỷ-kheo, một người muốn đốt lên một ngọn lửa nhỏ, người ấy ném vào đấy cỏ ướt, phân bò ướt, củi ướt, để ngọn lửa ấy giữa mưa, gió và rắc bụi lên trên; người ấy có thể nhen đỏ ngọn lửa nhỏ ấy không?

-- Thưa không, bạch Thế Tôn.

-- Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, trong khi tâm thụ động, trong khi ấy, không phải thời là tu tập khinh an giác chi, không phải thời là tu tập định giác chi, không phải thời là tu tập xả giác chi. Vì sao? Vì rằng, khi tâm thụ động, thật khó làm tâm phát khởi nhờ những pháp này.

II. Phải Thời

15) -- Và này các Tỷ-kheo, trong khi tâm thụ động, trong khi ấy, phải thời là tu tập trạch pháp giác chi, phải thời là tu tập tinh tấn giác chi, phải thời là tu tập hỷ giác chi. Vì sao? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, khi tâm thụ động, thật dễ làm tâm phát khởi nhờ những pháp này.

16) Ví như, này các Tỷ-kheo, một người muốn đốt lên một ngọn lửa nhỏ, người ấy ném vào đấy cỏ khô, phân bò khô, củi khô, dùng miệng thổi, không có rắc bụi lên trên; người ấy có thể nhen đỏ ngọn lửa ấy không?

-- Thưa có, bạch Thế Tôn.

-- Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, trong khi tâm thụ động, trong khi ấy, phải thời là tu tập trạch pháp giác chi, phải thời là tu tập tinh tấn giác chi, phải thời là tu tập hỷ giác chi. Vì sao? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, khi tâm thụ động, thật dễ làm tâm phát khởi nhờ những pháp này.

III. Không Phải Thời

17) -- Và này các Tỷ-kheo, trong khi tâm dao động, trong khi ấy, không phải thời là tu tập trạch pháp giác chi, không phải thời là tu tập tinh tấn giác chi, không phải thời là tu tập hỷ giác chi. Vì sao? Vì rằng, này các Tỷ-kheo, tâm dao động, thật khó được tịnh chỉ do những pháp ấy.

18) Ví như, này các Tỷ-kheo, một người muốn dập tắt một đống lửa lớn. Ở đây, người ấy ném vào cỏ khô, phân bò khô và củi khô, lấy miệng thổi, và không rắc bụi lên trên. Người ấy có thể dập tắt đống lửa lớn ấy không?

-- Thưa không, bạch Thế Tôn.

-- Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, trong khi tâm dao động, không phải thời là tu tập trạch pháp giác chi, không phải thời là tu tập tinh tấn giác chi, không phải thời là tu tập hỷ giác chi. Vì sao? Vì rằng, tâm dao động, thật không dễ được tịnh chỉ nhờ những pháp ấy.

IV. Phải Thời

19) -- Và này các Tỷ-kheo, trong khi tâm dao động, trong khi ấy, phải thời là tu tập khinh an giác chi, phải thời là tu tập định giác chi, phải thời là tu tập xả giác chi. Vì sao? Vì rằng, tâm dao động thật dễ được tịnh chỉ nhờ những pháp này.

20) Ví như, này các Tỷ-kheo, có người muốn dập tắt một đống lửa lớn. Ở đây, người ấy ném vào cỏ ướt, ném vào phân bò ướt, ném vào củi ướt, để giữa gió và mưa, và rắc bụi lên trên. Người ấy có thể dập tắt ngọn lửa lớn ấy không?

-- Thưa có, bạch Thế Tôn.

-- Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, trong khi tâm dao động, trong khi ấy, phải thời là tu tập khinh an giác chi, phải thời là tu tập định giác chi, phải thời là tu tập xả giác chi. Vì sao? Vì rằng, tâm dao động, thật dễ được tịnh chỉ nhờ các pháp này.

21) Nhưng đối với niệm, này các Tỷ-kheo, Ta nói rằng lợi ích trong mọi trường hợp.