Người ta thường cho rằng trí nhớ suy giảm vì thời gian, nhưng theo Phật Pháp, phần lớn do tâm trí bị che mờ bởi năm triền cái. Đức Phật dùng hình ảnh các bát nước để minh họa cách mà dục, sân, hôn trầm, trạo cử và nghi hoặc làm biến dạng khả năng nhận thức. Khi tâm bị ô nhiễm, con người không chỉ quên điều đã học, mà còn không thấy rõ lợi ích của chính mình và người khác. Ngược lại, khi tâm trong sáng, ngay cả những điều chưa từng ôn tập cũng có thể tự nhiên hiện khởi. Điều này cho thấy niệm và định là nền tảng của trí nhớ chân thật, chứ không phải sự học thuộc máy móc.  Đức Phật cũng dạy rằng rằng học pháp mà không thanh lọc tâm thì chỉ là tích lũy chữ nghĩa. Chỉ khi tâm không bị chướng ngại, tuệ giác và giải thoát mới có thể sinh khởi.

Kinh Văn

236. sāvatthinidānaṃ. atha kho saṅgāravo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṃ sammodi. sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā ekamantaṃ nisīdi. ekamantaṃ nisinno kho saṅgāravo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca — “ko nu kho, bho gotama, hetu, ko paccayo yenekadā dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā? ko pana, bho gotama, hetu, ko paccayo yenekadā dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā”ti?
“yasmiṃ kho, brāhmaṇa, samaye kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati; dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto saṃsaṭṭho lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjiṭṭhāya vā. tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ na jāneyya na passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati; dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati; dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto agginā santatto pakkuthito {pakkudhito (ka.), ukkaṭṭhito (sī.), ukkuṭṭhito (syā.)} usmudakajāto {ussadakajāto (sī.), usmādakajāto (syā.)} . tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ na jāneyya na passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi tasmiṃ samaye ... pe ... ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati; dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati; dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto sevālapaṇakapariyonaddho. tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ na jāneyya na passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati; dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati; dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto vāterito calito bhanto ūmijāto. tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ na jāneyya na passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati; dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi... dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto āvilo luḷito kalalībhūto andhakāre nikkhitto. tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ na jāneyya na passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ na jānāti na passati; dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā. ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo yenekadā dīgharattaṃ sajjhāyakatāpi mantā nappaṭibhanti, pageva asajjhāyakatā.
“yasmiñca kho, brāhmaṇa, samaye na kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati na kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati; dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto asaṃsaṭṭho lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjiṭṭhāya vā. tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ jāneyya passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati na kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti ... pe ....
“puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati na byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi... dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto na agginā santatto na pakkuthito na usmudakajāto, tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ jāneyya passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati na byāpādaparetena, uppannassa ca byāpādassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi... dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.
“puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati na thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi ... dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto na sevālapaṇakapariyonaddho. tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ jāneyya passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na thinamiddhapariyuṭṭhitena cetasā viharati na thinamiddhaparetena, uppannassa ca thinamiddhassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi... dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.
“puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati na uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi... dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto na vāterito na calito na bhanto na ūmijāto. tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ jāneyya passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena cetasā viharati na uddhaccakukkuccaparetena, uppannassa ca uddhaccakukkuccassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, paratthampi ... pe ... ubhayatthampi... dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.
“puna caparaṃ, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati na vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti {pajānāti passati (syā.)}, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati; ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati; dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.
“seyyathāpi, brāhmaṇa, udapatto accho vippasanno anāvilo āloke nikkhitto. tattha cakkhumā puriso sakaṃ mukhanimittaṃ paccavekkhamāno yathābhūtaṃ jāneyya passeyya. evameva kho, brāhmaṇa, yasmiṃ samaye na vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati na vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ pajānāti, attatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, paratthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati, ubhayatthampi tasmiṃ samaye yathābhūtaṃ jānāti passati; dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā. ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu ayaṃ paccayo yenekadā dīgharattaṃ asajjhāyakatāpi mantā paṭibhanti, pageva sajjhāyakatā.
“sattime, brāhmaṇa, bojjhaṅgā anāvaraṇā anīvaraṇā cetaso anupakkilesā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiphalasacchikiriyāya saṃvattanti. katame satta? satisambojjhaṅgo kho, brāhmaṇa, anāvaraṇo anīvaraṇo cetaso anupakkileso bhāvito bahulīkato vijjāvimuttiphalasacchikiriyāya saṃvattati ... pe ... upekkhāsambojjhaṅgo kho, brāhmaṇa, anāvaraṇo anīvaraṇo cetaso anupakkileso bhāvito bahulīkato vijjāvimuttiphalasacchikiriyāya saṃvattati. ime kho, brāhmaṇa, satta bojjhaṅgā anāvaraṇā anīvaraṇā cetaso anupakkilesā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiphalasacchikiriyāya saṃvattantī”ti. evaṃ vutte saṅgāravo brāhmaṇo bhagavantaṃ etadavoca — “abhikkantaṃ, bho gotama ... pe ... upāsakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gatan”ti. pañcamaṃ.

Nhân duyên tại Sāvatthī.
Bấy giờ bà-la-môn Saṅgārava đi đến yết kiến Đức Thế Tôn, sau khi trao đổi lời chào hỏi thân thiện, ông ngồi xuống một bên và nói:

“Thưa Tôn giả Gotama, nhân duyên gì, lý do gì mà đôi khi những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu lại không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng? Nhân duyên gì, lý do gì mà đôi khi những kinh chú chưa từng tụng từ lâu lại hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc?”

(i.               Vì sao các kinh chú không hiện lên trong tâm)

“Này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị tham dục chi phối, bị tham dục áp đảo, và không như thực biết con đường thoát ly tham dục đã sinh, vào dịp ấy người ấy không biết không thấy như thực lợi ích của mình, lợi ích của người, lợi ích của cả hai. Do vậy, ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng. Ví như, này bà-la-môn, một bát nước bị pha với sơn, nghệ, xanh dương hoặc đỏ thẫm. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ không biết không thấy như thực. Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị tham dục chi phối… [122]… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng.

“Lại nữa, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị sân hận chi phối, bị sân hận áp đảo, và không như thực biết con đường thoát ly sân hận đã sinh, vào dịp ấy người ấy không biết không thấy như thực lợi ích của mình, lợi ích của người, lợi ích của cả hai. Do vậy, ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng. Ví như, này bà-la-môn, một bát nước đang được đun trên lửa, sôi sùng sục, sôi trào. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ không biết không thấy như thực. Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị sân hận chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng.

“Lại nữa, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị hôn trầm thụy miên chi phối, bị hôn trầm thụy miên áp đảo, và không như thực biết con đường thoát ly hôn trầm thụy miên đã sinh, vào dịp ấy người ấy không biết không thấy như thực lợi ích của mình, lợi ích của người, lợi ích của cả hai. Do vậy, ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng. “Ví như, này bà-la-môn, một bát nước bị phủ đầy rong rêu và tảo. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ không biết không thấy như thực. Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị hôn trầm thụy miên chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng.

“Lại nữa, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị trạo cử hối quá chi phối, bị trạo cử hối quá áp đảo, và không như thực biết con đường thoát ly trạo cử hối quá đã sinh, vào dịp ấy người ấy không biết không thấy như thực lợi ích của mình, lợi ích của người, lợi ích của cả hai. Do vậy, ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng. Ví như, này bà-la-môn, một bát nước bị gió khuấy động, gợn sóng, lăn tăn, cuộn sóng. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ không biết không thấy như thực. Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị trạo cử hối quá chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng.

“Lại nữa, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị nghi hoặc chi phối, bị nghi hoặc áp đảo, và không như thực biết con đường thoát ly nghi hoặc đã sinh, vào dịp ấy người ấy không biết không thấy như thực lợi ích của mình, lợi ích của người, lợi ích của cả hai. Do vậy, ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng. Ví như, này bà-la-môn, một bát nước đục ngầu, không lắng, bùn lầy, đặt trong bóng tối. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ không biết không thấy như thực. Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái bị nghi hoặc chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng.

“Đây, này bà-la-môn, là nhân duyên, là lý do mà ngay cả những kinh chú đã tụng thuộc từ lâu cũng không hiện lên trong tâm, huống chi là những bài chưa từng tụng.

(ii. Vì sao các kinh chú hiện lên trong tâm)

“Này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị tham dục chi phối, không bị tham dục áp đảo, và như thực biết con đường thoát ly tham dục đã sinh, vào dịp ấy người ấy biết và thấy như thực lợi ích của mình, lợi ích của người, lợi ích của cả hai. Do vậy, ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc. Ví như, này bà-la-môn, một bát nước không bị pha với sơn, nghệ, xanh dương hoặc đỏ thẫm. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ biết và thấy như thực. Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị tham dục chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc.

“Lại nữa, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị sân hận chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc. Ví như, này bà-la-môn, một bát nước không được đun trên lửa, không sôi sùng sục, không sôi trào. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ biết và thấy như thực. [125] Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị sân hận chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc.

“Lại nữa, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị hôn trầm thụy miên chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc. Ví như, này bà-la-môn, một bát nước không bị phủ đầy rong rêu và tảo. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ biết và thấy như thực. Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị hôn trầm thụy miên chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc.

“Lại nữa, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị trạo cử hối quá chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc. Ví như, này bà-la-môn, một bát nước không bị gió khuấy động, không gợn sóng, không lăn tăn, không cuộn sóng. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ biết và thấy như thực. Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị trạo cử hối quá chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc.

“Lại nữa, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị nghi hoặc chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc. Ví như, này bà-la-môn, một bát nước trong sạch, lắng đọng, trong suốt, đặt nơi sáng. Nếu một người có mắt tốt nhìn bóng mặt mình trong đó, người ấy sẽ biết và thấy như thực. Cũng vậy, này bà-la-môn, khi một người có tâm thái không bị nghi hoặc chi phối… vào dịp ấy ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc.

“Đây, này bà-la-môn, là nhân duyên, lý do mà ngay cả những kinh chú chưa từng tụng từ lâu cũng hiện lên trong tâm, huống chi là những bài đã tụng thuộc. Này bà-la-môn, bảy giác chi này là không chướng ngại, không triền cái, không ô nhiễm tâm; khi được tu tập và làm cho sung mãn, chúng dẫn đến chứng quả chánh trí và giải thoát. Bảy giác chi gồm những gì? Niệm giác chi không chướng ngại, trạch pháp giác chi không chướng ngại, cần giác chi không chướng ngại, hỷ giác cho không chướng ngại, khinh an giác chi không chướng ngại, định giác chi không chướng ngại, xả giác chi không chướng ngại. Bảy giác chi này là không chướng ngại, không triền cái, không ô nhiễm tâm; khi được tu tập và làm cho sung mãn, chúng dẫn đến chứng quả chánh trí và giải thoát.”

Khi được nghe vậy, bà-la-môn Saṅgārava bạch Đức Thế Tôn: “Thật vi diệu thay, thưa Tôn giả Gotama!… Từ nay xin Đức Thế Tôn nhận biết cho con là một cư sĩ đã trọn đời quy y Tam Bảo.”

Chú Thích

Saṅgārava là một bà-la-môn rất uyên bác ở làng Candalakappa. Một ngày nọ, ông thấy nữ bà la môn Dhānañjānī vấp ngã và nghe bà thốt lên ba lần: “Quy mạng Đức Phật, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác.” Ông trách bà vì ca ngợi một “sa-môn đầu trọc” như vậy, nhưng khi bà kể về những phẩm chất kỳ diệu của Đức Phật, ông sinh lòng mong muốn được gặp Ngài. Sau đó một thời gian, Đức Phật đến Candalakappa và trú tại vườn xoài của Todeyya. Khi Dhānañjānī báo tin cho Saṅgārava, ông đến thăm và hỏi Đức Phật về quan điểm của Ngài đối với các bà-la-môn. Đức Phật đáp rằng Ngài rất kính trọng những bà-la-môn đã tự mình chứng ngộ mục tiêu ngay trong hiện tại, khám phá một giáo pháp trước đây chưa từng được biết. Chính Ngài là một trong số ấy. Sau đó Ngài kể về việc Ngài xuất gia và dần dần chứng ngộ. Saṅgārava hỏi thêm liệu có chư thiên không. Đức Phật trả lời rằng điều ấy không nghi ngờ gì; toàn thế giới đều đồng ý về điểm ấy. Saṅgārava hoan hỷ và quy y Đức Phật làm thầy (M.ii.209ff)[trung bộ kinh tập II trang 209 và tiếp theo]. Chú giải Buddhaghosa (MA.ii.808-Chú giải Trung Bộ Kinh (Papañcasūdanī), quyển II, trang 808 (bản PTS)) nói rằng Saṅgārava là em út trong các anh em Bhāradvāja – anh em chồng của Dhānañjānī.

Kinh chú – manta  trong bài kinh không chỉ chung chung cho lời tụng, mà chỉ trực tiếp đến các chú thuật trong Veda (mantra) – nền tảng tri thức thiêng liêng của truyền thống Bà-la-môn. Đối với một Bà-la-môn như Saṅgārava, khả năng ghi nhớ chính xác và dài lâu các bản tụng này được xem là dấu hiệu của trí tuệ, phẩm giá tôn giáo và địa vị xã hội. Do đó, câu hỏi của ông không thuần túy mang tính tâm lý, mà hàm chứa mối quan tâm sâu xa về sự suy giảm giá trị bản thân và tính chính thống của tri thức tôn giáo.

Đức Phật chuyển trọng tâm từ trí nhớ sang trạng thái tâm. Thay vì trả lời theo hướng sinh lý hay học thuật (ví dụ: trí nhớ kém, học chưa đủ), Đức Phật tái định vị vấn đề: gốc rễ của sự quên nhớ nằm ở tâm thái, không phải ở lượng tri thức. Đây là một bước chuyển quan trọng từ tri thức (epistemology) sang thanh tịnh hoá (soteriology). Trí nhớ, theo Phật pháp, không phải một năng lực độc lập, mà là hệ quả của một tâm không bị che lấp. Như vậy, vấn đề không phải “nhớ được bao nhiêu”, mà là tâm đang ở trong tình trạng nào.

Năm triền cái như năm cách “làm méo mó tấm gương tâm”. Năm triền cái (dục tham, sân hận, hôn trầm–thụy miên, trạo cử–hối quá, nghi hoặc) không chỉ được liệt kê như các chướng ngại trừu tượng, mà được Đức Phật minh họa bằng những hình ảnh rất cụ thể của nước. Nước vốn trong, phản chiếu rõ, tượng trưng cho tâm nguyên sơ có khả năng nhận thức đúng sự thật. Khi bị nhuộm màu, đun sôi, che phủ, khuấy động hay để trong tối, nước không còn phản chiếu chính xác – cũng như tâm khi bị triền cái chi phối không thể “thấy như thật” (yathābhūtaṃ). Ẩn dụ này cho thấy triền cái không hủy hoại đối tượng, mà làm biến dạng khả năng tri nhận của chủ thể.

 Sự phục hồi tự nhiên của nhận thức và ký ức. Một điểm tinh tế của bài kinh là: khi triền cái được đoạn trừ, khả năng nhớ lại không cần cố gắng. Đức Phật nói rõ rằng ngay cả những bài chưa tụng đọc từ lâu cũng có thể hiện lại trong tâm. Điều này hàm ý rằng ký ức không mất đi, mà chỉ bị che lấp. Khi các chướng ngại được dỡ bỏ, tâm trở lại trạng thái sáng trong vốn có, và tri thức tự nhiên hiển lộ. Đây là một quan điểm rất khác với tâm lý học hiện đại dựa thuần trên cơ chế lưu trữ–truy xuất.

Bảy giác chi như đối trọng trực tiếp với năm triền cái. Việc Đức Phật kết luận bài kinh bằng bảy giác chi (bojjhaṅga) không phải ngẫu nhiên. Trong truyền thống chú giải, bảy giác chi được xem là những yếu tố làm cho tâm “không bị chướng ngại, không bị ô nhiễm”, đối lập trực tiếp với năm triền cái.

Sớ Giải

236. pañcame pagevāti paṭhamaññeva. kāmarāgapariyuṭṭhitenāti  kāmarāgagahitena. kāmarāgaparetenāti kāmarāgānugatena.  nissaraṇanti tividhaṃ kāmarāgassa nissaraṇaṃ  vikkhambhananissaraṇaṃ tadaṅganissaraṇaṃ samucchedanissaraṇanti. 
tattha asubhe paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ nāma,  vipassanā tadaṅganissaraṇaṃ nāma, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ nāma.  taṃ tividhampi nappajānātīti attho. attatthampītiādīsu  arahattasaṅkhāto attano attho attattho nāma, paccayadāyakānaṃ attho  parattho nāma, sveva duvidhopi ubhayattho nāma. iminā nayena  sabbavāresu attho veditabbo.
 ayaṃ pana viseso — byāpādassa nissaraṇantiādīsu hi  dveva nissaraṇāni vikkhambhananissaraṇañca samucchedanissaraṇañca.  tattha byāpādassa tāva mettāya paṭhamajjhānaṃ vikkhambhananissaraṇaṃ,  anāgāmimaggo samucchedanissaraṇaṃ. thinamiddhassa ālokasaññā  vikkhambhananissaraṇaṃ, arahattamaggo samucchedanissaraṇaṃ. 
uddhaccakukkuccassa yo koci samatho vikkhambhananissaraṇaṃ,  uddhaccassa panettha arahattamaggo, kukkuccassa anāgāmimaggo  samucchedanissaraṇaṃ. vicikicchāya dhammavavatthānaṃ  vikkhambhananissaraṇaṃ, paṭhamamaggo samucchedanissaraṇaṃ.
 yā panettha seyyathāpi brāhmaṇa udapatto saṃsaṭṭho lākhāya  vātiādikā upamā vuttā, tāsu udapattoti udakabharitā pāti.  saṃsaṭṭhoti vaṇṇabhedakaraṇavasena saṃsaṭṭho. pakkuthitoti kuthito.  usmudakajātoti usumajāto. sevālapaṇakapariyonaddhoti  tilabījakādibhedena sevālena vā nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena  vā udakapiṭṭhiṃ chādetvā nibbattapaṇakena pariyonaddho.  vāteritoti vātena erito kampito. āviloti appasanno. luḷitoti  asannisinno. kalalībhūtoti kaddamībhūto. andhakāre nikkhittoti  koṭṭhantarādibhede anālokaṭṭhāne ṭhapito. imasmiṃ sutte bhagavā  tīhi bhavehi desanaṃ nivattetvā arahattanikūṭena desanaṃ  niṭṭhāpesi, brāhmaṇo pana saraṇamatte patiṭṭhito.

236-. Trong bài kinh thứ năm, chữ “pageva” (huống chi) cũng giống như câu đầu tiên.

“pañcame pagevā”: nghĩa là ngay từ đoạn đầu tiên.

“kāmarāgapariyuṭṭhitena”: nghĩa là bị dục tham bao trùm.
“kāmarāgaparetena”: nghĩa là bị dục tham dẫn dắt, chi phối.

“nissaraṇaṃ” (lối thoát) của dục tham có ba loại:

1.    Vikkhambhana-nissaraṇa – lối thoát do đè nén

2.    Tadaṅga-nissaraṇa – lối thoát do đoạn trừ từng phần

3.    Samuccheda-nissaraṇa – lối thoát do đoạn tận hoàn toàn

Trong đó:

• Sơ thiền trên đề mục bất tịnh là lối thoát do đè nén;
• Minh sát (vipassanā) là lối thoát do đoạn trừ từng phần;
• Đạo A-la-hán là lối thoát do đoạn tận hoàn toàn.

Cụm từ “taṃ tividhampi nappajānātī” có nghĩa là: không hiểu biết đúng như thật cả ba loại lối thoát ấy.

Trong cụm từ “attatthampītiādīsu”:

• attattha (lợi ích của mình) là lợi ích được gọi là A-la-hán quả;
• parattha (lợi ích của người khác) là lợi ích của những người hộ trì, cúng dường;
• ubhayattha (lợi ích của cả hai) là cả hai lợi ích trên.

Theo phương thức này, ý nghĩa trong tất cả các đoạn còn lại cũng nên được hiểu tương tự.

Theo cách này nên hiểu “lợi ích” trong tất cả các trường hợp.

Sự khác biệt ở đây: Trong các câu “con đường thoát ly sân hận” v.v. chỉ có hai loại thoát ly – chế ngự và đoạn tận.

Trong đó: Đối với sân hận, sơ thiền từ (mettā-jhāna) là lối thoát do đè nén, đạo Bất lai (Anāgāmī-magga) là lối thoát do đoạn tận.

Đối với hôn trầm–thụy miên, tưởng ánh sáng (āloka-saññā) là lối thoát do đè nén, đạo A-la-hán là lối thoát do đoạn tận.

Đối với trạo cử–hối quá, bất kỳ pháp chỉ (samatha) nào cũng là lối thoát do đè nén; trong đó: trạo cử được đoạn tận bởi đạo A-la-hán, hối quá được đoạn tận bởi đạo Bất lai.

Đối với nghi hoặc, sự phân định rõ pháp (dhammavavatthāna) là lối thoát do đè nén, còn đạo Dự lưu (Sotāpatti-magga) là lối thoát do đoạn tận.

Các ví dụ đã nêu như “Ví như, này bà-la-môn, một bát nước bị pha với sơn” v.v.:

• Bát nước (udapatto): bát đầy nước.
• Bị pha (saṃsaṭṭho): bị trộn lẫn làm đổi màu.
• Sôi trào (pakkuthito): bị đun sôi.
• Nước nóng (usmudakajāto): trở nên nóng.
• Phủ rong rêu (sevālapaṇakapariyonaddho): bị rong hoặc tảo xanh giống lưng ếch che phủ mặt nước.
• Bị gió khuấy (vāterito): bị gió làm rung động.
• Đục (āvilo): không trong.
• Lắng động (luḷito): không lắng.
• Đầy bùn (kalalībhūto): trở thành bùn lầy.
• Đặt trong tối (andhakāre nikkhitto): đặt ở chỗ tối tăm như trong hầm v.v.

Trong bài kinh này, Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp bằng đỉnh cao là A-la-hán quả, sau khi trình bày giáo pháp liên hệ đến ba cõi hữu. Riêng vị Bà-la-môn thì chỉ an trú ở mức quy y (chưa chứng đạt Thánh quả).