Kinh Văn

237. evaṃ me sutaṃ — ekaṃ samayaṃ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate. atha kho abhayo rājakumāro yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. ekamantaṃ nisinno kho abhayo rājakumāro bhagavantaṃ etadavoca — “pūraṇo, bhante, kassapo evamāha — ‘natthi hetu, natthi paccayo aññāṇāya adassanāya. ahetu, appaccayo {appaccayā (sī.), appaccayaṃ (?)} aññāṇaṃ adassanaṃ hoti. natthi hetu, natthi paccayo ñāṇāya dassanāya. ahetu, appaccayo ñāṇaṃ dassanaṃ hotī’ti.
idha bhagavā kimāhā”ti? “atthi, rājakumāra, hetu, atthi paccayo aññāṇāya adassanāya. sahetu, sappaccayo {sappaccayā (sī.), sappaccayaṃ (?)} aññāṇaṃ adassanaṃ hoti. atthi, rājakumāra, hetu, atthi paccayo ñāṇāya dassanāya. sahetu, sappaccayo ñāṇaṃ dassanaṃ hotī”ti.
“katamo pana, bhante, hetu, katamo paccayo aññāṇāya adassanāya? kathaṃ sahetu, sappaccayo aññāṇaṃ adassanaṃ hotī”ti? “yasmiṃ kho, rājakumāra, samaye kāmarāgapariyuṭṭhitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, uppannassa ca kāmarāgassa nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ na jānāti na passati — ayampi kho, rājakumāra, hetu, ayaṃ paccayo aññāṇāya adassanāya. evampi sahetu sappaccayo aññāṇaṃ adassanaṃ hoti. “puna caparaṃ, rājakumāra, yasmiṃ samaye byāpādapariyuṭṭhitena cetasā viharati byāpādaparetena ... pe ... thinamiddhapariyuṭṭhitena... uddhaccakukkuccapariyuṭṭhitena... vicikicchāpariyuṭṭhitena cetasā viharati vicikicchāparetena, uppannāya ca vicikicchāya nissaraṇaṃ yathābhūtaṃ na jānāti na passati ayampi kho, rājakumāra, hetu, ayaṃ paccayo aññāṇāya adassanāya. evampi sahetu sappaccayo aññāṇaṃ adassanaṃ hotī”ti.
“ko nāmāyaṃ, bhante, dhammapariyāyo”ti? “nīvaraṇā nāmete, rājakumārā”ti. “taggha, bhagavā, nīvaraṇā; taggha, sugata, nīvaraṇā! ekamekenapi kho, bhante, nīvaraṇena abhibhūto yathābhūtaṃ na jāneyya na passeyya, ko pana vādo pañcahi nīvaraṇehi?
“katamo pana, bhante, hetu, katamo paccayo ñāṇāya dassanāya? kathaṃ sahetu, sappaccayo ñāṇaṃ dassanaṃ hotī”ti? “idha, rājakumāra, bhikkhu satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. so satisambojjhaṅgaṃ bhāvitena cittena yathābhūtaṃ jānāti passati — ayampi kho, rājakumāra, hetu, ayaṃ paccayo ñāṇāya dassanāya. evampi sahetu, sappaccayo ñāṇaṃ dassanaṃ hoti.
“puna caparaṃ, rājakumāra, bhikkhu ... pe ... upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ. so upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāvitena cittena yathābhūtaṃ jānāti passati — ayampi kho, rājakumāra, hetu, ayaṃ paccayo ñāṇāya dassanāya. evaṃ sahetu, sappaccayo ñāṇaṃ dassanaṃ hotī”ti.
“ko nāmāyaṃ, bhante, dhammapariyāyo”ti? “bojjhaṅgā nāmete, rājakumārā”ti. “taggha, bhagavā, bojjhaṅgā; taggha, sugata, bojjhaṅgā! ekamekenapi kho, bhante, bojjhaṅgena samannāgato yathābhūtaṃ jāneyya passeyya, ko pana vādo sattahi bojjhaṅgehi? yopi me, bhante, gijjhakūṭaṃ pabbataṃ ārohantassa kāyakilamatho cittakilamatho, sopi me paṭippassaddho, dhammo ca me abhisamito”ti. chaṭṭhaṃ.

Tôi được nghe như vầy.
Một thuở, Đức Thế Tôn ngự tại Rājagaha, trên Núi Linh Thứu. Bấy giờ, Hoàng tử Abhaya đi đến Thế Tôn, đảnh lễ Ngài, ngồi xuống một bên và thưa rằng:
“Bạch Thế Tôn, Pūraṇa Kassapa nói như sau: -- "Không có nhân, không có duyên để không biết, không thấy. Không biết, không thấy không có nhân, không có duyên. Không có nhân, không có duyên để biết, để thấy. Biết và thấy không có nhân, không có duyên". Đức Thế Tôn dạy về điều nầy như thế nào?

Này Hoàng tử, có nhân, có duyên để không biết, để không thấy. Không biết, không thấy có nhân, có duyên. Này Hoàng tử, có nhân, có duyên để biết, để thấy. Biết và thấy có nhân, có duyên.

(i. Nhân của không biết, không thấy)
“Nhưng, bạch Thế Tôn, nhân và duyên của không biết, không thấy là gì?
Do đâu mà không biết, không thấy là có nhân, có duyên?”
“Này Hoàng tử, có trường hợp khi một người sống với tâm bị ám ảnh bởi dục tham, bị dục tham chế ngự, và người ấy không biết, không thấy đúng như thật lối thoát khỏi dục tham đã khởi lên. Đây là nhân, là duyên cho không biết, không thấy; theo cách này, không biết, không thấy là có nhân, có duyên.
“Lại nữa, này Hoàng tử, có trường hợp khi một người sống với tâm bị ám ảnh bởi sân hận…
bị ám ảnh bởi hôn trầm và thụy miên…
bị ám ảnh bởi trạo cử và hối quá…
bị ám ảnh bởi nghi, bị nghi chế ngự, và người ấy không biết, không thấy đúng như thật lối thoát khỏi nghi đã khởi lên.
Điều này cũng là nhân, là duyên cho không biết, không thấy; theo cách này nữa, không biết, không thấy là có nhân, có duyên.”
“Bạch Thế Tôn, pháp được thuyết này được gọi là gì?”
“Những pháp này được gọi là các pháp cái, này Hoàng tử.”
“Thật sự là các triền cái, bạch Thế Tôn! Thật sự là các triền cái, bậc Thiện Thệ!
Người bị một triền cái chế ngự còn không thể biết và thấy các pháp đúng như thật, huống chi là người bị năm triền cái chế ngự.”

(ii. Nhân của thấy và biết)
“Nhưng, bạch Thế Tôn, nhân và duyên của thấy và biết là gì? Do đâu mà thấy và biết là có nhân, có duyên?”
“Này Hoàng tử, ở đây, một tỳ-khưu tu tập niệm giác chi, y cứ viễn ly, y cứ ly tham, y cứ đoạn diệt, hướng đến giải thoát. Với tâm đã tu tập niệm giác chi, vị ấy biết và thấy các pháp đúng như thật. Đây là nhân cho thấy và biết; theo cách này, thấy và biết là có nhân, có duyên. …

Tu tập trạch pháp giác chi ...,

Tu tập cần giác chi ..., hỷ giác chi ...,

Tu tập khinh an giác chi ...,

Tu tập định giác chi ...,
Tu tập xả giác chi, y cứ viễn ly, y cứ ly tham, y cứ đoạn diệt, hướng đến giải thoát.
Với tâm đã tu tập xả giác chi, vị ấy biết và thấy các pháp đúng như thật. Điều này cũng là nhân cho thấy và biết; theo cách này, thấy và biết là có nhân, có duyên.”
“Bạch Thế Tôn, pháp được thuyết này được gọi là gì?”
“Những pháp này được gọi là các giác chi, này Hoàng tử.”
“Thật sự là các giác chi, bạch Thế Tôn! Thật sự là các giác chi, bậc Thiện Thệ!
Người có được chỉ một giác chi cũng có thể biết và thấy các pháp đúng như thật, huống chi là người có đủ bảy giác chi. Sự mệt mỏi thân và sự mệt mỏi tâm mà con đã trải qua do leo lên Núi Linh Thứu nay đã lắng dịu. Con đã chứng ngộ Pháp.”

Chú Thích

Abhaya, thường được gọi là Abhayarājakumāra. Ông là con trai của vua Bimbisāra (Tần-bà-sa-la) và bà Padumavatī (Liên Hoa Thị), mỹ nhân của thành Ujjeni (Ujjain). Khi cậu bé lên bảy tuổi, mẹ gửi cậu đến với nhà vua, và cậu lớn lên cùng các hoàng tử trong triều đình. Ban đầu, ông chịu ảnh hưởng của Nigaṇṭha Nātaputta (Ni-kiền Tử, giáo chủ Kỳ-na giáo), người dạy ông một câu hỏi nan giải để chất vấn "Sa-môn Gotama" (Đức Phật). Trong câu trả lời của Đức Phật, hoàng tử nhận ra sự thất bại của Nigaṇṭha và sự Giác Ngộ tối thượng của Đấng Thế Tôn, rồi trở thành đệ tử của Ngài. Sau này, khi vua cha qua đời, Abhaya tâm trí bất an và xuất gia. Nhân dịp Đức Phật thuyết kinh Tālacchiggalūpama Sutta , ông chứng quả A-la-hán (Thag.26-trưởng lão tăng kệ bài 26; ThagA.i.83-84 Chú giải TLTK, tập I, trang 83 đến 84, cũng ThagA.39. Trong ThagA., tên mẹ ông không được đề cập). Kinh Abhayarājakumāra Sutta (M.i.392ff-trung bộ tập I, trang 392 vấcc trang tiếp theo, tiếng Việt: Kinh Vương Tử Vô Úy) kể về sự kiện câu hỏi nan giải này. Kinh cũng đề cập rằng lúc ấy hoàng tử có một đứa con trai nhỏ mà ông rất yêu quý.

Trong Luật Tạng (Vinaya, i.269), Abhaya được nhắc đến là người đã phát hiện Jīvaka Komārabhacca (Kỳ-bà) bị bỏ trên đống phân (theo lệnh của mẹ cậu, kỹ nữ Sālāvatī), và nuôi dưỡng cậu bé lớn lên.

Pūraṇa Kassapa một trong sáu vị thầy ngoại đạo nổi tiếng thời bấy giờ. Trong khi Kassapa cho rằng tri thức hay sự ngu si là ngẫu nhiên, không do nỗ lực hay điều kiện nào tạo nên, thì Đức Phật khẳng định mọi trạng thái tâm thức đều tuân theo luật nhân duyên. Trí tuệ không phải là một sự may mắn, và vô minh không phải là một định mệnh không thể thay đổi.

"không biết, không thấy" không đơn thuần là thiếu thông tin, mà là trạng thái tâm bị ám ảnh và chế ngự. Khi tâm bị vây hãm bởi tham, sân, hay nghi ngờ, nó giống như một thấu kính bị vẩn đục hoặc bị bẻ cong, khiến hành giả không thể nhìn thấy sự vật đúng như thật (Yathābhūta).

 Tầm quan trọng của "Lối thoát" (Nissaraṇa) là một điểm nhấn tinh tế trong đoạn 5 và 6 là cụm từ: "không biết lối thoát khỏi [triền cái] đã khởi lên". Điều này cho thấy sai lầm không nằm ở chỗ triền cái xuất hiện (vì đó là lẽ tự nhiên), mà nằm ở chỗ thiếu trí tuệ nhận diện và phương pháp để giải tỏa chúng. "Biết lối thoát" chính là bước đầu tiên của sự kiến đạo.

Đức Phật xác nhận định danh "Pháp cái hay pháp ngăn ngại" (Nīvaraṇā)  tạo nên những trạng thái tâm tiêu cực. Thái tử Abhaya đã rất tinh sắc khi nhận xét rằng: chỉ cần một chướng ngại thôi cũng đủ làm mù mắt trí tuệ. Điều này nhắc nhở hành giả về sự nguy hiểm của việc xem thường những lỗi nhỏ trong tâm thức.

Thất Giác Chi: Nhân duyên của sự sáng suốt được nêu rõ.  Ngược lại với Triền cái, Bảy Giác Chi (Niệm, Trạch pháp, Tinh tấn, Hỷ, Khinh an, Định, Xả) được trình bày như là nhân duyên tất yếu để tạo ra tri kiến. Đặc biệt, các pháp này phải đi kèm với lộ trình: Y cứ viễn ly – Ly tham – Đoạn diệt – Hướng đến giải thoát. Đây là công thức biến các trạng thái tâm trở thành năng lực giác ngộ thực thụ.

Lời khẳng định cuối cùng của Thái tử Abhaya về việc sự mệt mỏi tan biến mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Sớ giải (Atthakathā) cho biết Abhaya đã chứng quả Tu-đà-hoàn (Kiến đạo) ngay tại chỗ. Sự "mát mẻ" và "lắng dịu" không chỉ là do khí hậu trên núi Linh Thứu, mà là kết quả của việc tâm được gột rửa sạch các triền cái ngay khi thấu triệt Giáo pháp, khiến nỗi nhọc nhằn của thân xác cũng trở nên nhẹ nhõm.

Sớ Giải

237. chaṭṭhe aññāṇāya adassanāyāti aññāṇatthāya adassanatthāya. taggha bhagavā nīvaraṇāti ekaṃsena bhagavā nīvaraṇā. kāyakilamathoti kāyadaratho. cittakilamathoti cittadaratho. sopi me paṭippassaddhoti tassa kira satthu santike sītalaṃ utusappāyaṭṭhānaṃ pavisitvā nisinnassa kāyadaratho paṭipassambhi, tasmiṃ paṭipassaddhe tadanvayeneva cittadarathopi. apica maggenevassa etaṃ ubhayampi passaddhanti veditabbaṃ.

237. Trong bài kinh số sáu (của phẩm nầy):

“chaṭṭhe aññāṇāya adassanāyā”
= nhằm cho vô tri, nhằm cho không thấy biết (tức: để làm cho vô minh và bất tri khởi sinh).

“taggha bhagavā nīvaraṇā”
= quả thật, Thế Tôn nói đến các triền cái, một cách xác quyết, dứt khoát (ekaṃsena).

“kāyakilamatho”
= sự mệt mỏi, khổ nhọc của thân (kāya-daratha).

“cittakilamatho”
= sự mệt mỏi, khổ nhọc của tâm (citta-daratha).

“sopi me paṭippassaddho”
= “sự mệt mỏi ấy của tôi cũng đã được lắng dịu.”

Giải thích rằng: vị ấy, khi đến gần bậc Đạo Sư, đi vào một nơi có khí hậu mát mẻ, dễ chịu, rồi ngồi xuống; khi ấy, sự mệt mỏi của thân được lắng dịu. Khi sự mệt mỏi của thân đã lắng dịu, thì sự mệt mỏi của tâm, nương theo đó, cũng lắng dịu theo.

Hơn nữa, cần phải hiểu rằng: cả hai sự lắng dịu ấy (của thân và của tâm) cũng được lắng dịu nhờ chính Đạo (magga).

 Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

VI. Phẩm Tổng Nhiếp Giác Chi

56. VI. Abhaya (Vô úy) (Tạp 27,1, Ðại 2,191a) (S.v,126)

1) Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn trú ở Ràjagaha (Vương Xá), tại núi Linh Thứu.

2) Rồi hoàng tử Abhaya đi đến Thế Tôn; sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, hoàng tử Abhaya bạch Thế Tôn:

3) -- Bạch Thế Tôn, Puurana Kassapa nói như sau:

-- "Không có nhân, không có duyên để không biết, không thấy. Không biết, không thấy không có nhân, không có duyên. Không có nhân, không có duyên để biết, để thấy. Biết và thấy không có nhân, không có duyên". Ở đây, Thế Tôn đã nói như thế nào?

4) -- Này Hoàng tử, có nhân, có duyên để không biết, để không thấy. Không biết, không thấy có nhân, có duyên. Này Hoàng tử, có nhân, có duyên để biết, để thấy. Biết và thấy có nhân, có duyên.

I

5) -- Do nhân nào, do duyên nào, bạch Thế Tôn, để không biết, để không thấy? Như thế nào không biết, không thấy có nhân, có duyên?

6) -- Này Hoàng tử, khi nào trú với tâm bị dục tham xâm chiếm, bị dục tham chi phối và như thật không biết, không thấy sự xuất ly khỏi dục và tham đã sanh; đây là nhân, đây là duyên, này Hoàng tử, để không biết, để không thấy. Như vậy, không biết, không thấy có nhân, có duyên.

7) Lại nữa, này Hoàng tử, khi nào trú với tâm bị sân xâm chiếm, bị sân chi phối...

8) Lại nữa, này Hoàng tử, khi nào trú với tâm bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, bị hôn trầm thụy miên chi phối...

9) Lại nữa, này Hoàng tử, khi nào trú với tâm bị trạo hối xâm chiếm, bị trạo hối chi phối...

10) Lại nữa, này Hoàng tử, khi nào trú với tâm bị nghi hoặc xâm chiếm, bị nghi hoặc chi phối, và thật sự không biết, không thấy sự xuất ly khỏi nghi hoặc đã sanh; đây là nhân, đây là duyên, này Hoàng tử, để không biết, không thấy. Như vậy, không biết, không thấy có nhân, có duyên.

11) -- Bạch Thế Tôn, pháp môn này được gọi là gì?

-- Này Hoàng tử, được gọi là các triền cái.

-- Thật vậy, chúng là triền cái, bạch Thế Tôn. Thật vậy, chúng là triền cái, bạch Thiện Thệ. Chỉ bị chinh phục bởi một triền cái mà thôi, bạch Thế Tôn, cũng không có thể biết như thật, thấy như thật, còn nói gì bị cả năm triền cái chinh phục.

II

12) -- Nhưng, bạch Thế Tôn, do nhân nào, do duyên nào để biết, để thấy? Như thế nào biết và thấy có nhân, có duyên?

13) -- Ở đây, này Hoàng tử, Tỷ-kheo tu tập niệm giác chi liên hệ đến viễn ly, liên hệ đến ly tham, liên hệ đến đoạn diệt, hướng đến từ bỏ. Vị ấy nhờ tâm được tu tập niệm giác chi nên như thật biết và thấy. Ðây là nhân, đây là duyên, này Hoàng tử, để biết, để thấy. Như vậy, biết và thấy có nhân, có duyên.

14-18) Lại nữa, này Hoàng tử, Tỷ-kheo...

19) Lại nữa, này Hoàng tử, Tỷ-kheo tu tập xả giác chi liên hệ đến viễn ly, liên hệ đến ly tham, liên hệ đến đoạn diệt, hướng đến từ bỏ. Vị ấy nhờ tâm được tu tập xả giác chi nên như thật biết và thấy. Ðây là nhân, đây là duyên để biết, để thấy. Như vậy, thấy và biết có nhân, có duyên.

20) -- Bạch Thế Tôn, pháp môn này được gọi là gì?

-- Này Hoàng tử, được gọi là các giác chi.

-- Thật vậy, chúng là giác chi, bạch Thế Tôn. Thật vậy, chúng là giác chi, bạch Thiện Thệ. Bạch Thế Tôn, chỉ được đầy đủ với một giác chi mà thôi đã có thể như thật thấy và biết, còn nói gì đầy đủ cả bảy giác chi.

Bạch Thế Tôn, sự mệt nhọc về thân và mệt nhọc về tâm khi con leo lên núi Linh Thứu đã đươc khinh an, nhẹ nhàng và pháp đã được con hoàn toàn chứng đắc.