sādhu jāgarataṃ sutto, sādhu suttesu jāgaro.
sādhumetaṃ vijānāsi, sādhu paṭibhaṇāsi meti.

Lành thay người tỉnh thức,
Lành thay người tịnh mặc,
Lành thay người thấu đạt
Lành thay khéo trả lời
Câu chuyện thời Phật tại thế

“Ai là người thức…” — Bậc Đạo Sư kể câu chuyện này khi Ngài đang trú tại Kỳ Viên (Jetavana), liên quan đến một cư sĩ tại gia.

Người cư sĩ ấy là một thánh đệ tử Phật đã chứng quả dự lưu. Một lần nọ, ông cùng với một đoàn xe hàng rời Sāvatthī, đi theo con đường xuyên rừng. Đến một nơi dễ chịu, có nước mát, trưởng đoàn cho tháo ách năm trăm cỗ xe, sắp đặt đồ ăn cả khô lẫn mềm, rồi dừng lại nghỉ đêm tại đó. Mọi người trong đoàn nằm ngủ rải rác.

Riêng người cư sĩ ấy thì kinh hành dưới gốc một cây, gần chỗ của trưởng đoàn xe.

Bấy giờ có bọn cướp mưu tính cướp phá đoàn xe. Chúng cầm nhiều loại vũ khí trong tay, bao vây chung quanh và chờ đợi. Thấy người cư sĩ đang đi kinh hành, chúng đứng rình, định chờ đến khi ông ngủ thì mới ra tay cướp bóc. Nhưng ông đi kinh hành suốt cả đêm, không hề nằm xuống.

Đến rạng sáng, bọn cướp vứt bỏ gậy gộc, đá sỏi và các thứ vũ khí đã nhặt, rồi bỏ đi, vừa đi vừa nói với nhau:

“Đoàn thương buôn giữ được tài sản và mạng sống là nhờ người luôn tỉnh thức tinh cần kia.  Nên tỏ lòng kính trọng đối với người ấy.”

Các người trong đoàn xe thức dậy sớm, thấy những hòn đá và vật dụng bị bọn cướp vứt bỏ, liền hiểu rằng chính nhờ người cư sĩ ấy mà họ được bình an. Họ bày tỏ sự kính trọng quý mến thật nhiều đối với ông, và nhận biết rằng tính mạng và tài sản được bảo toàn người tỉnh thức trong đêm.

Người cư sĩ đi đến nơi cần đến, lo xong công việc, rồi quay trở về Sāvatthī, sau đó đến Kỳ Viên, đảnh lễ Đức Như Lai, ngồi xuống một bên. Khi được Đức Thế Tôn hỏi, ông kể lại toàn bộ sự việc.

Đức Thế Tôn nói:

“Này cư sĩ, không phải chỉ riêng ông mới đạt được công đức đặc biệt do sự tỉnh thức và hộ trì; các bậc hiền trí thời xưa cũng đã làm như vậy.”

Theo lời thỉnh cầu của người cư sĩ, Ngài kể một câu chuyện quá khứ.

Câu chuyện tiền thân

Thuở xưa, trong kỷ nguyên của những vị vua Brahmadatta trị vì  Bārāṇasī (Ba-la-nại), Bồ-tát sinh ra trong một gia đình Bà-la-môn. Khi trưởng thành, Ngài học thông nhiều môn học tại Takkasilā, rồi trở về cố hương sống đời sung túc. Sau một thời gian, Ngài từ bỏ gia đình, xuất gia làm ẩn sĩ.

Chẳng bao lâu, Ngài chứng đạt năng lực thiền định, và cư trú ở Tuyết sơn. Ngài có đặc hạnh là ban đêm thường đi kinh hành trong tỉnh thức.

Một vị thọ thần sống ở cây đại thụ cuối đường kinh hành rất hoan hỷ trước hạnh tu ấy, có lần cất tiếng hỏi Bồ-tát bằng kệ ngôn:

Ai thức khi người ngủ?
Ai nghỉ giữa vần xoay?
Ai thông câu huyền vấn,
Ai đáp trọn lời này?

Bồ-tát nghe tiếng vị thần, liền đáp lại bằng bài kệ:

Ta thức khi người ngủ,
Ta nghỉ giữa vần xoay.
Ta thông câu huyền vấn,
Ta đáp trọn lời này.

Vị thần lại hỏi tiếp bằng bài kệ:

“Vì sao ngươi thức khi người khác ngủ,
Vì sao ngươi nghỉ giữa cuộc vần xoay?
Vì sao ngươi đọc được câu đố của ta,
Và vì sao trả lời được điều ấy?”

Bồ-tát giải thích ý nghĩa:

Thế nhân không chừng mực,
Sống phóng túng đêm ngày;
Luôn chạy quanh dục vọng,
Là thế, hỡi Thần cây.

Ai cõi lòng trong sáng,
Ít bụi tham sân si
Giữa rừng mê, trí rạng
Là tỉnh giữa cõi mê.

Vì thế ta người thức,
Giữa cõi mộng mê này;
Vì thế ta tịnh mặc,
Giữa nhân thế cuồng quay.

Khi Đại Sĩ nói xong lời này, vị thọ thần vô cùng hoan hỷ, liền tán thán Ngài bằng bài kệ cuối:

Lành thay người tỉnh thức,
Lành thay người tịnh mặc,
Lành thay người thấu đạt
Lành thay khéo trả lời

Nói lời ca ngợi Bồ-tát xong, vị thọ thần trở lại trú xứ của mình.

Sau khi giảng dạy xong, Đức Thế Tôn nhận diện tiền thân:

“Khi ấy, vị thần cây chính là Uppalavaṇṇā, còn vị ẩn sĩ chính là Ta.”

Tỳ khưu Giác Đẳng phóng tác từ Kinh Bổn Sanh