Đức Phật rất thực tế và rõ ràng khi dạy đệ tử: nghe pháp mà không thực hành thì cũng như không. Vị tỳ khưu “lang thang đây đó” sau khi được dạy thiền án là hình ảnh tiêu biểu cho những người chỉ thích nghe, thích học lý thuyết, nhưng thiếu tinh tấn thực tu. “Kāyavivekaṃ nānuyuñjati” – không tu tập thân viễn ly – nghĩa là không giữ oai nghi, không an trú trong chánh niệm, dễ bị phóng dật cuốn theo. Đức Phật dùng lời dạy ngắn gọn (saṃkhittena desanaṃ) để khích lệ, nhưng cốt lõi là nhắc lại chánh kiến cơ bản: kammassakatādiṭṭhi – hiểu rõ “mỗi chúng sanh phải gặt quả do nghiệp riêng đã tạo”.

Kinh Văn

369. ekaṃ samayaṃ bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. atha kho aññataro bhikkhu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. ekamantaṃ nisinno kho so bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca — “sādhu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetu, yamahaṃ bhagavato dhammaṃ sutvā eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto vihareyyan”ti. “evameva panidhekacce moghapurisā mañceva {mameva (sī.)} ajjhesanti, dhamme ca bhāsite mameva anubandhitabbaṃ maññantī”ti. “desetu me, bhante, bhagavā saṃkhittena dhammaṃ, desetu sugato saṃkhittena dhammaṃ. appeva nāmāhaṃ bhagavato bhāsitassa atthaṃ jāneyyaṃ, appeva nāmāhaṃ bhagavato bhāsitassa dāyādo assan”ti. “tasmātiha tvaṃ, bhikkhu, ādimeva visodhehi kusalesu dhammesu. ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā. yato kho te, bhikkhu, sīlañca suvisuddhaṃ bhavissati diṭṭhi ca ujukā, tato tvaṃ, bhikkhu, sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya cattāro satipaṭṭhāne tividhena bhāveyyāsi.
katame cattāro? idha tvaṃ, bhikkhu, ajjhattaṃ vā kāye kāyānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; bahiddhā vā kāye kāyānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ; ajjhattabahiddhā vā kāye kāyānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. ajjhattaṃ vā vedanāsu ... pe ... bahiddhā vā vedanāsu ... pe ... ajjhattabahiddhā vā vedanāsu vedanānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. ajjhattaṃ vā citte ... pe ... bahiddhā vā citte ... pe ... ajjhattabahiddhā vā citte cittānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. ajjhattaṃ vā dhammesu ... pe ... bahiddhā vā dhammesu ... pe ... ajjhattabahiddhā vā dhammesu dhammānupassī viharāhi ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṃ. yato kho tvaṃ, bhikkhu, sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ tividhena bhāvessasi, tato tuyhaṃ, bhikkhu, yā ratti vā divaso vā āgamissati vuddhiyeva pāṭikaṅkhā kusalesu dhammesu, no parihānī”ti.
atha kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi. atha kho so bhikkhu eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva — yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṃ pabbajanti, tadanuttaraṃ — brahmacariyapariyosānaṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. “khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā”ti abbhaññāsi. aññataro ca pana so bhikkhu arahataṃ ahosīti. tatiyaṃ.
Tôi được nghe như vầy.
Một thuở,  Đức Thế Tôn ngự tại Sāvatthī, trong Kỳ Viên, ngôi già lam của ông Anāthapiṇḍika dâng cúng.  Bấy giờ, có một Tỳ-khưu đi đến gần Thế Tôn, đảnh lễ Ngài, rồi ngồi xuống một bên và thưa rằng:
“Bạch Thế Tôn, thật tốt lành thay nếu Thế Tôn dạy cho con Giáo pháp một cách vắn tắt, để sau khi nghe Giáo pháp từ Thế Tôn, con có thể sống độc cư, viễn ly, tinh cần, nhiệt tâm và kiên quyết.”
“Ở đây, này Tỳ-khưu, có những người thiểu trí cũng đã thỉnh cầu Ta theo cách như vậy; nhưng sau khi Ta thuyết pháp cho họ, họ lại chỉ nghĩ đến việc đi theo hầu cận Ta.”
“Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn dạy cho con Giáo pháp một cách vắn tắt!
Bạch Đấng Thiện Thệ, xin dạy cho con Giáo pháp một cách vắn tắt!
Có thể con sẽ hiểu được ý nghĩa lời dạy của Thế Tôn; có thể con sẽ trở thành người thừa tự lời dạy của Thế Tôn.”
“Vậy thì này Tỳ-khưu, trước hết hãy làm cho trong sạch điểm khởi đầu của các thiện pháp. Và đâu là điểm khởi đầu của các thiện pháp? Đó là giới hạnh được thanh tịnh và chánh kiến được ngay thẳng.

Rồi này Tỳ-khưu, khi giới hạnh của Thầy đã được thanh tịnh và chánh kiến đã được ngay thẳng, y cứ trên giới, an trú trên giới, ông hãy tu tập bốn niệm xứ theo ba cách.
“Thế nào là bốn?
Ở đây, này Tỳ-khưu, hãy an trú quán thân nơi nội giới, quán thân nơi ngoại giới, quán thân nơi nội và ngoại giới với  tinh cần, tỉnh giác, chánh niệm; đoạn trừ tham ưu ở đời.

Ở đây, này Tỳ-khưu, hãy an trú quán thọ nơi nội giới, quán thọ nơi ngoại giới, quán thọ nơi nội và ngoại giới với  tinh cần, tỉnh giác, chánh niệm; đoạn trừ tham ưu ở đời.

Ở đây, này Tỳ-khưu, hãy an trú quán tâm nơi nội giới, quán tâm nơi ngoại giới, quán tâm nơi nội và ngoại giới với  tinh cần, tỉnh giác, chánh niệm; đoạn trừ tham ưu ở đời.

Ở đây, này Tỳ-khưu, hãy an trú quán tâm nơi nội giới, quán tâm nơi ngoại giới, quán tâm nơi nội và ngoại giới với  tinh cần, tỉnh giác, chánh niệm; đoạn trừ tham ưu ở đời.

Ở đây, này Tỳ-khưu, hãy an trú quán pháp nơi nội giới, quán pháp nơi ngoại giới, quán pháp nơi nội và ngoại giới với  tinh cần, tỉnh giác, chánh niệm; đoạn trừ tham ưu ở đời.
“Khi nào, này Tỳ-khưu, y cứ trên giới, an trú trên giới, ông tu tập bốn niệm xứ này theo ba cách như vậy, thì dù ngày hay đêm, ông chỉ có thể mong đợi sự tăng trưởng của các thiện pháp, chứ không có sự suy giảm.”
Rồi vị Tỳ-khưu ấy, hoan hỷ và thọ trì lời dạy của Thế Tôn, liền đứng dậy, đảnh lễ Đức Thế Tôn, thân bên phải hướng về Ngài và ra đi.
Sau đó, vị Tỳ-khưu ấy sống độc cư, viễn ly, tinh cần, nhiệt tâm và kiên quyết, và ngay trong đời sống hiện tại, với thắng trí tự thân chứng ngộ, đã chứng đạt và an trú trong mục tiêu vô thượng của phạm hạnh, vì mục tiêu ấy mà các thiện gia nam tử chân chánh từ bỏ đời sống tại gia, xuất gia sống không gia đình. Vị ấy tự thân biết rõ: “Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm xong, không còn trở lui trạng thái tử sanh này nữa.”. Vị Tỳ-khưu ấy đã trở thành một bậc A-la-hán.

Chú Thích

Thỉnh cầu “dạy pháp vắn tắt”
Lời thỉnh cầu của vị Tỳ-khưu phản ánh chí nguyện chân chánh: muốn sống độc cư, viễn ly, tinh cần, chứ không tìm hiểu giáo pháp để học hỏi suông hay cầu danh lợi.

Lời nhắc nhở của Đức Phật
Đức Phật nhắc đến những người “thiểu trí” xin pháp ngắn gọn nhưng sau đó chỉ thích theo hầu cận Thế Tôn, không chịu thực hành. Đây là lời cảnh tỉnh đối với khuynh hướng tham gần gũi Thầy mà thiếu tinh tấn tu tập.

“Điểm khởi đầu của các thiện pháp” Theo Sớ giải, “điểm khởi đầu” là giới thanh tịnh và chánh kiến ngay thẳng (kammassakatā-diṭṭhi – thấy rõ nghiệp và quả của nghiệp). Không có hai yếu tố này, mọi pháp tu cao hơn đều không thể thành tựu.

“Y cứ trên giới, an trú trên giới” Giới không chỉ là nền móng đạo đức mà còn là điều kiện nâng đỡ tâm, giúp niệm và định được vững chắc khi hành Tứ Niệm Xứ.

Tu Tứ Niệm Xứ “theo ba cách”:“Quán nội giới, quán ngoại giới, quán nội và ngoại giới” nhằm phá trừ chấp ngã, giúp hành giả không đồng hóa thân–thọ–tâm–pháp là “ta” hay “của ta”.

Tinh cần – tỉnh giác – chánh niệm. Ba yếu tố này tương ứng với tinh tấn, trí tuệ tỉnh thức (sampajañña) và niệm, là các chi phần thiết yếu của đạo lộ giải thoát.

“Đoạn trừ tham ưu ở đời” Theo chú giải, “đời” (loka) ở đây chính là năm uẩn. Khi Tứ Niệm Xứ được tu tập đúng mức, tham (abhijjhā) và ưu (domanassa) đối với năm uẩn dần được đoạn trừ.

Lời khẳng định của Đức Phật. Đức Phật khẳng định: người tu Tứ Niệm Xứ như vậy chỉ có tăng trưởng thiện pháp, không có suy giảm – một lời bảo đảm về tính đúng đắn của con đường.

Sớ Giải

369. tatiye evameva panidhekacceti so kira bhikkhu kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā ito cito ca āhiṇḍati, kāyavivekaṃ nānuyuñjati. tena naṃ bhagavā niggaṇhanto evamāha. tasmāti yasmā saṃkhittena desanaṃ yācasi, tasmā. diṭṭhīti kammassakatādiṭṭhi.

369. Tatiye evameva panidhekacceti Trong bài kinh thứ ba của phẩm nầy, Đức Phật dạy: “Evameva panidhekacce” (cũng như vậy, có một số vị tỳ khưu...).

so kira bhikkhu kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā ito cito ca āhiṇḍati, kāyavivekaṃ nānuyuñjati Vị tỳ khưu ấy sau khi được nghe dạy về đề mục thiền (kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā – được thuyết giảng đề mục), lại lang thang đây đó (ito cito ca āhiṇḍati – đi tới đi lui vô mục đích), không thực hành “thân viễn ly (kāyavivekaṃ nānuyuñjati)”  –

tena naṃ bhagavā niggaṇhanto evamāha Vì lý do ấy, Đức Thế Tôn nhắc nhở (niggaṇhanto – khuyên nhắc) vị tỳ khưu đó và dạy như sau.

tasmāti yasmā saṃkhittena desanaṃ yācasi, tasmā “Tasmā” (vì vậy): Vì vị tỳ khưu ấy đã thỉnh cầu Đức Phật thuyết pháp ngắn gọn (saṃkhittena desanaṃ yācasi – xin dạy pháp ngắn gọn), nên Đức Phật đáp lại bằng lời dạy ngắn gọn nhưng sâu sắc.

diṭṭhīti kammassakatādiṭṭhi “Diṭṭhi” (thấy biết) ở đây ám chỉ chánh kiến về nghiệp và quả của nghiệp (kammassakatādiṭṭhi – chánh kiến “hành động là của mình, quả báo là của mình”). Sớ giải ngầm chỉ rằng vị tỳ khưu này thiếu chánh kiến vững chắc: dù được dạy đề mục thiền, nhưng không thực hành, chỉ lang thang, nên Đức Phật nhắc nhở về chánh kiến cơ bản – hiểu rõ nghiệp quả – để khơi dậy tinh tấn, tránh phóng dật.