Trong Thắng Pháp Abhidhamma, Jhāna (Thiền định/Thiền na) không chỉ là một trạng thái thư giãn hay tĩnh lặng đơn thuần. Đó là một tiến trình chuyển hóa tâm thức từ cõi Dục (Kāmāvacara) sang cõi Sắc (Rūpāvacara) và Vô Sắc (Arūpāvacara), thông qua việc tôi luyện các thành tố tâm lý đặc biệt.

1. Cốt tủy của định: Thiền chi (Jhānaṅga)

Một trạng thái tâm thiền được nhận diện không phải qua cảm xúc chủ quan mà qua sự hiện diện của các Thiền chi (Jhānaṅga). Đây là những tâm sở (Cetasika) đóng vai trò xương sống cho định lực.

1.1. Phân tích chức năng năm Thiền chi

• Tầm (Vitakka): Chức năng "đưa tâm lên đối tượng". Sớ giải ví Tầm như con ong hướng về đóa hoa. Tầm giúp tâm không rời xa thiền án, trực tiếp đối trị với hôn trầm và thụy miên.
• Tứ (Vicāra): Chức năng "giữ tâm khăng khít và xoa nắn đối tượng". Nếu Tầm là sự hướng tới, thì Tứ là sự quan sát tỉ mỉ, giúp tâm ổn định bền vững, đối trị với hoài nghi (vicikicchā).
• Hỷ (Pīti): Sự hân hoan, niềm vui sướng do tâm định tạo ra. Hỷ có 5 cấp độ từ nhẹ nhàng đến đại hỷ (pharaṇa-pīti), đối trị với tâm sân hận (byāpāda).
• Lạc (Sukha): Sự an lạc thẩm thấu sâu sắc vào nội tâm. Lạc khác Hỷ ở chỗ nó tĩnh lặng và sâu lắng hơn, trực tiếp đối trị với trạo cử và hối tiếc (uddhacca-kukkucca).
• Định (Ekaggatā): Tâm nhất điểm, sức mạnh cốt lõi giữ tâm bất động trên một đối tượng duy nhất, đối trị trực tiếp với tham dục (kāmacchanda).

1.2. Tiến trình xả bỏ các chi thô

Abhidhamma giải thích rằng các bậc thiền cao hơn (từ Nhị thiền đến Ngũ thiền theo hệ 5 bậc) không phải là thêm vào cái gì mới, mà là xả bỏ những thành tố thô kệch. Khi Định đã vững, Tầm và Tứ trở nên dư thừa và gây xao động, hành giả lần lượt buông bỏ chúng để tâm trở nên vi tế và tĩnh lặng tuyệt đối.

Thắng Pháp Tạng liệt kê năm tầng thiền trong lúc Kinh Tạng đề cập bốn tầng thiền. Sự phân loại thiền chứng có bốn liên quan đến các cõi sắc giới tái sanh. Trong lúc sự phân chia thiền chứng có năm liên quan tới điểm “vô tầm hữu tứ” vốn cũng có đề cập trong Kinh Tạng.

Bảng liệt kê năm tầng thiền chứng (trong Thắng Pháp Tạng):

Sơ thiền có đủ tầm, tứ, hỷ, lạc, định

Nhị thiền không còn tầm

Tam thiền không còn tứ

Tứ thiền không còn hỳ

Ngũ thiền chỉ còn định, bấy giờ thay vào lạc là xả.

Bảng liệt kê bốn tầng thiền chứng (trong Kinh Tạng):

Sơ thiền có đủ tầm, tứ, hỷ, lạc, định

Nhị thiền không còn tầm, tứ

Tam thiền không còn hỷ

Tứ thiền chỉ còn định, bấy giờ thay vào lạc là xả.

2. Sự khác biệt giữa "Tu thiền" và "Nhập thiền"

Abhidhamma phân biệt rõ ràng giữa "tu thiền" (bhāvanā) và "nhập thiền" (appanā samādhi), tránh nhầm lẫn giữa quá trình rèn luyện và trạng thái đạt được. Điều này giúp hành giả hiểu rằng Jhāna không phải tự nhiên mà đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng.

Tu thiền là giai đoạn chuẩn bị (parikamma), nơi hành giả sử dụng các tâm đại thiện (mahākusala citta) thuộc cõi Dục để rèn luyện chánh niệm (sati) và tỉnh giác (sampajañña). Đây là quá trình tích lũy năng lực, bao gồm việc chọn thiền án phù hợp (như 40 kammaṭṭhāna trong Visuddhimagga), duy trì giới luật (sīla) làm nền tảng, và thực hành định cận hành (upacāra samādhi). Trong giai đoạn này, tâm vẫn thuộc cõi Dục, dễ bị phân tán bởi triền cái. Hành giả phải tinh tấn để vượt qua các trở ngại, như sử dụng đối trị pháp (paṭipakkha) để làm lắng dịu tham sân si. Tu thiền có thể kéo dài hàng năm, đòi hỏi kiên trì và môi trường viễn ly.

Ngược lại, nhập thiền là sát-na an chỉ định (appanā), khi tâm chuyển hẳn sang tâm đáo đại (mahaggata citta) thuộc Sắc giới hoặc Vô sắc giới. Lúc này, tâm sở định (ekaggatā) trở nên hùng hậu, tâm hoàn toàn bất động trên đối tượng, không còn bị giác quan chi phối. Theo Abhidhamma, nhập Jhāna xảy ra khi dòng tâm thức vượt qua ngưỡng cận hành, với javana (tốc hành tâm) kéo dài vô hạn. Thời gian nhập có thể từ vài phút đến nhiều ngày, tùy theo sức mạnh của hành giả. Ví dụ, một vị A-la-hán có thể nhập Tứ thiền và trú trong đó bảy ngày mà không ăn uống.

Sự khác biệt này nhấn mạnh rằng tu thiền là hành trình, còn nhập thiền là đỉnh điểm tạm thời. Không có tu thiền đúng cách, không thể nhập Jhāna. Ngài Buddhaghosa ví tu thiền như cày ruộng, nhập thiền như gặt hái.

Khoảnh khắc chứng thiền và nhập thiền (Appanā-vīthi) – diễn trình tâm siêu việt

Trong Thắng Pháp, khoảnh khắc một người chứng thiền được mô tả qua một lộ trình tâm (Citta-vīthi) cực ngắn nhưng đầy biến động:

1.    Hướng ý môn (Manodvārāvajjana): Tâm quay về Quang tướng.

2.    Chuẩn bị (Parikamma): Chuẩn bị cho sự chuyển đổi.

3.    Cận hành (Upacāra): Tâm tiến sát đến ranh giới của định.

4.    Thuận thứ (Anuloma): Tâm phù thuận với cả cõi thấp và cõi cao sắp tới.

5.    Chuyển tộc (Gotrabhū): Đây là sát-na "thần thánh". Tâm cắt đứt dòng giống cõi Dục (Kāmāvacara) để bước sang dòng giống cõi Đáo đại (Mahaggata).

6.    Tâm Thiền (Jhāna Citta): Sát-na thiền đầu tiên xuất hiện.

Khi nhập thiền sau đó thì các tâm thiền sẽ sanh khởi trong thời gian lâu hơn.

Sau khi chứng thiền, hành giả phải rèn luyện 5 sự tinh luyện tự tại (Vasīcác tâm thiền sẽ sanh khởi trong thời gian lâu hơn:

• Hướng tâm một cách thuần thục: hướng tâm đến thiền án nhanh chóng.
• Nhập thiền một cách thuần thục: Nhập định bất cứ lúc nào.
• Trú thiền một cách thuần thục: Định đoạt thời gian ở trong thiền (ví dụ đúng 2 tiếng sẽ xuất thiền).
• Xuất thiền một cách thuần thục: Ra khỏi thiền một cách chủ động.
• Hồi quán một cách thuần thục: Khả năng quán chiếu lại các chi thiền sau khi xuất định.

3. Năng lực của Jhāna qua ba khía cạnh

Năng lực của thiền được đo lường bằng sức mạnh chuyển hóa thực tại tâm linh:

• Đối trị năm pháp Triền cái: Các thiền chi có công năng "vây hãm" và làm lắng dịu năm chướng ngại: Tầm đối trị Hôn trầm; Tứ đối trị Nghi; Hỷ đối trị Sân; Lạc đối trị Trạo hối; Định đối trị Tham dục.
• Kéo dài phân đoạn xử lý (Javana) trong diễn trình tâm. Ở tâm cõi Dục bình thường, tiến trình Tốc hành tâm (Javana) chỉ kéo dài tối đa 7 sát-na. Tuy nhiên, khi nhập Jhāna, hành giả có thể kéo dài dòng Javana này tới hàng tỷ sát-na liên tục (có thể kéo dài nhiều giờ hoặc nhiều ngày) mà không bị gián đoạn. Điều nầy chỉ có thể thực hiện với năng lực tam muội định của thiền.
• Làm nền tảng tu tập tâm diệu trí để có những năng lực siêu nhiên (ngũ thông)
• Dẫn tới đỉnh điểm Tâm giải thoát (Cetovimutti): Jhāna làm cho tâm trở nên trong sạch, nhu nhuyễn và dễ sử dụng. Đây là nền tảng của "Định giải thoát", giúp tâm thoát khỏi sự kìm kẹp của phiền não thô, làm tiền đề để tuệ giác (Vipassanā) bùng nổ dẫn đến đạo quả.

4. Vai trò khác biệt của các Tâm thiền theo phân loại

Abhidhamma phân loại tâm Jhāna dựa trên bản chất và công năng của chúng:

Tâm thiện sắc giới và vô sắc giới là tâm thiền do hành giả nỗ lực tu tập đạt được. Có năng lực tạo ra quả phúc báo cao thượng.

Tâm quả sắc giới và vô sắc giới là quả của tâm thiện là tâm làm việc tái sinh (và tiềm thức) đưa chúng sinh tái sinh về các cõi Phạm Thiên (Sắc giới/Vô sắc giới). Những tâm quả nầy không có vai trò gì đối với chúng sanh cõi dục giới.

Tâm duy tác sắc giới và vô sắc giới là tâm thiền của bậc A-la-hán. Tâm này không tạo nghiệp mới, chỉ đơn thuần là trạng thái an trú hiện tại lạc.

Tâm siêu thế  là tâm thiền kết hợp với tuệ để sát trừ phiền não và sau đó là tâm quả siêu thế. Định ở đây lấy niết bàn làm cảnh. Tất cả tâm đạo và tâm quả đều có trạng thái tam muội định, tối thiểu là là sơ thiền cho dù không có chứng thiền trước đó.

5. So sánh: Thiền (Jhāna) trong Abhidhamma và Thiền Tông (Trung Hoa - Nhật Bản)

Mặc từ chữ “jhāna” phiên âm là “chan” trong tiếng Trung Hoa, âm Hán Việt là “thiền”, âm tiếng Nhật là “zen” nhưng được hiểu rất khác biệt.

Sự khác biệt giữa hai hệ thống này nằm ở phương pháp và mục đích:

• Jhāna (Abhidhamma): Nhấn mạnh vào Định (Samatha) trước rồi đến Tuệ (Vipassanā). Nó có cấu trúc phân tầng rõ rệt (Sơ thiền, Nhị thiền...). Đây là sự phân tích mang tính khoa học, kỹ thuật về cách vận hành của từng sát-na tâm và tâm sở.
• Thiền Tông (Zen): Thường không chú trọng vào việc đắc các tầng định phân tầng như trên. Thiền Tông nhấn mạnh vào "Kiến tánh thành Phật" hay "Trực chỉ nhân tâm".

Thiền Trung Hoa: Mang đậm tính chất đốn ngộ (ngộ tức thời), coi thiền là trạng thái sống tỉnh giác trong mọi sinh hoạt (gánh nước, chẻ củi).Thiền Nhật Bản (Zen): Nhấn mạnh vào sự tập trung tuyệt đối (Zazen) để đạt đến trạng thái "Vô" (Mu), không còn phân biệt chủ thể và đối tượng, nhưng thường bỏ qua việc phân tích chi li các thiền chi như Abhidhamma.