Chánh kiến trong bát chánh đạo thuộc phạm trù thứ ba kể trên vì sự tương quan nhuần nhuyễn với bảy chi đạo còn lại.

Chánh tư duy là ý hướng hiền thiện trong suy nghĩ.  Tấm thức với tập tánh cố hữu của chúng sanh luôn hướng đến cái gì đó. Ba tư duy được xem là đưa chúng sanh vào hệ luỵ là dục tư duy hay ý hướng di tìm những thứ thoả mãn thị hiếu; sân tư duy là ý hướng tập chú vào sự bất bình bực tức; hại tư duy là ý hướng gây phiền luỵ khổ đau cho chúng sanh do hiềm hận. Những ý hướng nầy luôn tồn tại hằng trong tâm tư chúng sanh trở thành tập tánh nhiều lâu đời. Tuy vậy không phải là không có cách hoán chuyển. Để huân tu chánh tư duy không phải chỉ “nói không” mà cần tích cực huân tu pháp đối trị. Ba pháp tích cực tạo nên chánh tư duy là:

A.  Ly tham tư duy hay ý hướng buông xả. Là thường xuyên ý thức về “nguy hiểm nhiều hơn vị ngọt” đối với sự dính mắc. Đây chính là một trong những điểm tế nhị của người tu tập so với quan điểm thường tình. Có thể thí dụ như có rất nhiều người “ghiền” nước ngọt phải mất thời gian dài thay đổi để thật sự thoải mái với thức uống không đường.

B.  Ly sân tư duy là ý hướng thân thiện từ mẫn. Đây là trạng thái của tâm từ. Thay vì soi mói tìm lỗi hay bất mãn điều nầy điều kia thì hàm dưỡng tâm hoà ái luôn mong mõi muôn loài được an lành.

C.  Ly hận tư duy là ý hướng cảm thông bi mẫn. Đây là trạng thái của tâm bi. Tâm bi mẫn là sự cảm thông đủ sức hoá giải những gút mắc oán hận, thù nghịch. Tâm bi mẫn mong chúng sanh thoát khố đương nhiên không mong ai bị khổ.

Khi ba chánh tư duy kể trên được tu tập thuần thục sẽ cảm nhận được nội tâm nhẹ nhàng, ít bị chi phối. và ở trong trạng thái sẳn sàng cho những thiện pháp sanh khởi và tăng trưởng.

Chánh ngữ là ngôn từ hiền thiện, không sai quấy. Sự biểu đạt qua ngôn ngữ là một phần quan trọng trong cuộc sống. Đa số nói năng theo thói quen mà không nhận ra cách sử dụng lợi nói ảnh hưởng sâu xa cuộc sống và sự tu tập. Chánh ngữ ở đây nên được hiểu là tất cả những gì được sử dụng để truyền thông dù là lời nói bằng miệng hay viết lách…

A.  Trên phương diện kiên tránh, chánh ngữ là không nói dối, không nói chia rẽ, không nói lời cay nghiệt, không nói lời nhảm nhí vô ích.

B.  Trên phương diện huân tập lời nói tốt đẹp thì nên thường áp dụng 5 nguyên tắc: nói đúng thời, nói sự thật, nói với lời hoà nhã, nói điều lợi ích, nói với lòng từ

C.  Trên phưong diện ý thức sự nguy hiểm của ngôn từ nên nhớ lời Phật dạy: Như Lai nói rằng người cố tình nói dối thì không có ác hạnh nào không làm được.

D.  Người tu tập với dụng tâm tránh xa tà ngữ cũng là một cách thanh tịnh hoá bản thân nhưng Phật ngôn trong Tăng chi bộ.

E.  Người con Phật nên suy tư về chánh ngữ của Đức Phật: chỉ nói sự thật và chỉ nói sự thật liên hệ tới giải thoát giác ngộ

Chánh ngữ không phải chỉ là đề tài lớn trong cuộc sống hằng ngày mà còn trong sự tu tập rất riêng tư và thậm chí là một chi đạo trong thời khắc tuệ giác bừng khai.

Chánh nghiệp là hành động chơn chánh. Chữ nghiệp dịch từ kammanta cần được định nghĩa và hiểu trong khuôn khổ của bát chánh đạo vì từ vựng nầy được hiểu với nhiều phạm trù khác nhau tuỳ theo ngữ cảnh.

A.  Chánh nghiệp ở đây là những tạo tác ngoài ngôn ngữ và sự mưu sinh. Chính xác hơn là thân nghiệp hiền thiện. Trong lúc ở những trường hợp khác thì nghiệp bao gồm cả khẩu nghiệp và sự nuôi mạng.

B.  Một cách đơn cử cụ thể thì chánh nghiệp là không sát hại sinh vật, không lấy của không cho, không tà hạnh trong dâm dục.

C.  Người tu tập cũng cần hiểu rộng thêm là có những điều không đơn cử nhưng liên quan tới thân nghiệp bất thiện cũng cần được tránh như dù không sát hại nhưng hành động đánh đập, gây tổn thương cho chúng sanh khác thì cũng nên tránh.

D.  Một số các vị thiền sư cũng dạy về chánh nghiệp bao gồm hành vi tốt đẹp trong sinh hoạt hằng ngày nhưng không khuấy động ồn ào khi đại chúng tu tập, không huỷ hoại môi trường sinh thái một các vô ý thức, hay tạo ra những bất ổn cho người chung quanh bằng sinh hoạt cá nhân….

Bên cạnh chánh ngữ là ngôn ngữ hiền thiền thì chánh nghiệp hàm ý những gì tạo tác nên đi cùng với ý thức không hại cho mình, không hại cho người hoặc vô hại cho cả hai.

Chánh mạng là mưu sinh bằng cách chân chánh.  Nuôi mạng vốn là một trong những nền tãng quan trọng của kiếp người. Khác hơn các sanh loại khác, loài người đa số có nhiều lựa chọn trong sinh kế. Bản năng tự tồn tất nhiên là điều không thể không có nhưng chọn phương thức nuôi thân hay nuôi gia đình mà không gây hại cho chúng sanh khác hoặc tạo những ác nghiệp là điều mà bất cứ người tu tập nào cũng cần phải quyết tâm thực hành.

A.  Chánh mạng không chỉ là quan niệm luân lý trong đời sống hằng ngày mà còn là một thuộc tánh của tâm (cetasika), một chi đạo trong bát chi đạo. Đây là những khía cạnh quan trọng mà một người học Phật nghiêm túc không thể không quan tâm.

B.  Sự nuôi mạng chơn chánh được đề cập trong kinh có sự khác biệt lớn giữa chánh mạng của người xuất gia và người tại gia. Không thể lấy tiêu chuẩn của tu sĩ áp dụng cho cư sĩ hay ngược lại.

C.  Với người cư sĩ thì sinh kế chân chánh nên được hiểu rộng rãi thay vì chỉ có buôn bán. Năm thứ buôn bán nên tránh là buôn bán người, buôn bán thú, buôn bán độc phẩm, buôn bán khí giới, buôn bán rượu, Từ những cách sinh nhai nầy có thể hiểu rộng ra là những gì gây phương hại, đau khổ cho chúng sanh đều nên tránh.

D.  Đối với người xuất gia thì chánh mạng rất khác biệt với người cư sĩ. Có nhiều cách nuôi mạng hoàn toàn hợp đạo với người cư sĩ nhưng lại là tà mạng với người xuất gia nhưng chuyên sống bằng nghề làm thuốc, coi bói, làm công…

E.  Trong kinh ghi lại có trường hợp người đi lính hoặc diễn viên tin rằng nghề nghiệp của mình phục vụ cho người khác nên sẽ được sanh thiên giới sau khi chết. Niềm tin sai lầm đó sẽ dẫn người ấy vào khổ cảnh (….)

F.   Nghề nghiệp mưu sinh ảnh hưởng sâu sắc tới nội tâm. Người tu tập cần tìm một phương cách sinh tồn mà không tạo nên những thói quen hay cách sống khiến tâm trí bị ảnh hưởng xấu.. Không thể tu tập tiến bộ nếu sinh kế không hiền thiện.

Chánh tinh tấn là nỗ lực chánh đáng. Trong cuộc sống, chúng sanh thường có những có gắng nhung thường là xung lực bản năng như siêng năng tích góp tài sản là một thí du. Sự cố gắng được gọi là chánh tinh tấn là thái độ phấn đấu khi ý thức được cái gì nên có và cái gì không nên. Thí dụ như một người khi ý thức rõ căn bệnh thì tự sự hiểt biết đó cố gắng làm những gì để bệnh tình thuyên giảm.

A.  Điểm đầu tiên của người huân tu chánh tinh tấn là nhận thức rõ có gì thiện, cái gì là bất thiện. Chẳng những chỉ phân biệt mà còn thấy được sự tai hại của pháp bất thiện và sự lợi lạc của pháp thiện. Từ ý thức nầy chỗi dậy sự tích cực phấn đấu.

B.   Đối với pháp bất thiện, hành giả cương quyết ngăn ngừa ác pháp chưa sanh không cho sanh khởi (thận cần) và tiêu trừ ác pháp hiện có (trừ cần).

C.  Đối với thiện pháp hành giả tích cực tu tạo những thiện pháp chưa có khiến cho sanh khởi (tu cần); và duy trì pháp triển thiện pháp đang có  (bảo cần)

D.  Đối với người huân tu chánh tinh tấn thì chỉ có một con đường, con đường duy nhất, là phải nỗ lực đối với các pháp thiện và pháp bất thiện. Không có nỗ lực là đồng nghĩa với sự buông thả, chấp nhận, tiêu cực. Đó là con đường thối đọa.

E.  Sự huân tu các chi đạo khác luôn luôn cần sự đồng hành của chánh tinh tấn.

Chánh niệm là khả năng bám sát với thực tại một cách tỉnh thức liên tục. Thực tại ở đây là thân và tâm. Tỉnh thức là thắp sáng ý thức với hiện tại. Chánh niệm đối ngược với khuynh hướng cố hữu của tâm ý là thường truy cầu quá khứ và mộng tưởng tương lai. Người ta thường thấy hiện tại buồn chán nên hay tầm cầu cái gì đó hoặc nhớ nghĩ những gì đã qua. Sống thiếu chánh niệm thường tạo nên trạng thái không thật sự sống trọn với những gì đang thật sự xẩy ra.

A.  Tu tập bát chánh đạo xây dựng trên nền tảng huân tập chánh niệm đặc biệt là bước đầu với khả năng quán sát hơi thở.

B.   Bốn niệm xú gồm: a. Quán thân là chánh niệm đối với thân như hơi thở; tư thế đi đứng nằm ngồ; cử chỉ trong sinh hoạt như ăn uống, mặc y… b. Quán thọ là ý thức rõ cảm xúc vui, buồn, thản nhiên . c. Quán tâm là khả năng nhận ra những trạng thái của tâm trong hiện tại như tâm thiện, tâm bất thiện, tâm thanh tịnh hay ô nhiễm.. d. Quán pháp là quán chiếu nhận diện những đề tài pháp do Phật dạy như năm triền cái, sáu nội ngoại xứ, thất giác chi, tứ diệu đế ở chính thân tâm chứ không phải qua sách vỡ hay suy diễn.

C.  Đối với phần đông, sự tu tập chánh niệm với căn bản là niệm hơi thở ra vào. Chính phép niệm hơi thở tạo nên khả năng quán sát liên tục, khách quan, và trở về với hiện tại.

D.  Từ nền tảng hơi thờ, hành giả có thể nhận biết xa hơn những trạng thái như đau nhức (thọ quán), tâm hưng phấn (tâm quán), sự nhĩ thức đối với âm thanh nào đó (pháp quán) nhưng sau những ghi nhận cần hướng sự chú ý trở về lại hơi thở.

E.   Hành giả sau khi thuần thục với hơi thở có thể dùng chánh niệm quán sát chuyên sâu vào từng lãnh vực riêng biệt như quán thân, quán thọ, quán tâm, quán pháp. Giai đoạn chuyên sâu chỉ nên thực hành khi chánh niệm đủ mạnh và thuần thục.

F.    Khả năng tập trung bền bĩ theo dõi hơi thở hay bước chân là chỉ tịnh (samatha) và khà năng nhận diện - đặt biệt là thấy rõ sanh diệt – là minh sát (vipassana). Cả hai đểu phải song hành trong pháp bát chánh đạo. Riêng chánh định sẽ được nói thêm trong phần tới.

G.  Trong sự tu tập chánh niệm nói riêng, và đời sống của người tu Phật nói chung, sống tập chú vào hiện tại tốt hơn bận lòng với việc đã qua cũng như cái chưa tới; tập chú vào thân tâm tốt hơn là lo nghĩ mông lung; quán sát tướng trạng sanh diệt của danh sắc quan trọng hơn khái niệm giả lập.