BÀI HỌC HẰNG NGÀY

Chủ Nhật, 02 tháng 07, 2023

MÔN HỌC PĀLI PHÁP CÚ

XII. PHẨM TỰ THÂN (Attavagga)

Gồm 10 bài kệ với 10 duyên sự

 - Kệ số 2 (dhp 158)  

Duyên sự:

Bài kệ nầy đức Phật thuyết khi Ngài ngự tại Jetavana ở thành Sāvatthi, vì câu chuyện của Thích tử Upananda.

Thích tử Upananda là vị trưởng lão pháp sư. Trưởng lão thuyết pháp cho các vị tỳ kheo nói về hạnh thiểu dục tri túc…

Các vị tỳ kheo nghe trưởng lão Upananda thuyết pháp, họ cúng dường đến trưởng lão rất nhiều y ca sa rồi họ thọ trì hạnh đầu đà sống thiểu dục tri túc chỉ mặc tam y, hay mắc phấn tảo y thôi. Về phần trưởng lão Upananda thì ai dâng bao nhiêu y cũng thọ nhận hết.

Mặc dù trưởng lão thuyết pháp khuyên các vị tỳ kheo hãy thiểu dục tri túc…nhưng bản thân vị ấy thì ham muốn lợi lộc.

Hể gần đến thời an cư mùa mưa, trưởng lão Upananda đi viếng các chùa miền quê. Đến một chùa nọ, các tỳ kheo trẻ quí mến vị pháp sư như trưởng lão, bèn thĩnh trưởng lão nhập hạ ở chùa mình.

Trưởng lão Upananda hỏi mỗi vị nhập hạ được dâng cúng gì?

Họ đáp là được một tấm choàng. Trưởng lão để lại nơi ấy đôi dép; Rồi tiếp tục đi đến chùa khác, cũng được mời an cư kiết hạ, trưởng lão Upananda nhận lời và để lại cây gậy. Đến chùa thứ ba, được mời thỉnh ở nhập hạ thì trưởng lão để lại bình nước…

Trưởng lão đi tiếp đến chùa thứ tư, cũng được mời ở lại nhập hạ, liền hỏi ở đây vị sư nhập hạ được gì? Chư tăng đáp, mỗi vị được bốn y choàng. Trưởng lão nhận lời và ở lại an cư mùa mưa nơi đó.

Trưởng lão Upananda nhập hạ nơi ấy, thuyết pháp đến hội chúng tăng sĩ lẩn cư sĩ được người ta cúng dường thật nhiều y và vải choàng. Khi mãn mùa an cư, trưởng lão Upananda gởi tin đến các chùa mà mình đã để lại đôi dép, cái gậy, bình nước, kêu chia phần lợi lộc nhập hạ…

Một lần khác, tại ngôi chùa nọ, có hai vị tỳ kheo được phát sanh lợi lộc hai tấm y choàng và một cái mền gấm. Cả hai không thể chia phần cho đồng đều, còn đang ngồi cãi nhau gần bên đường cái, bỗng thấy trưởng lão pháp sư từ xa đi đến. Họ bèn yêu cầu trưởng lão giúp phân chia.

Trưởng lão Upananda lấy hai tấm y choàng chia mỗi bị một tấm, và giữ lại cái mền gấm cho mình, nói là công của người phân chia, rồi mang đi.

Hai bị tỳ kheo trẻ ấm ức, bèn đi đến Jetavana bái kiến đức Phật, tường thuật mọi chuyện cho Ngài nghe. Đức Phật nói không phải chỉ nay Upananda mới phân chia, đoạt lợi lộc của hai ngươi, làm cho hai ngươi âm ức, mà trong thời quá khứ vị ấy cũng đã tước đoạt của hai ngươi khi đứng ra phân chia con mồi. Nói xong, đức Phật thuyết bổn sanh tiền thân Upananda là con giã can chia phần cá cho hai con rái cá. Phần đầu cá thì cho con Rái lội mé bờ, phần đuôi cá thì cho con Rái lội nước sâu, phần thân cá thì công của người chia cá. Hai con rái cá tiếc ngẩn ngơ và ấm ức. Thuyết xong bổn sanh, đức Phật đã quở trách tỳ kheo Upananda, rồi Ngài nói lên bài kệ: Attānameva paṭhamaṃ…na kilisseyya paṇḍito’ ti.

Dứt kệ ngôn, hai vị tỳ kheo trẻ đắc quả dự lưu, hội chúng nghe pháp cũng hưởng được lợi ích.

Chánh văn:

(dhp 158)

2. Attānameva paṭhamaṃ
patirūpe nivesaye
ath’ aññam_anusāseyya
na kilisseyya paṇḍito.

Thích văn:

Attānameva [ hợp âm “attānaṃ eva” ].
Attānaṃ [ đối cách, số ít, danh từ nam tính biệt ngữ atta ] tự thân, bản thân, chính mình.
Eva [ đệm từ, dùng nhấn mạnh ].
Paṭhamaṃ [ trung tính, đối cách, số ít. Dùng như một trạng từ ] trước nhất, đầu tiên.
Paṭirūpe [ định sở cách, số ít, nam tính, tính từ patirūpa ] trong điều thích đáng, trong pháp hợp lẻ.
Nivesaye [ động từ khả năng cách “ni + căn vis  + ṇaya”, ngôi III, số ít ] nên đặt vào, nên an lập, nên trú vào.
Ath’ aññam_anusāseyya [ hợp âm “atha aññaṃ anusāseyya” ].
Atha [ liên từ ] rồi, thì.
Aññaṃ [ đối cách, số ít, nam tính, phiếm chỉ đại từ añña ] khác, người khác.
Anusāseyya [ động từ khả năng cách “anu +  căn sās  + a”, ngôi III, số ít ] chỉ dạy, dạy dổ.
Kilisseyya [ động từ khả năng cách “căn ki_lis  + ya” ] có thể nhơ nhuốc, bị lem ố.

Việt văn:

(pc 158)

2. Trước, nên an lập mình
vào phẩm hạnh thích đáng,
rồi hãy dạy người khác,
bậc trí không nhơ nhuốc.

Chuyển văn:

2. Paṭhamaṃ attānaṃ eva patirūpe nivesaye atha aññaṃ anusāseyya paṇḍito na kilesseyya.

Trước hết phải an lập bản thân vào phẩm hạnh thích đáng rồi mới chỉ dạy người khác. (Như thế) người trí không thể bị nhơ nhuốc.

Lý giải:

Người không phải bậc mô phạm mà đứng giáo dục người khác thì ắt bị cười chê khinh thường. Trong xã hội ngày nay, hạng thầy như thế có không ít.

Bài kệ trên đức Phật dạy rất rõ:

Trước hết, phải tự mình sống đạo đức, sau mới dạy đạo đức cho người khác.

Tự mình sống xã tài thì dạy người khác hạnh bố thí hào phóng, mới  là thích đáng. Bản thân sống hiền hoà thì dạy người khác sống thân thiện, thế mới thích đáng.

Thật không thích đáng nếu dạy người khác điều tốt đẹp mà bản thân mình chưa sống tốt đẹp.

Bậc trí trước an lập mình vào nếp sống tốt đẹp rồi mới dạy bảo người khác. Làm như vậy sẽ không bị chê cười. Đó gọi là bậc trí không nhơ nhuốc./.

 Biên soạn giáo trình: Tỳ kheo Tuệ Siêu.