Bài học ngày 7.7.2023

Năm chức năng của ngũ quan là thấy (dassana),  nghe (savana), ngửi (ghāyana), nếm (sāyana), xúc chạm (phusana) được gom chung một phần vì những đặc tính giống nhau.

Theo Thắng Pháp thì ngũ quan (thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác) nhận biết năm cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc ở giai đoạn nguyên sơ chứ chưa có xử lý hay phản ứng. Nói cách khác những cái gọi là sắc đẹp, tiếng hay, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc lạc hay năm cảnh xấu ngược lại đã định dạng ở ngay khi căn tiếp xúc với cảnh chứ không cần chờ tới sự xử lý nhồi nặn sau đó của tâm thức. Ở mức độ nầy thì cảnh tốt xấu không là sản phẩm của tâm hay có sự khác biệt giữa phàm thánh, ngu nhân trí giả.

Bởi vì năm cảnh của ngũ quan trong giai đoạn nguyên sơ đã định hình cảnh tốt xấu nên ngũ qua theo Thắng pháp luôn luôn là chiêu cảm nghiệp lực: hoặc là quả bất thiện trong trường hợp cảnh xấu hoặc là quả thiện trong trường hợp cảnh tốt hay cảnh không xấu. Không có trường hợp không bị chi phối bởi nghiệp và cũng không có trường hợp không thuộc về quả thiện hay quả bất thiện.

Ngũ quan tuy muội lược nhưng mở ra thế giới ngoại tại của tâm thức nên có chi phối lớn trong đời sống chúng sanh. Năm cảnh ngoại nầy tạo thành căn tánh cố hữu của chúng sanh trong đời. Rất ít người có khả năng tu và chứng thiền vượt khỏi sự chi phối và lệ thuộc đối với năm cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc do vậy năm cảnh của ngũ quan trong Phật học gọi là năm dục trưởng dưỡng (kàmaguna) hay ngũ dục; có khi cũng gọi là ngũ trần có nghĩa là năm thứ bụi là nhơ tâm.

Nên phân biệt rõ năm cảnh ngoại (hay năm cảnh ngũ) với cảnh pháp. Đây là trường hợp thường bị nhầm lẫn. Khi cảnh ngũ trở thành quá khứ thì là cảnh pháp thí dụ như cụm từ lấy từ một câu thơ: hương gây mùi nhớ. Thí dụ khác khi nghe một bản nhạc bolero thì thính giác chỉ nhận biết âm thanh lớn nhỏ, êm dịu.. còn thể loại nhạc gì thuộc về sự nhận định của ý thức lúc đó âm thanh đã trở thành cảnh pháp.

Trong bảng liệt kê 14 chức năm của tâm thì năm chức năng thấy, nghe, ngữi, nếm, đụng xếp thứ tự từ số 4 đến số 8 năm sau khai môn (āvajjana). Nhưng trong giáo trình nầy để trước chức năng khai môn vì chức năng nầy và những chức năng còn lại cần được giảng chung để hiểu về diễn trình của tâm thức (…)

Cho đến nay đã có 8 chức năng của tâm được đề cập đến là kiết sanh thức, tiềm thức, tử thức và ngũ song thức (hay ngũ quan). Trong cuộc sống hằng ngày thì tiềm thức (bhavaṅga) có thể xem là sự tồn tại của đời sống khi không có những “hoạt thức” sanh khởi. Ngũ quan là một loại hoạt thức. Tất cả những chức năng được kể dưới đây cũng đều thuộc hoạt thức: khai môn (āvajjana), tiếp nhận (sampaṭicchana), kiểm tra (santīraṇa), xác định (votthapana), xử lý (javana), dư hưởng (tadālambana). Trước khi đi vào từng chức năng cần nêu lên vài điểm sau:

Tâm thức sanh diệt và diễn tiến với tốc độ cực nhanh. Trong một tíc tắc có triệu triệu sát na sanh diệt nối tiếp nhau. Với tốc độ đó không thể hiểu những diễn biến theo cái nhìn bình thường mà phải hiểu theo cách vĩ mô.

Giòng tâm thức là sự pha trộn của cả hai tiềm thức và hoạt thức xen kẻ lẫn nhau. Một “chập” hoạt thức dài nhất chỉ 17 sát na trong triệu triệu sát na của một khoảnh khắc.

Tiềm thức (bhavaṅga) là loại tâm quả sanh ra do nghiệp lực quá khứ trong lúc hoạt thức hỗn hợp cả những tâm quả, tâm tạo quả và tâm cơ năng phi nhân phi quả.

Rất nhiều tâm với chức năng máy móc được đề cập trong Thắng Pháp Abhidhamma chỉ là hiện tượng tự nhiên (cittaniyama) chứ không mang màu sắc tôn giáo, triết lý, hay luận lý. Về điểm nầy phần lớn Thắng Pháp Abhidhamma có thể hiểu như một thứ “khoa học tự nhiên”.

Sáu chức năng sau đây cần được hiểu như những vai trò cần thiết của hoạt thức khi tiếp xúc cảnh:

Khai môn (āvajjana)  đây là chức năng ngưng dòng hiện hữu của tìm thức và khởi sự cho các hoạt thức sanh khởi giống như trong một công ty hay một gia đình giàu có khi có tiếng bấm chuông thì có người trách nhiệm ra cửa xem là ai. Đôi khi còn được dịch là “khán môn” đúng theo từ āvajjana có nghĩa là hướng tâm đến cảnh. Trong trường hợp năm cảnh ngoại là sắc, thinh, khí, vị, xúc hiện khởi thì tâm khai môn là tâm khán ngũ môn   (pañcadvārāvajjana) và trong trường hợp cảnh pháp hiện khởi thì tâm khai môn là tâm khán ý môn (manodvārāvajjana).

Tiếp nhận (sampaṭicchana) là tâm sanh sau ngũ song thức (ngũ quan) là sự đón nhận cảnh như nhân viên làm việc ở bàn lễ tân (reception). Tâm nầy cũng là một thứ tâm quả chiêu cảm nghiệp lực giống như ngũ song thức.

Kiểm tra (santīraṇa) là tâm xem xét cảnh như một nhân viên có trách nhiệm tìm hiểu sơ bộ về khách vừa đến. Tâm nầy cũng là một thứ tâm quả chiêu cảm nghiệp lực giống như ngũ song thức và tâm tiếp nhận.

Xác định (votthapana) đây là tâm chuyển tiếp từ sự thu thập dữ kiện sơ bộ (kiểm tra) để chuyển sang giải quyến (xử lý). Đây là vai trò hoàn toàn máy móc không chiêu cảm bởi nghiệp lực dù là quả nghiệp hay nhân tạo nghiệp. Tâm là việc xác định là  tâm khán ý môn (manodvārāvajjana)

Xử lý (javana) đây chính là tâm phản ứng, thụ lý hay “hưởng cảnh”. Chính giai đoạn nầy của hoạt thức tạo nghiệp nếu là chúng sanh chưa đoạn tận vô minh và ái dục. Khâu xử lý thường khi có 7 sát na (lại là con số 7 thú vị (…) xuất hiện nhiều nơi). Tâm nầy không phải là quả của nghiệp mà chính là nghiệp. Có thể nói ý chí tạo tác nằm ở đây. Không có một chữ dịch tương đương cho thuật ngữ javana. Trong Phạn ngữ, javana nghĩa là chạy nhanh với lực mạnh đôi khi dịch là đổng tốc, đổng lực, tốc hành tâm. Ngày xưa Ngài Tịnh Sự còn dịch là “tâm thực” với ý nghĩa hưởng cảnh.

Dư hưởng (tadālambana) là tâm bắt cảnh tồn đọng khi cảnh là ấn tượng mạnh. Tâm nầy sanh sau các tâm xử lý (javana). Ngài Tịnh Sự trước kia xài nhiều chữ dịch cho chức năng nầy là tâm mót, thập di, na cảnh. HT Minh Châu dịch là “đồng sở duyên tâm” có nghĩa là cùng cảnh với tâm xử lý.

Để hiểu và nhớ rõ thêm về các chức năng của hoạt thức chúng ta nên nhắc lại thí dụ cổ điển sau đây được tìm thấy trong hầu hết sách dạy Thắng Pháp Abhidhamma:

Một người nằm ngủ dưới gốc cây xoài, một trái xoài rớt xuống và lăn đến bên mình người ấy. Người ấy giựt mình ngồi dậy và tìm biết cái gì đã làm mình giựt mình thức giấc. Người này thấy trái xoài, lượm lên, ngửi và xem xét trái xoài. Biết trái xoài đã chín, người ấy ăn trái xoài. Khi ăn xong, người ấy còn cạp thêm vài cái mới bỏ hột xoài ra và nằm xuống ngủ tiếp.

- Người đang ngủ" chỉ cho trạng thái thụ động của tâm thức, đang trôi chảy không có gì làm giao động, trạng thái này gọi là Hộ kiếp (Bhavaṅga) hoặc Hữu Phần hay tiềm thức.

- Ngồi dậy và tìm biết cái gì đã làm mình thức giấc" chỉ cho trạng thái muội lược của tâm thức, khi tâm thức đang tìm xem ngoại trần kích thích mình thuộc về mắt, tai, mũi, lưỡi hay thân. Tâm này gọi là tâm Khán ngũ môn (Pañcadvārāvajjana) hay Ngũ Môn Hướng tâm.

- "Thấy trái xoài" chỉ cho sự sanh khởi của thức hoặc thuộc về mắt, hoặc thuộc bốn căn khác. Thức này hoàn toàn thuần túy, không có một chút suy tư gì cả (thọ xả).

- "Lượm trái xoài" chỉ cho trạng thái của tâm thức, lảnh thọ sự kích thích của ngoại vật. Tâm này gọi là tâm tiếp nhận (sampaticchana)

-“ Ngữi và xem xét trái xoài" chỉ cho trạng thái của tâm thức suy nghĩ và tìm hiểu đối tượng bằng những kinh nghiệm quá khứ của mình. Tâm này gọi là tâm kiểm tra (santīrana) .

- "Xác định trái xoài đã chín" chỉ cho tâm thức xác định vị trí của đối tượng theo sự hiểu biết của mình. Tâm này gọi là tâm xác định (voṭṭhapana) .

- "Ăn trái xoài" chỉ cho tâm thức xử sự với đối tượng. Ðây là trạng thái tâm thức quan trọng nhất, chính nghiệp thiện hay bất thiện được thành đạt ở thời điểm này. Tâm này được gọi là tâm xử lý (Javana).

- "Cạp thêm vài cái" chỉ trạng thái tâm thức tiếp tục đối xử với cảnh còn lại, trạng thái này giống như tâm Ðổng Tốc nhưng không có khả năng tạo quả nên được gọi là tâm dư hưởng (Tadālambana).

- “Nằm ngủ tiếp" chỉ trạng thái của tâm thức sau khi lộ trình tâm chấm dứt, trở về lại với trạng thái tiềm thức.

(Thí dụ trên được trích từ “Vi Diệu Pháp Giảng Giải” của Pháp sư Giác Chánh với sự thay đổi về tên các chức năng để phù hợp với giáo trình)

Người học Thắng Pháp Abhidhamma cần nhớ rõ chức năng nào của tâm thức thuộc về tâm nào và ngược lại tâm nào làm chức năng nào. Nắm vững hai mặt nầy sẽ có một khái niệm rõ tại sao có tới 121 tâm và những hiện tượng hỗn hợp trong cuộc sống của chúng sanh.

Trước nhất ba chức năng kiết sanh thức (paṭisandhi), tiềm thức (bhavaṅga), tử thức(cuti) là vai trò của những thứ tâm quả: 2 tâm kiểm tra (thuộc tâm quả vô nhân), 8 tâm quả dục giới tịnh hảo, 5 tâm quả sắc giới và 4 tâm quả vô sắc giới. Quy luật cố hữu là kiết sanh thức, tiềm thức, tử thức trong một kiếp sống luôn luôn cùng một thứ tâm. Nói cách khác, sanh bằng tâm nào thì tiềm thức và mệnh chung bằng tâm đó. Đây là định luật không bao giờ thay đổi. Tâm kiểm tra quả bất thiện (santīraṇacitta) làm việc kiết sanh, tiềm thức, mệnh chung cho chúng sanh trong khổ cảnh như địa ngục, ngạ quỷ.. tuy là thọ xả cho thấy khía cạnh “vắng mặt của hạnh phúc” chính là sự đau khổ thường xuyên.

Năm chức năng của ngũ quan (thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác) là vai trò của ngũ song thức: cặp nhãn thức, cặp nhĩ thức, cặp tỷ thức, cặp thiệt thức, cặp thân thức. Ngũ quan tuy là sự nhận thức của tâm đối với ngoại giới nhưng sự nhận biết nầy sơ khởi, trực tiếp đối với cảnh nên chưa qua sự nhồi nặn, xử lý nên năm thức nầy tương đối muội lược so với nhiều thứ tâm khác. Cảnh tốt xấu của ngũ song thức theo Thắng Pháp hoàn toàn do nghiệp lực chi phối.

Chức năng khai môn là vai trò của hai tâm khai ngũ môn và khai ý môn. Đây là vai trò hoàn toàn máy móc nên không phải là thứ tâm tạo nghiệp hay là quả của nghiệp.

Chức năng tiếp nhận là vai trò của hai tâm tiếp nhận. Chức năng nầy là máy móc nhưng tiếp theo sau ngũ song thức nên cũng có phân quả bất thiện, quả thiện tức là bị chi phối bởi nghiệp lực (do ‘ăn theo” ngũ song thức)

Chức năng kiểm tra là vai trò của hai tâm kiểm tra. Giống như tâm tiếp nhận, chức năng nầy cũng bị chi phối bởi nghiệp lực.

Chức năng xác định là vai trò của tâm khai ý môn. Đây là tâm chính thức khai mở cho vai trò xử lý của nội tại.

Chức năng xử lý là vai trò của tâm sinh tiếu, 12 tâm bất thiện, 8 tâm thiện dục giới tịnh hảo, 5 tâm thiện sắc giới, 4 tâm thiện vô sắc giới, 40 tâm siêu thế. Những tâm xử lý cảnh có thể bị ảnh hưởng bởi quá khứ như thói quen hay các suy nghĩ trong hiện tại như chánh tư niệm hoặc do hoàn cảnh như người thân cận tuy nhiên hoàn toàn không do nghiệp lực quá khứ chi phối (theo tác động nhân quả) đây là một mấu chốt rất quan trọng của Phật pháp đối với quan niệm tiền định, số mạng, thiên định.

Chức năng dư hưởng là vai trò của 3 tâm kiểm tra, 8 tâm quả dục giới tịnh hảo. Chức năng nầy cho thấy tánh cách “tự nhiên” trong hiện tượng tâm pháp chứ không nằm trong chủ định “lập thuyết” tìm thấy trong nhiều bộ luận.

Trong cái nhìn đối chiếu tâm nào có chức năng nào thì có  liệt kê như sau:

Tâm nhãn thức có chức năng thị giác.
Tâm nhĩ thức có chức năng thính giác.
Tâm tỷ thức có chức năng khứu giác.
Tâm thiệt thức chức năng vị giác.
Tâm thân thức có chức năng xúc giác.
Tâm tiếp nhận có chức năng tiếp nhận.
Tâm kiểm tra có chức năng kiểm tra, kiết sanh thức, tiềm thức, tử thức, dư hưởng.
Tâm khai ngũ môn có chức năng khai môn
Tâm khai ý môn có chức năng khai môn và xác định.
Tâm sinh tiếu có chức năng xử lý.
Tâm bất thiện có chức năng xử lý
Tâm thiện dục giới có chức năng xử lý
Tâm quả dục giới tịnh hảo có chức năng kiết sanh thức, tiềm thức, tử thức, dư hưởng.
Tâm duy tác dục giới tịnh hảo có chức năng xử lý
Tâm thiện và tâm duy tác sắc giới, vô sắc giới có chức năng xử lý.
Tâm quả sắc giới và vô sắc giới có chức năng kiết sanh thức, tiềm thức, tử thức.
Tâm đạo và tâm quả siêu thế có chức năng xử lý.