Ālambanasangahe ālambanāni nāma rūpārammaṇaṁ saddārammaṇaṁ gandhārammaṇaṁ rasārammaṇaṁ phoṭṭhabbārammaṇaṁ dhammārammaṇañ cā ti chabbidhāni bhavanti. Tattha rūpam eva rūpārammaṇaṁ. Tathā saddādayo saddārammaṇādīni. Dhammārammaṇaṁ pana pasāda-sukhumarūpa-citta-cetasika-nibbāna-paññattivasena chadhā sangayhanti.

Trong toát yếu về cảnh, gồm có 6 là cảnh sắc, cảnh thinh, cảnh khí, cảnh vị, cảnh xúc, cảnh pháp.

Ở đây sắc cảnh sắc. Thinh, khí, vị, xúc cũng vậy. Nhưng cảnh phảp gồm có 6 là: sắc thần kinh, sắc tế, tâm, thuộc tánh, niết bàn, và pháp chế định.

Chú Thích

Tâm được định nghĩa là biết cảnh. Cảnh là đối tượng của tâm. Không thể hiểu về tâm nếu không hiểu về cảnh. Đây là một trong những lãnh vực tương đối khó hiểu của Thắng Pháp nói riêng và Phật học nói chung.

Cũng như những khía cạnh quan trọng khác của tâm thức, người học cần chú ý phần liệt kệ mỗi cảnh có bao nhiêu tâm nhận biết và mỗi tâm có thế biết bao nhiêu cảnh. Sự rõ ràng về điểm nầy rất cần thiết để hiểu vê danh pháp.

1.    Cảnh sắc là tất cả những gì được nhận biết trực tiếp bằng thị giác hay nhãn thức.

2.    Cảnh thinh là tất cả những gì được nhận biết trực tiếp bằng thính giác hay nhĩ thức.

3.    Cảnh khí là tất cả những gì được nhận biết trực tiếp bằng khứu giác hay tỷ thức.

4.    Cảnh vị là tất cả những gì được nhận biết trực tiếp bằng vị giác hay thiệt thức.

5.    Cảnh xúc là tất cả những gì được nhận biết trực tiếp bằng xúc giác hay thân thức.

6.    Cảnh pháp là tất cả đối tượng của tâm ngoài năm cảnh trên. Đây là điểm tương đối rất tế nhị.

Nên hiểu cảnh pháp qua một số phương diện sau:

a.    Những gì không trực tiếp nhận biết bằng ngũ song thức thì là cảnh pháp thí dục nghe nhìn một bức tranh thuỷ mạc. Chỉ có màu sắc, đường nét thuộc cảnh sắc còn ý niệm đó là tranh thuỷ mạc, tranh cổ, tranh có giá trị lớn.. thuộc cảnh pháp.

b.    Những đối tượng của tâm không thuộc vật chất đều là cảnh pháp. Năm cảnh của ngũ song thức thuộc vật chất. Cảnh của danh pháp, kể cả niết bàn, đều thuộc cảnh pháp.

c.     Những đối tượng của tâm thuộc sắc tế đều lả cảnh pháp. Có những hiện tượng vật chất chỉ có thể hiểu qua suy luận mà không thể trực tiếp nhận biết bằng ngũ quan.

d.    Những đối tượng của tâm  không thuộc hiện tại đều là cảnh pháp. Cảnh ngũ lả cảnh trực tiếp được biết qua năm giác quan. Khi những cảnh nầy thuộc quá khứ thì là cảnh pháp như hương vị của một món ăn hôm qua bây giờ nghĩ nhớ là thì đã trở thành cảnh pháp.

e.     Những đối tượng của tâm  thuộc khái niệm thi thiết đểu là cảnh pháp. Năm cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc thuộc thực tánh pháp trong lúc những khái niệm thi thiết đều là cảnh pháp. Thí dụ nhìn một toàn nhà gọi đó lả biệt thự, lâu đài, tổ ấm … đều là khái niệm.

Sự chồng lấn và sai biệt khi phân tích về cảnh là điểm cần lưu ý. Cùng là một đối tượng mà vừa là cảnh sác, cảnh chân đế, cảnh dục giới, cảnh sắc pháp, cảnh hiện tại … Do vậy không nên hiểu là mỗi cảnh là cá thể hoàn toàn biệt lập.

(Trong nguyên tác Thắng Pháp Tập Yéu phần nầy không nêu rõ 21 cảnh nhưng có một số chi tiết liên hệ sẽ được đề cập trong bài học tới. Ở đây chú thích thêm 21 cảnh theo lời giải của Ngài Saddhamma Jotika được Ngài Tịnh Sự nêu ra trong phần nói về cảnh. Bảng liệt kê nầy rất hữu ích cho người học nên ghi chú thêm ở đây.

Khi nói rộng thì có thêm 15 cảnh: Cảnh ngũ, cảnh chơn đế, cảnh thi thiết, cảnh dục giới, cảnh đáo đại, cảnh niết bàn, cảnh danh pháp, cảnh sắc pháp, cảnh quá khứ, cảnh hiện tại, cảnh vị lai, cảnh ngoại thời, cảnh nội phần, cảnh ngoại phần, cảnh nội và ngoại phần. Khi nói rộng thì không nói một cách riêng biệt. Thí dụ cảnh sắc cũng là cảnh dục giới, cảnh chân đế, cũng có thể là cảnh hiện tại, cảnh ngoại phần…

Cảnh ngũ là cách nói gom chung năm cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc. Có rất nhiều trường hợp trong sự trình bày của Thắng Pháp cảnh ngũ được nêu lên để chỉ cho năm trần cảnh .

Cảnh chơn đế là cảnh của thực tướng đối ngược với cảnh của khái niệm thi thiết. Thí dụ âm thanh được nghe bằng tai đó là cảnh chơn đế nhưng gọi đó loại nhạc gì là khái niệm thi thiết.

Cảnh tục đế hay thi thiết là cảnh giả lập thí dụ một tảng đá đặt trong khu vườn nhìn rất hợp cách để gọi là “giả sơn” hay có nét “thiền vị”, “cổ kính”… đều là những khái niệm chế định của tâm.

Cảnh dục giới là cảnh liên hệ tới năm dục trưởng dưỡng (sắc, thinh, khí, vị, xúc) mang tánh hạn hẹp, giao động so với cảnh của tâm thiền.

Cảnh đáo đại là cảnh rộng lớn của thiền chứng khác với cảnh dục giới.

Cảnh niết bàn là cảnh siêu thế vượt ngoài tất cả hạn cuộc của pháp hữu vi.

Cảnh danh pháp là cảnh phi vật chất bao gồm tâm, thuộc tánh của tâm và niết bàn.

Cảnh sắc pháp là cảnh thuộc vật chất cho dù sắc thô hay sắc tế.

Cảnh quá khứ là những đối tượng của tâm thuộc về những gì đã từng hiện hữu bây giờ không còn nữa.

Cảnh hiện tại là đối tượng của tâm đang hiện hữu.

Cảnh vị lai là đối tượng của tâm thuộc về những gì chưa sanh khởi.

Cảnh ngoại thời là cảnh không nằm trong ý niệm thời gian. Đây là một điểm thú vị và rất đặc biệt của Phật Pháp. Ngoại thời có thể là vượt thời gian chính là niết bàn; mà ngoại thời cũng là cái gì không phải là thực hữu là cảnh thiền chế định (…).

Cảnh nội phần là đối tượng của của tâm thuộc về danh sắc nội thân.

Cảnh ngoại phần là đối tượng của của tâm thuộc về danh sắc ngoại thân.

Cảnh nội và ngoại phần là đối tượng của của tâm thuộc về danh sắc nội và ngoại thân.

Chính những ý niệm về nội, ngoại phần tạo nên hiệu ứng nhân ngã bỉ thử.

Sự chồng lấn và sai biệt khi phân tích về cảnh là điểm cần lưu ý. Cùng là một đối tượng mà vừa là cảnh sác, cảnh chân đế, cảnh dục giới, cảnh sắc pháp, cảnh hiện tại … Do vậy không nên hiểu là mỗi cảnh là cá thể hoàn toàn biệt lập.

Những trình bày trên mang tính giản lược. Khi nói về tâm biết bao nhiêu cảnh và mỗi cảnh có bao nhiêu tâm nhận biết được thì sẽ có những lý giải chi tiết. Định nghĩa ngắn gọn để dễ nhớ nhưng không nghĩa là không có những điều quan trọng cần nhớ. Người học Thắng Pháp cần lưu ý nhiều về tâm thức. Nói đến tâm không thể không nói tới đối tượng của tâm hay cảnh).

Bài học ngày 28.7.2023

CẢNH CỦA CÁC LOẠI TÂM

Tattha cakkhudvārikacittānaṁ sabbesam pi rūpam eva ārammaṇaṁ. Tañ ca paccuppannam eva. Tathā sotadvārikacittādīnam pi saddādīni.

Tāni ca paccuppannāni yeva. Manodvārikacittānaṁ pana chabbidham pi paccuppannam atītaṁ anāgataṁ kālavimuttañ ca yathāraham ālambanaṁ hoti.

Dvāravimuttānañ ca pana paṭisandhi-bhavanga-cuti-saṁkhātānaṁ chabbidham pi yathāsambhavaṁ yebhuyyena bhavantare chadvāragahitaṁpaccuppannam atītaṁ paññattibhūtaṁ vā kammakammanimittagatinimittasammataṁ ālambanaṁ hoti.

Đối với tất cả tâm sanh qua nhãn môn thì cảnh sắc là đối tượng duy nhất và luôn ở thời hiện tại. Đối tượng của nhĩ môn …. Cũng tương tự. (năm cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc) đều phải là hiện tại

Nhưng riêng cảnh của tâm xuyên qua ý môn sáu cảnh có thể là quá khứ, hiện tại, vị lai tuỳ theo trường hợp.

Đi xa hơn, nói về tâm ngoại môn tức kiết sanh thức, tiềm thức, và tử thức thì đối tượng có thể là sáu cảnh và tuỳ theo trường hợp lúc lâm chung trong diễn trình tâm cuối cùng của đời trước hiện kiếp.

Cảnh của diễn trình tâm trong lúc lâm chung có thể là hiện tại hay quá khứ. Cảnh của tâm cận tử được  biết có thể là nghiệp, nghiệp tướng, và sanh thú tướng.

Chú Thích

Nói về cảnh của tâm cần phân theo ba trường hợp: ngũ môn, ý môn, và ngoại môn.

Cảnh của ngũ môn tức là cảnh sắc đối với nhãn môn, cảnh thinh đối với nhĩ môn, cảnh khí đối với tỷ môn, cảnh vị đối với thiệt môn, cảnh xúc đối với thân môn thì luôn mang tính cố định cảnh nào theo môn đó. Và cảnh luôn là hiện tại (khaṇikappaccuppanna). Bởi vì vật chất (ở đây nói về 5 trần cảnh) diễn tiến chậm hơn tâm thức nên mỗi diễn trình tâm chỉ có một sát nat nhận thức trực tiếp năm cảnh.

 Nếu năm cảnh không thuộc hiện tại thì trở thành cảnh pháp. Thí dụ hình ảnh lá vàng mùa thu đập vào thị giác là cảnh hiện tại nhưng khi trở thành cảnh của hồi ức thì cảnh lá mùa thu là cảnh pháp.

Đối với tâm sanh qua diễn trình ý môn thì có thể biết tất cả sáu cảnh có thể thuộc cả ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai, và ngoại thời như cảnh niết bàn hay cảnh thi thiết.

Kiết sanh thức, Tiềm thức (bhavaṅga), và tử thức không diễn tiến qua sáu môn nên gọi là tâm ngoại môn (drāravimutta). Ba thứ tâm nầy có cùng một cảnh giống nhau. Cảnh của ba thứ tâm nầy tương đồng với tâm xử lý (javana) sau cùng của giờ phút lâm chung đời trưóc đó.

Cảnh của tâm cận tử có thể là một trong sáu cảnh sắc, thinh, khí, vị, xúc, pháp. Như(ng cảnh nầy có thể là quá khứ, hiện tại. Hiện tại thí dụ như âm thanh của tiến tụng kinh khi lâm chung. Quá khứ có thể là những gì trạng lại trong tâm thức.

Cảnh của tâm cận tử được chia làm 3:

a.    Nghiệp tạo tác (kamma) trong kiếp sống như là hành động thiện ác.

b.    Nghiệp tướng (kammanimitta) là những gì có liên quan tới nghiệp tạo tác nhưng người dạy học thấy phấn trắng, bảng đen hoặc đồ tể lò sát sanh nghe tiếng kêu thảm thiết của con vật.

c.     Sanh thú tướng (gatinimitta) là cảnh tượng liên hệ tới cảnh giới tái sanh như sanh về cõi trời thấy thiên cung, sanh vào loài bàng sanh thấy rừng rậm. sanh vào địa ngục thấy lửa trong hoả ngục.

Cảnh của kiết sanh thức giống như cảnh của tâm cận tử (tâm xử lý sau cùng của kiếp sống). Đây là một sự “trạng lại”. Sau sát na kiết sanh thức là những sát na tiềm thức và cuối cùng là tử thức cũng có cảnh giống như kiết sanh thức. Cảnh và trạng thái của tiềm thức có những ảnh hưởng tế nhị đối với hoạt thức. (….)