Cullaka-Setthi Jataka (Bổn sanh số 4)

Appakenapi medhāvī,
pābhatena vicakkhaṇo.
samuṭṭhāpeti attānaṃ,
aṇuṃ aggiṃva sandhamanti.

Người có trí khôn ngoan
Vốn nhỏ, tạo cơ nghiệp
Như người khéo nhen nhúm
Đốm lửa thành lửa hừng.

Câu chuyện xa xưa

Ngày xưa rất xưa, Bồ tát là một viên quan thủ khố với tư chất mẫn tiệp thường có cái nhìn khác đời. Một lần vị quan nầy đi đường nhìn thấy một xác chuột chết, cùng lúc cũng thấy bên cạnh có một thanh niên hiền lành nhưng sáng dạ. Vị quan nói như tự nói với chính mình: “Người khôn khéo có thể từ xác chuột chết làm nên đại nghiệp”. Anh thanh niên nghe vậy suy nghĩ: Vị quan nầy không phải là người tầm thường; lời nói ẩn chứa những giá trị không thể xem thường”.  Rồi thanh niên đó nhặt xác chuột cầm đi một đoạn đường thì bổng có tiếng gọi từ trong một hàng quán: “Nè, cầm xác chuột đi đâu đó. Hãy đưa cho ta để làm thức ăn cho con mèo cưng. Đây là đồng xu. Cầm đi. Tiền mua con chuột đấy”.

Cầm đồng xu trong tay, người thanh niên đi ngang một khu rừng. Lúc ấy lại gặp một người vác một bao lớn bông hoa thu hái trong rừng. Thấy vậy người thanh niên đề nghị giúp khuân vác một đoạn. Người hái hoa rừng cảm kích và nói “Có tiền không? Chỉ cần đưa ta một xu thôi, ta sẽ đưa hết những bông hoa nầy. Sáng mai đem vào chợ bán sẽ có lời đó!”.  Đúng như lời người đi rừng hái hoa đã nói, hôm sau người thanh niên đem số bông hoa ra chợ bán được tám đồng xu.

Đang vui với tiền kiếm được anh ghé vào quán nước mua đường và nước uống. Chợt trong thấy những đứa trẻ đang chơi đùa gần đó, anh thanh niên mua thêm một số đường và nước đem cho. Mọi người cùng uống nước và vui đùa.

Đêm đó một cơn mưa giông lớn đi ngang thành phố. Vườn ngự uyển bị gẫy đổ nhiều cây lớn. Anh thanh niên sáng hôm sau đi ngoài đường bỗng nghe tiếng gọi của một bác lớn tuổi. Bác nầy tự nhận là người làm vườn cho nhà vua và đề nghị anh giúp thu dọn một tay và sẽ trả tiền công. Anh thanh niên trả lời là không cần trả tiền công chỉ cần sau khi thu dọn thì tất cả thân và nhánh cây bỏ đi cho anh mang về. Người làm vườn hết sức vui vẻ đồng ý. Lúc ấy bọn trẻ hôm qua ở đâu lại xuất hiện. Mọi người cùng thu dọn. Anh thanh niên đãi bọn trẻ một bữa ăn ngon sau khi đã gom lại một đống củi lớn.

Vận may vẫn tiếp tục mỉm cười với thanh niên dễ thương nầy. Một người thợ gốm đi ngang thấy đống củi đề nghị mua tất cả với giá mười sáu đồng xu. Với số tiền nầy, người thanh niên vui vẻ đi ra ngoại thành. Từ xa trong thấy những người cắt cỏ cho ngựa ăn đang làm việc giữa trưa nắng vất vả. Anh thanh niên nghĩ mình đang vui nên làm cái gì cho người khác vui. Thế là anh mua nước và kẹo biếu cho những người cắt cỏ. Những người ấy rất cảm kích. Sau khi uống nước và nghĩa ngơi họ nói chuyện riêng với nhau rồi kêu anh lại bảo rằng: “Này người bạn trẻ, chúng ta không biết phải cảm ơn bạn thế nào. Chúng ta chỉ có cỏ. Bạn lấy mấy mươi bó cỏ nầy về nhà. Ngày mai nầy sẽ có một đoàn thương buôn lớn tới đây. Họ cần mua cỏ cho bầy ngựa ăn. Chúng ta sẽ tránh mặt không đem cỏ ra bán. Ngươi hãy đem số cỏ nầy bán cho họ với giá một nghìn đồng xu. Ngươi bán xong thì chúng ta sẽ đem cỏ ra bán như thường lệ. Nhớ chưa?!”

Hôm sau, đúng là có một đoàn thương buôn đến thành phố. Họ vội vã đi tìm mua cỏ cho bầy ngựa đang đói. Không tìm thấy số đông người bán cỏ tương như thường lệ mà chỉ có một thanh niên đứng bán. Sau khi thương lượng, họ đã trả một ngàn đồng để mua số cỏ đó. Với số vốn nầy người thanh niên đi gom mua những đặc sản trong thành. Không lâu sau đó một đoàn thương buôn từ xa đến nhận ra rằng họ chỉ có thể mua những đặc sản từ người thanh niên. Hai bên đồng ý trao đổi hàng hoá. Giao dịch nầy khiến anh thanh niên có được khoản tiền lớn hai trăm ngàn đồng.

Chỉ có bốn tháng mà từ một người tay trắng bây giờ lại có được một gia sản lớn. Anh thanh niên nghĩ đến vị quan thủ khố, tức đức Bồ tát, nên tìm đến tư dinh với bao thơ một ngàn đồng để hậu tạ sau khi kể lại “con đường khởi nghiệp” của mình. Nghe xong vị quan thủ khố bảo rằng: “Ta không cần tiền hậu tạ mà chỉ cần một đứa con rễ vừa ý. Nếu ngươi chịu thì chấp nhận lấy con gái ta làm vợ”. Anh thanh niên đồng ý. Sau nầy khi vị quan thủ khố qua đời, người thanh niên ấy kế thừa trở thành thủ khố của triều đình.

Một câu chuyện cổ tích đẹp như… cổ tích.

Câu chuyện trong thời của Đức Phật

Thời Phật trụ thế có một tiểu thơ con nhà giàu có đem lòng yêu thương một thanh niên lực điền trong nhà. Biết gia đình không chấp nhận nên cả hai trốn đi xứ khác xây tổ uyên ương. Khi người vợ có thai gần đến kỳ sanh nở lại muốn về nhà cha mẹ để xin tha thứ và chấp nhận. Người chồng không đồng ý vì biết quan niệm bảo thủ của cha mẹ vợ. Người vợ sau đó tự ý lẻn ra đi nhưng dọc đường thì chuyển dạ sanh con. May mắn lúc đó người chồng tìm tới kịp và đưa hai mẹ cho trở lại nhà bình yên. Sự việc nầy cũng lập lại lần thứ hai. Do hai bé sanh ra giữa đường nên cha mẹ đặt tên là Panthaka (Khách Lữ, phiên âm là Bàn Đặt). Bé anh gọi là Panthaka Lớn, bé em gọi là Panthaka Nhỏ.

Sau nầy khi hai con khôn lớn, vợ chồng đưa về gặp cha mẹ. Gia đình không chấp nhận người con rễ xuất thân nghèo hèn chỉ cho một số tiền rồi bảo cứ tiếp tục sống ly hương nhưng chịu thừa nhận nuôi hai cháu ngoại.

Sống bên gia đình ngoại, hai anh em Panthaka Lớn và  Panthaka Nhỏ thừa kế sản nghiệp trở thành doanh nhân khá giả. Cả hai cùng có tín tâm ở Tam Bảo. Sau nầy người anh quyết định xuất gia theo Phật và người em cũng hết lòng xin đi tu theo bào huynh.

Xuất gia rồi Tỳ khưu Cūlapanthaka (Panthaka Nhỏ) mới nhận ra là mình có năng khiếu buôn bán nhưng lại rất khó khăn học kinh điển nhất là học thuộc lòng những câu kinh. Sự việc tệ hại đến đỗi người sư huynh khuyên sư đệ nên hoàn tục để có đời sống cư sĩ tốt hơn.

Hôm đó tất cả chư tăng cùng đi với Đức Phật đến nhà thái y Jīvaka thọ trai. Tỳ khưu Cūlapanthaka ở lại chùa một mình do sự căn dặn của người anh ruột là Tôn giả Mahāpanthaka để buổi sáng xả giới hoàn tục. Vị sư đệ dù tối dạ không học thuộc kinh nhưng lại rất muốn tu nên buồn bã vô cùng khi nghĩ đến chuyện rời xa chiếc y ca sa. Bất chợt nhìn lên thấy Đức Phật đang đứng trước mặt; Ngài hỏi “Tại sao buồn vậy?”. Tôn giả kể lại trường hợp của mình vì tối dạ nên sư huynh dạy nên hoàn tục mặc dù rất muốn giữ áo tu. Đức Phật ôn tồn dạy rằng: “Con không cần trở về đời cư sĩ. Cầm lấy khăn tay trắng nầy và quán niệm”. Đức Phật và chư tăng đi rồi Tôn giả cầm chiếc khăn trắng cố tìm đọc “kinh vô tự” mà chẳng thấy gì. Không lâu sau đó Tôn giả chợt nhận ra chiếc khăn bây giờ không còn trắng tinh như khi Đức Phật đưa mà đã có chút vết bẩn. Ngay giây phút đó Tôn giả tỏ ngộ đạo lý vô thường và chứng quả a la hán với lục thông. Sau khi đắc đạo, Ngài muốn làm cái gì để biết ơn Phật nên biến hiện thành nhiều thân quét dọn khắp ngôi đại tự mênh mông.

Bấy giờ tại nhà thái y Jīvaka, lễ cúng dường thực phẩm bắt đầu. Trước hết thái y dâng nước lên Đức Phật. Thay vì nhận nước thì Đức Phật hỏi: “Tất cả chư tăng đã đến đây đông đủ chưa?”. Thái y là một bậc thánh sơ quả hiểu rằng Đức Phật đã hỏi thì phải có duyên cớ nên sai một người trong nhà nhanh chóng đến chùa xem có vị sư nào còn ở đó. Người đi rồi về báo rằng trong chùa có đông đảo chư tăng đăng quét dọn. Trước sự ngạc nhiên của nhiều người, Đức Phật dạy: “Hãy quay lại chùa và nói với một tỳ khưu: "Tôn giả Cūlapanthaka, Bậc Đạo Sư cho gọi Ngài”. Người nhà làm như vậy lập tức tất cả tỳ khưu biến trở thành một vị và đi theo tới nhà thái y thọ trai. Hôm đó Đức Phật chỉ định Tôn giả Cūlapanthaka nói lời chúc lành và thuyết pháp cho thí chủ. Pháp thoại không chỉ mang lại sự ngạc nhiên mà còn tạo nên niềm hoan hỷ lớn lao từ một vị mà trước kia ai cũng biết là học một kệ ngôn ngắn mấy tháng cũng không thuộc.

Chiều hôm ấy tại chùa, Đức Phật dạy sở dĩ Tôn giả Cūlapanthaka thời gian đầu xuất gia tối dạ vì nghiệp quá khứ từng là một tỳ khưu chế nhạo vị khác học kinh chậm nhưng ba la mật đầy đủ nên bây giờ chứng quả a la hán với lục thông và tuệ phân tích. Đức Phật cũng nhắc lại chuyện tiền thân mà cũng chính Ngài là người chỉ điểm cho thanh niên làm nên cơ nghiệp từ xác chuột chết. Viên quan thủ khố là tiền thân của Đức Phật và người thanh niên là Cūlapanthaka. Rồi Đấng Đại Gíác nói thêm:

Người có trí khôn ngoan
Vốn nhỏ, tạo cơ nghiệp
Như người khéo nhen nhúm
Đốm lửa thành lửa hừng.

Mới hay ở đời có những thành tựu phi thường bắt đầu bằng cái rất tầm thường.