Yathāpi kītā purisassupāhanā, sukhassa atthāya dukhaṃ udabbahe.ghammābhitattā thalasā papīḷitā, tasseva pāde purisassa khādare.evameva yo dukkulīno anariyo, vijjañca sutañca ādiya.tameva so tattha sutena khādati, anariyo vuccati dupāhanūpamoti

“Như đôi dép mua về,
Nhưng không vừa, không tốt
Không làm êm đôi chân
Làm phồng da đau đớn

Người thiếu tâm thiện lương
Dù học được nghề hay,
Nhưng do kiến thức ấy,
Gây phương hại cho mình.”

Câu chuyện thời Phật

Câu chuyện này được Đức Thế Tôn kể khi đang ngự tại Kỳ Viên (Jetavana), liên quan đến tỳ khưu Đề-bà-đạt-đa (Devadatta).

Tại Pháp hội, chư Tỳ khưu tụ họp bàn luận rằng:

“Này huynh đệ, Đề-bà-đạt-đa sau khi phản bội bậc Đạo Sư, chống lại Đức Thế Tôn, cuối cùng đã rơi vào đại hoại diệt.”

Đức Phật đến và hỏi:

“Này chư Tỳ khưu, các Thầy đang bàn chuyện gì vậy?”

Khi được kể lại, Ngài bảo:

“Không phải chỉ bây giờ Đề-bà-đạt-đa mới phản bội Thầy mình và gặt lấy tai hoạ lớn. Thuở xưa cũng từng làm như vậy.”
Rồi Ngài kể lại câu chuyện quá khứ.

Câu Chuyện Tiền Thân

Ngày xửa ngày xưa, tại vương quốc Ba-la-nại xa xôi, có một vị vua anh minh trị vì. Trong thành ấy có một người quản tượng tài ba, ông là một bậc hiền trí, nhân hậu, và tinh thông mọi kỹ năng điều khiển và huấn luyện voi.

Người quản tượng không chỉ giỏi nghề mà còn rộng lượng, tận tâm truyền dạy. Khác với những người giữ “bí quyết nghề nghiệp”, ông dạy cho học trò tất cả những gì mình biết, không giữ lại một mảy may nào.

Một ngày nọ, có một chàng trai trẻ từ làng Kāsī xa xôi đến xin học. Chàng trai này thông minh, học nhanh, và chẳng mấy chốc đã nắm vững căn bản nghề nghiệp của thầy. Một hôm, chàng đến trước viên quản tưởng và nói:

“Thưa thầy, con muốn vào cung để phục vụ nhà vua.”

Vị thầy mỉm cười hiền hậu:

“Tốt lắm, con thân mến.”

Ông liền đến hoàng cung yết kiến vua và tâu:

 “Tâu Đại vương, học trò của thần nguyện được phụng sự Bệ hạ.”

Vua đồng ý, nhưng bảo:

 “Vì hắn là học trò của khanh, nên không thể nhận lương bằng khanh. Nếu khanh được 100 đồng, hắn sẽ nhận 50; khanh được 2 phần, hắn nhận 1.”

Bồ-tát đem lời ấy về kể lại cho học trò. Nghe xong, chàng trai chau mày:

 “Thưa thầy, con giỏi bằng thầy. Nếu không được trả lương bằng thầy, con sẽ không phụng sự.”

Vị thầy lại vào tâu vua. Nhà vua suy nghĩ về tư cách của người học trò trong lòng không vui rồi phán:

“Nếu hắn chứng minh được rằng mình tài ngang thầy, ta sẽ trả lương ngang bằng. Trẫm muốn khanh tạo nên một màn biểu diễn gây nên thích thú bất ngờ”

Lệnh ban ra với tiếng trống lớn vang khắp thành:

“Ngày mai, thầy trò viên quản tượng sẽ trình diễn tài nghệ điều khiển voi tại quảng trường trước hoàng cung! Mọi người hãy đến xem!”

Đêm ấy, viên quản tượng theo lệnh vua phải biểu diễn một kỹ năng huấn luyện voi độc đáo nên nghĩ cách ra lệnh ngược: bảo "Đi!" thì lùi lại; bảo "Lùi lại!" thì tiến lên; bảo "Đứng lại!" thì nằm xuống; bảo "Nằm xuống!" thì đứng lên; bảo "Lấy lên!" →thì đặt xuống; bảo "Đặt xuống!"  thì lấy lên.

Sáng hôm sau, quảng trường chật ních người. Hai thầy trò cưỡi hai con voi oai vệ tiến ra. Họ lần lượt thể hiện tài năng điều khiển voi: mượt mà, chính xác, tài tình   khiến dân chúng trầm trồ thán phục.

Nhưng rồi Bồ-tát bắt đầu ra lệnh ngược với lẽ thường.

Voi của thầy khi nghe “Đi!”, nó lùi. Khi nghe “Lùi lại!”, nó lao tới. Khi nghe “Đứng lại!”, nó nằm xuống. Khi nghe “Nằm xuống!”, nó đứng dậy. Khi nghe “Lấy lên!”, nó đặt xuống. Khi nghe “Đặt xuống!”, nó lấy lên

Dân chúng sửng sốt một cách thích thú! Rồi họ quay sang nhìn người học trò vốn  không thể khiến voi làm được như thế.

Bổng nhiên một người hét lên:  “Tên vô ơn kia! Dám so tài với thầy mình! Mi chẳng biết thân phận mà lại đòi bằng bậc trí giả!” Đám đông phẫn nộ, ném đá, gậy gộc vào hắn và không ngờ mọi việc vượt ngoài sự kiểm soát khiến người học trò bị giết chết ngay tại chỗ.

Sau đó sự việc đó,  viên quản tượng đến gặp vua và tâu rằng:

“Tâu Đại vương, nghề nghiệp được học là để mang lại an vui cho đời. Nhưng khi rơi vào tay kẻ không có đạo đức, nó chẳng khác gì đôi dép xấu — thay vì êm chân, lại làm trầy gót, rách da.”

Rồi nói kệ ngôn:

“Như đôi dép mua về,
Nhưng chẳng vừa, chẳng tốt
Không làm êm đôi chân
Khiến phồng da đau đớn

Người thiếu tâm thiện lương
Dù học được nghề hay,
Nhưng do kiến thức ấy,
Gây phương hại cho mình.”

Tỳ khưu Giác Đẳng phóng tác từ Kinh Bổn Sanh