Lúc bấy giờ, công trình sư Pañcakaṅga đến gặp Tôn giả Udāyī, đảnh lễ Ngài, ngồi xuống một bên và hỏi:
“Bạch Tôn giả Udāyī, Đức Thế Tôn dạy có bao nhiêu loại cảm thọ?”

“Này người thợ mộc, Đức Thế Tôn dạy có ba loại cảm thọ: cảm thọ lạc, cảm thọ khổ, và cảm thọ không khổ không lạc. Đó là ba loại cảm thọ mà Đức Thế Tôn đã dạy.”

Nghe vậy, Pañcakaṅga nói:
“Bạch Tôn giả, không phải Đức Thế Tôn dạy có ba loại cảm thọ, mà chỉ dạy có hai: cảm thọ lạc và cảm thọ khổ. Còn cảm thọ không khổ không lạc, bạch Tôn giả, Đức Thế Tôn đã nói rằng cảm thọ ấy thuộc về lạc thọ thanh tịnh và siêu thế.”

Tôn giả Udāyī lặp lại quan điểm của mình lần thứ hai và lần thứ ba, Pañcakaṅga cũng vậy. Tuy nhiên, cả hai không thể thuyết phục lẫn nhau.

Tôn giả Ānanda nghe được cuộc đối thoại giữa Tôn giả Udāyī và người thợ mộc Pañcakaṅga. Ngài đến đảnh lễ Đức Thế Tôn, ngồi xuống một bên và kể lại toàn bộ câu chuyện.

Đức Phật nói:
“Này Ānanda, cách trình bày mà Pañcakaṅga không chấp nhận từ Udāyī là đúng, và cách trình bày mà Udāyī không chấp nhận từ Pañcakaṅga cũng là đúng. Ta đã giảng dạy về hai loại cảm thọ theo một phương pháp trình bày, ba loại theo một phương pháp khác, năm loại… sáu loại… mười tám loại… ba mươi sáu loại theo các phương pháp khác nhau, và một trăm lẻ tám loại theo một phương pháp trình bày nữa. Như vậy, này Ānanda, Pháp (Dhamma) được Ta giảng dạy bằng nhiều phương pháp trình bày khác nhau.

“Khi pháp được Ta thuyết giảng theo nhiều cách khác nhau, thì có thể trông đợi rằng: những ai không chấp nhận, không đồng thuận và không tán thán điều gì đã được người khác nói một cách đúng đắn, chân chánh, thì họ sẽ sinh ra tranh cãi, tranh luận, và chặt chém bằng binh khí miệng lưỡi.

Nhưng cũng có thể trông đợi rằng: những ai biết chấp nhận, đồng thuận và tán thán những điều đúng đắn, chân chánh được người khác trình bày, thì họ sẽ sống hòa hợp, biết quý trọng nhau, không tranh cãi, hòa nhập như sữa với nước, nhìn nhau bằng ánh mắt từ hòa.”

“Này Ānanda, có năm loại dục trưởng dưỡng này. Thế nào là năm?

(1) Hình sắc được mắt nhận biết, đáng ưa thích, dễ lôi cuốn, hấp dẫn, làm say lòng, gợi dục vọng.
(2) Âm thanh được tai nhận biết...
(3) Hương thơm được mũi nhận biết...
(4) Vị nếm được lưỡi nhận biết...
(5) Xúc chạm được thân nhận biết — tất cả đều đáng ưa, dễ mến, làm say lòng, hấp dẫn, gợi dục vọng.

Lạc thọ và hỷ thọ khởi lên do phụ thuộc vào năm đối tượng dục này, được gọi là dục lạc.”

“Dù có người nói rằng: ‘Đây là hỷ lạc tột bậc mà các loài hữu tình có thể trải nghiệm’, Ta không chấp nhận điều đó. Vì sao vậy? Vì còn có một loại lạc khác, cao thượng hơn, vi diệu hơn.

Và đó là gì? Này Ānanda, vị Tỳ-kheo ly dục, ly bất thiện pháp, nhập và an trú trong sơ thiền, có tầm và tứ, cùng với hỷ lạc sinh do ly dục — đó là một loại lạc khác, cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước.”

“Lại nữa, khi vị ấy làm lắng dịu tầm và tứ, nhập và an trú trong nhị thiền, nhất tâm, không tầm không tứ, có hỷ và lạc sinh từ định — đó là loại hỷ lạc vi diệu hơn loại trước.”

“Lại nữa, khi ly hỷ, vị ấy an trú với xả, chánh niệm tỉnh giác, cảm nhận lạc bằng thân, an trú trong tam thiền, mà các bậc Thánh nói rằng: ‘Vị này an trú với xả, chánh niệm, sống an lạc’ — đây lại là một loại hỷ lạc vi diệu hơn nữa.”

“Lại nữa, với sự đoạn tận khổ lạc, do sự tiêu diệt của hỷ và ưu trước đó, vị ấy nhập và an trú trong tứ thiền, không khổ không lạc, với xả niệm thanh tịnh — đây lại là một loại hỷ lạc cao hơn và vi diệu hơn nữa.”

“Rồi, vượt qua hoàn toàn tưởng về sắc, vượt qua tưởng về xúc giác, không lưu ý đến tưởng về đa dạng, vị ấy biết: ‘Không gian là vô biên’, nhập và an trú trong vô biên không xứ — đây là một loại lạc cao hơn và vi diệu hơn.”

“Rồi, vượt qua hoàn toàn vô biên không xứ, biết rằng ‘Thức là vô biên’, vị ấy nhập và an trú trong vô biên thức xứ — một loại lạc cao hơn loại trước.”

“Rồi, vượt qua hoàn toàn vô biên thức xứ, biết rằng ‘Không có gì cả’, vị ấy nhập và an trú trong vô sở hữu xứ — loại hỷ lạc này cao hơn loại trước.”

“Rồi, vượt qua hoàn toàn vô sở hữu xứ, vị ấy nhập và an trú trong phi tưởng phi phi tưởng xứ — đây lại là một loại hỷ lạc cao thượng hơn.”

“Rồi, vượt qua cả phi tưởng phi phi tưởng xứ, vị ấy nhập và an trú trong diệt thọ tưởng định — đó là một loại lạc cao thượng và vi diệu nhất trong tất cả.”

“Này Ānanda, có thể có người ngoại đạo nói rằng: ‘Sa môn Gotama giảng về sự diệt của cảm thọ và tri giác, và lại cho rằng điều ấy nằm trong phạm vi hạnh phúc.  điều đó nghĩa là sao?’

Này Ānanda, khi họ nói như vậy, hãy trả lời họ rằng: ‘Bậc Đạo Sư không nói rằng chỉ có cảm thọ lạc mới được gọi là hạnh phúc. Nhưng, hễ nơi nào có sự vắng mặt của khổ, nơi đó — dù cảm thọ được hay không — đều được Đức Như Lai gọi là lạc.’”

Chú Thích

Pañcakanga là một công trình sư (thapati) trong triều đình vua Pasenadi xứ Kosala. Ông là một cư sĩ thuần thành, rất sùng kính Đức Phật và đặc biệt yêu thích những cuộc thảo luận giáo pháp. Trong Kinh Tạng ghi lại nhiều cuộc pháp đàm giữa cư sĩ Pañcakanga với các tu sĩ. Theo chú thích của Ngài Buddhaghosa (MA.ii.629; SA.iii.86), “Pañcakanga” không phải là chức danh mà là biệt danh do người đời gọi. Tên này có nghĩa là “người có năm công cụ” do ông đi đâu thường mang theo năm dụng cụ của một người thợ mộc là rìu (vāsīpharasu), đục (nikhādana), thước đo (danda), bủa gõ (muggara), sợi dây đánh dấu (kālasutta). Từ ngữ “thapati” được hiểu là “xếp trưởng” hay “thợ cả” (vaddhakī jettha). Ngày xưa những công trình sư xây cất cung điện phải là người rất giỏi về nghề mộc và thiết kế tổng quát nên ở đây dịch là công trình sư thay vì “thợ mộc” như đa số bản dịch.

Tôn giả Udāyī trong bài kinh nầy là Mahā Udāyī hay còn gọi là Lāludāyī hoặc Pandita Udāyī để phân biệt với các vị khác cùng tên. Có nhiều vị tỳ khưu trong kinh điển mang tên Udāyī. Tôn giả Mahā Udāyī là con trai một vị Bà-la-môn ở thành Kapilavatthu. Sau khi thấy sự tôn nghiêm và thần lực của Đức Phật khi Ngài về thăm thân tộc,  phát khởi niềm tin và xuất gia. Cuối cùng, chứng đắc A-la-hán.Tôn giả được biết về khả năng giảng pháp cho đám đông lớn – một khả năng hiếm, với sự khen ngợi của Đức Phật  (A.iii.184).
Kinh này cũng được tìm thấy trong Trung Bộ Kinh số 59, có tựa đề là Kinh Bahuvedanīya (Kinh Đa Thọ).
Từ tầng thiền thứ tư trở lên, cảm thọ không còn là lạc hay khổ theo nghĩa thông thường nữa, mà là "cảm thọ không khổ không lạc", được gọi là lạc (hay hỷ lạc) trong ý nghĩa an tịnh và thù thắng.
Sự diệt tận (nirodha) được gọi là lạc (sukha) theo nghĩa "hạnh phúc không được cảm nhận" (avedayita-sukha), tức là lạc của sự không cảm thọ.  Vì thế, lạc được cảm thọ (vedayita-sukha) phát sinh thông qua năm dục trưởng dưỡng và tám tầng thiền định, Còn diệt tận định là lạc không cảm thọ. Dù cảm nhận được hay không, nó vẫn hoàn toàn là lạc, bởi vì lạc chân thật chính là sự vắng mặt của khổ đau (niddukkhabhāva).

Câu “Yathā yathā, āvuso, sukhaṃ upalabbhati yamhi yamhi, taṃ taṃ Tathāgato sukhasmiṃ paññapeti.” Được sớ giải chú thích: Dù là lạc có cảm thọ hay lạc không cảm thọ, nơi nào có sự vắng mặt của khổ, thì Đức Như Lai tuyên bố nơi ấy là lạc.

Sớ Giải

267-268. navame pañcakaṅgo thapatīti pañcakaṅgoti tassa nāmaṃ, vāsipharasunikhādanadaṇḍamuggarakāḷasuttanāḷisaṅkhātehi vā pañcahi aṅgehi samannāgatattā so pañcakaṅgoti paññāto. thapatīti vaḍḍhakījeṭṭhako. udāyīti paṇḍitaudāyitthero. pariyāyanti kāraṇaṃ. dvepānandāti dvepi, ānanda, pariyāyenāti kāraṇena. ettha ca kāyikacetasikavasena dve veditabbā, sukhādivasena tissopi, indriyavasena sukhindriyādikā pañca, dvāravasena cakkhusamphassajādikā cha, upavicāravasena “cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī”tiādikā aṭṭhārasa, cha gehasitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni, cha gehasitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni, cha gehasitā upekkhā, cha nekkhammasitāti evaṃ chattiṃsa. tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ aṭṭhasataṃ vedanā veditabbā. ♦ pañcime ānanda kāmaguṇāti ayaṃ pāṭiyekko anusandhi. na kevalañhi dve ādiṃ katvā vedanā bhagavatā paññattā, pariyāyena ekāpi vedanā kathitā, taṃ dassento pañcakaṅgassa thapatino vādaṃ upatthambhetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. abhikkantataranti sundarataraṃ. paṇītataranti atappakataraṃ. ettha ca catutthajjhānato paṭṭhāya adukkhamasukhā vedanā, sāpi santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhanti vuttā. nirodho avedayitasukhavasena sukhaṃ nāma jāto. pañcakāmaguṇavasena hi aṭṭhasamāpattivasena ca uppannaṃ vedayitaṃ sukhaṃ nāma, nirodho avedayitasukhaṃ nāma. iti vedayitasukhaṃ vā hotu avedayitasukhaṃ vā, niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhena ekantasukhameva jātaṃ. ♦ yattha yatthāti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne. sukhaṃ upalabbhatīti vedayitaṃ sukhaṃ vā avedayitaṃ sukhaṃ vā upalabbhati. taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapeti, taṃ sabbaṃ tathāgato niddukkhabhāvaṃ sukhasmiṃyeva paññapetīti idha bhagavā nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvā neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesi. dasamaṃ uttānatthamevāti.

267–268. Trong bài kinh thứ chín, "Pañcakaṅga là thợ mộc" nghĩa là biệt danh của người ấy là Pañcakaṅga, vì ông mang theo năm dụng cụ: bào (vāsī), rìu (pharasu), đục (nikhādana), thước đo (daṇḍa), búa (muggara) và chỉ đen (kāḷasutta), nên ông được gọi là Pañcakaṅga (nghĩa đen: "Người có năm dụng cụ").Thapati nghĩa là thợ cả, bậc thầy trong nghề mộc.
Udāyī ở đây là Tôn giả Udāyī Bậc Trí (Paṇḍita Udāyī Thera).
"Pariyāya" có nghĩa là phương pháp, cách trình bày, lý do.
"Dvepānanda" tức là này Ānanda, có hai phương pháp (pariyāya).

Về mặt phân loại cảm thọ, trong đoạn này chú giải rằng:

• Có thể phân chia cảm thọ theo hai loại: thân (kāyika) và tâm (cetasika).
• Hoặc theo ba loại: lạc (sukha), khổ (dukkha), và xả (adukkhamasukha).
• Theo năm quyền (indriya) thì là: lạc quyền, khổ quyền, hỷ quyền, ưu quyền, xả quyền.
• Theo môn (dvāra) thì là 6 cảm thọ từ xúc chạm qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý.
• Theo lối tư duy phân tích (upavicāra) thì có 18 loại cảm thọ, ví dụ: “khi thấy sắc khả ái bằng mắt, tâm sinh hỷ”.

Tiếp đến là cách phân chia 36 loại cảm thọ:

• 6 cảm thọ thuộc dục (gehasitā): lạc, khổ, xả phát sinh từ các dục (như sắc, thanh…).
• 6 cảm thọ thuộc ly dục (nekkhammasitā): lạc, khổ, xả từ các trạng thái siêu thoát.
• Tổng cộng là 6 (dục) + 6 (ly dục) × 3 loại cảm thọ = 36 cảm thọ.

Và:

• 36 cảm thọ trong quá khứ
• 36 trong tương lai
• 36 trong hiện tại → Tổng cộng là 108 cảm thọ.

Tiếp đến, Đức Phật dạy:

“Này Ānanda, có năm dục trưởng dưỡng” – đây là phần giải thích đặc biệt, riêng biệt để ủng hộ lập luận của Pañcakaṅga, người cho rằng chỉ có hai cảm thọ.

• Bắt đầu từ Tứ thiền (Jhāna thứ tư) trở đi, các cảm thọ không còn là lạc hay khổ, mà là xả thọ (adukkhamasukha vedanā).
• Tuy nhiên, cảm thọ này thanh tịnh và cao thượng, nên vẫn được gọi là lạc vì bản chất không có khổ.

Niết-bàn hay Diệt thọ tưởng định cũng được gọi là lạc, nhưng là lạc không cảm thọ (avedayitasukha).

• Còn lạc do năm dục hoặc tám thiền là lạc có cảm thọ (vedayitasukha).
• Dù là lạc có cảm thọ hay không có cảm thọ, tất cả đều là “lạc” theo nghĩa là vắng mặt của khổ (niddukkhabhāva).

“Yattha yattha sukhaṃ upalabbhati” nghĩa là:

“Bất cứ nơi đâu có lạc (dù là lạc có cảm thọ hay không cảm thọ), thì nơi đó, Đức Như Lai nói rằng có hạnh phúc.” Đây là cách giảng dạy có chủ đích của Đức Phật, với ý nhắm đến người có khả năng thâm nhập nghĩa sâu (neyyapuggala) và dẫn họ tới A-la-hán quả.

Tỳ khưu Giác Đẳng dịch và biên soạn giáo trình

 ______________________________________________________________

Bản dịch của Hoà thượng Thích Minh Châu

Phần Hai - Phẩm Sống Một Mình

19. IX. Năm Vật Dụng (S.iv,223)

1) ...

2) Rồi người thợ mộc Pancakanga đi đến Tôn giả Udàyi; sau khi đến, đảnh lễ Tôn giả Udàyi rồi ngồi xuống một bên.

3) Ngồi xuống một bên, thợ mộc Pancakanga thưa với Tôn giả Udàyi:

-- Thưa Tôn giả Udàyi, Thế Tôn dạy có bao nhiêu thọ?

-- Có ba thọ, này Pancakanga, được Thế Tôn nói đến: lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ. Ba thọ này, này Pancakanga, được Thế Tôn nói đến.

4) Ðược nghe nói vậy, thợ mộc Pancakanga thưa với Tôn giả Udàyi:

-- Thưa Tôn giả Udàyi, Thế Tôn không dạy ba thọ. Thế Tôn dạy chỉ có hai thọ: lạc thọ và khổ thọ. Còn về bất khổ bất lạc thọ này, Thế Tôn dạy thuộc vào tế nhị lạc thọ.

5) Lần thứ hai, Tôn giả Udàyi nói với thợ mộc Pancakanga:

-- Này Pancakanga, Thế Tôn không dạy hai thọ. Thế Tôn dạy có ba thọ: lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ. Ba thọ này được Thế Tôn nói đến.

Lần thứ hai, thợ mộc Pancakanga thưa với Tôn giả Udàyi:

-- Thưa Tôn giả Udàyi, Thế Tôn không dạy có ba thọ. Thế Tôn dạy có hai thọ: lạc thọ và khổ thọ. Còn bất khổ bất lạc thọ này, Thế Tôn dạy thuộc vào tế nhị lạc thọ.

6) Lần thứ ba, Tôn giả Udàyi nói với thợ mộc Pancakanga:

-- Này Pancakanga, Thế Tôn không dạy hai thọ. Thế Tôn dạy có ba thọ: lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ. Ba thọ này được Thế Tôn nói đến.

Lần thứ ba, thợ mộc Pancakanga thưa với Tôn giả Udàyi:

-- Thưa Tôn giả Udàyi, Thế Tôn không dạy có ba thọ. Thế Tôn dạy có hai thọ: lạc thọ, khổ thọ. Còn bất khổ bất lạc thọ này, Thế Tôn dạy thuộc vào tế nhị lạc thọ.

Như vậy, Tôn giả Udàyi không có thể thuyết phục được thợ mộc Pancakanga, và thợ mộc Pancakanga không thể thuyết phục được Tôn giả Udàyi.

7) Tôn giả Ananda nghe được câu chuyện này giữa Tôn giả Udàyi và thợ mộc Pancakanga.

8) Rồi Tôn giả Ananda đi đến Thế Tôn; sau khi đến, liền ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, Tôn giả Ananda thuật lại với Thế Tôn tất cả câu chuyện xảy ra giữa Tôn giả Udàyi và thợ mộc Pancakanga.

9) -- Dầu thật có pháp môn (pariyàyam), này Ananda, nhưng thợ mộc Pancakanga không tín thọ Tỷ-kheo Udàyi. Và dầu thật có pháp môn, này Ananda, nhưng Tỷ-kheo Udàyi không tín thọ thợ mộc Pancakanga. Có hai thọ, này Ananda, theo pháp môn giải thích của Ta. Cũng có ba thọ theo pháp giải thích của Ta. Cũng có năm thọ theo pháp môn giải thích của Ta. Cũng có sáu thọ theo pháp môn giải thích của Ta. Cũng có 16 thọ theo pháp môn giải thích của Ta. Cũng có 108 thọ theo pháp môn giải thích của Ta. Như vậy, này Ananda, là pháp được Ta tuyên bố tùy theo pháp môn.

10) Này Ananda, dầu cho như vậy là pháp được Ta tuyên bố tùy theo pháp môn, này Ananda, những ai không chịu chấp nhận, không chịu tán đồng, không chịu tùy hỷ lời khéo nói, khéo thuyết với nhau; đối với những người ấy sẽ xảy đến như sau: Họ sẽ sống đấu tranh nhau, hủy báng nhau, tranh luận nhau với những khí giới miệng lưỡi. Như vậy là pháp được Ta tuyên bố tùy theo pháp môn. Này Ananda, dầu cho như vậy là pháp được Ta tuyên bố tùy theo pháp môn, những ai chịu chấp nhận, chịu tán đồng, chịu tùy hỷ lời khéo nói, khéo thuyết với nhau; đối với những người ấy, sẽ xảy đến như sau: Họ sẽ sống hòa hợp, hoan hỷ với nhau, không có tranh luận nhau, như nước với sữa, sống nhìn nhau với cặp mắt từ ái.

11) Và này Ananda, có năm dục công đức này. Thế nào là năm? Có những sắc do mắt nhận thức khả lạc, khả hỷ, khả ý, khả ái, liên hệ đến dục, hấp dẫn... Có những xúc do thân nhận thức khả lạc, khả hỷ, khả ý, khả ái, liên hệ đến dục, hấp dẫn. Này Ananda, có năm dục công đức này. Do duyên năm dục công đức này, này Ananda, khởi lên lạc hỷ gì, đây gọi là dục lạc.

12) Này Ananda, có thể có những người nói như sau: "Ðây là lạc và hỷ tối thượng mà chúng sanh cảm thọ được". Nhưng Ta không chấp nhận quan điểm này. Vì sao? Có lạc khác với lạc ấy, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn. Ở đây, này Ananda, Tỷ-kheo ly dục, ly bất thiện pháp, chứng đạt và trú Thiền thứ nhất. Lạc này là lạc khác với lạc kia, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tốt đẹp hơn.

13) Này Ananda, có thể có những người nói như sau: "Ðây là lạc và hỷ tối thượng mà chúng sanh cảm thọ được". Nhưng Ta không chấp nhận quan điểm này. Vì sao? Vì rằng có lạc khác với lạc ấy, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn. Và này Ananda, thế nào là lạc khác với lạc ấy còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn? Ở đây, này Ananda, Tỷ-kheo tịnh chỉ các tầm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tỉnh nhứt tâm. Lạc này là lạc khác với lạc kia, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn.

14) Này Ananda, có thể có những người nói như sau: "Ðây là lạc và hỷ tối thượng mà chúng sanh cảm thọ được". Nhưng Ta không chấp nhận quan điểm này. Vì sao? Vì rằng có lạc khác với lạc ấy, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn. Và này Ananda, thế nào là lạc khác với lạc ấy còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn? Ở đây, này Ananda, Tỷ-kheo ly hỷ, trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và trú Thiền thứ ba. Lạc này là lạc khác với lạc kia, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn.

15) Này Ananda, có thể có những người nói như sau: "Ðây là lạc và hỷ tối thượng mà chúng sanh cảm thọ được". Nhưng Ta không chấp nhận quan điểm này. Vì sao? Vì rằng có lạc khác với lạc ấy, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn. Và này Ananda, thế nào là lạc khác với lạc ấy còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn? Ở đây, này Ananda, Tỷ-kheo xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ từ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh. Lạc này là lạc khác với lạc kia, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn.

16) Này Ananda, có thể có những người nói như sau: "Ðây là lạc và hỷ tối thượng mà chúng sanh cảm thọ được". Nhưng Ta không chấp nhận quan điểm này. Vì sao? Vì rằng có lạc khác với lạc ấy, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn. Và này Ananda, thế nào là lạc khác với lạc ấy còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn? Ở đây, này Ananda, Tỷ-kheo vượt qua các sắc tưởng một cách hoàn toàn, chấm dứt các đối ngại tưởng, không tác ý sai biệt tưởng, biết rằng: "Hư không là vô biên", chứng và trú Không vô biên xứ. Lạc này là lạc khác với lạc kia, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn.

17) Này Ananda, có thể có những người nói như sau: "Ðây là lạc và hỷ tối thượng mà chúng sanh cảm thọ được". Nhưng Ta không chấp nhận quan điểm này. Vì sao? Vì rằng có lạc khác với lạc ấy, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn... Ở đây, này Ananda, Tỷ-kheo vượt qua Không vô biên xứ một cách hoàn toàn, biết rằng: "Thức là vô biên", chứng và trú Thức vô biên xứ. Lạc này là lạc khác với lạc kia, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn.

18) Này Ananda, có thể có những người nói như sau: "Ðây là lạc và hỷ tối thượng mà chúng sanh cảm thọ được". Nhưng Ta không chấp nhận quan điểm này. Vì sao? Vì rằng có lạc khác với lạc ấy, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn... Ở đây, này Ananda, Tỷ-kheo vượt qua Thức vô biên xứ một cách hoàn toàn, biết rằng: "Không có sở hữu gì", chứng và trú Vô sở hữu xứ. Lạc này là lạc khác với lạc kia, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn.

19) Này Ananda, có thể có những người nói như sau: "Ðây là lạc và hỷ tối thượng mà chúng sanh cảm thọ được". Nhưng Ta không chấp nhận quan điểm này. Vì sao? Vì rằng có lạc khác với lạc ấy, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn... Ở đây, này Ananda, Tỷ-kheo vượt qua Vô sở hữu xứ một cách hoàn toàn, chứng và trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Lạc này là lạc khác với lạc kia, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn.

20) Này Ananda, có thể có những người nói như sau: "Ðây là lạc và hỷ tối thượng mà chúng sanh cảm thọ được". Nhưng Ta không chấp nhận quan điểm này. Vì sao? Vì rằng có lạc khác với lạc ấy, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn... Ở đây, này Ananda, Tỷ-kheo vượt qua Phi tưởng phi phi tưởng xứ một cách hoàn toàn, chứng và trú Diệt thọ tưởng định. Lạc này là lạc khác với lạc kia, này Ananda, còn vi diệu hơn, còn tế nhị hơn.

21) Sự kiện này xảy ra, này Ananda. Có các du sĩ ngoại đạo có thể hỏi như sau: "Sa-môn Gotama nói đến Diệt thọ tưởng định, và tuyên bố là Diệt thọ tưởng định ấy thuộc về lạc. Ý nghĩa này là gì và như thế nào?". Ðược nói vậy, này Ananda, các du sĩ ngoại đạo cần được trả lời như sau: "Này chư Hiền, Thế Tôn không tuyên bố thuộc về lạc, dựa vào lạc thọ. Nhưng chỗ nào, này chư Hiền, lạc được cảm thọ, chỗ ấy, Thế Tôn tuyên bố cảm thọ thuộc vào lạc thọ".

  -ooOoo-