yaṃ passati na taṃ icchati, yañca na passati taṃ kiricchati.
maññāmi ciraṃ carissati, na hi taṃ lacchati yaṃ sa icchati.

“Cái trước mắt không muốn,
Lại mơ tưởng xa vời.
Người như vậy lan man,
Cuối cùng chẳng được gì.

yaṃ labhati na tena tussati, yañca pattheti laddhaṃ hīḷeti.
icchā hi anantagocarā, vigaticchānanamo karomaseti.

Có được vẫn khát khao,
Tham ái chẳng thoả lòng.
Biết khao khát là khổ,
Hãy lễ bậc ly tham.”

Khi Đức Phật đang cư ngụ tại tinh xá Kỳ Viên (Jetavana), Ngài kể câu chuyện này liên quan đến một du sĩ ngoại đạo hay bỏ chạy khi bị hỏi vặn. Câu chuyện nhằm giảng về bản chất của tham ái và sự không biết đủ.

Chuyện kể rằng có một du sĩ lang thang khắp cõi Ấn Độ (Jambudīpa) nhưng không tìm được ai có thể tranh luận thắng mình. Cuối cùng, ông đến thành Xá-vệ (Sāvatthī) và hỏi:
“Có ai đủ khả năng tranh luận với tôi chăng?”
Người dân đáp:
“Có chứ!  Đức Chánh Đẳng Giác.”

Nghe vậy, du sĩ cùng đám đông kéo đến Kỳ Viên, nơi Đức Phật đang thuyết pháp trước đại chúng. Sau khi được Đức Phật trả lời câu hỏi đầu tiên, Ngài lại hỏi ngược lại:
“Cái gì chỉ có một?”
Du sĩ không thể trả lời, liền đứng dậy bỏ chạy.

Đại chúng ngạc nhiên, nói:
“Bạch Thế Tôn, chỉ một câu thôi mà Ngài đã đánh bại ông ấy!”

Đức Phật nhẹ nhàng dạy rằng:
“Không phải bây giờ ta mới khiến ông ấy bỏ chạy — mà trong quá khứ, ta cũng đã từng làm như vậy.”
Và Ngài kể câu chuyện tiền thân sau:

Chuyện Tiền Thân

Ngày xửa ngày xưa, tại một vương quốc rộng lớn bên dòng sông Hằng, có một người đạo sĩ thông tuệ sống ẩn mình giữa rừng sâu. Ngài là bậc có trí, từ bỏ vinh hoa phú quý, sống trong một túp lều nhỏ lá tre đơn sơ, bên cạnh dòng nước trong xanh mát lạnh của con sông thiêng liêng.

Vào thời ấy, khắp cõi Ấn Độ vang danh một du sĩ kỳ lạ. Ông ta đi lang thang hết làng này đến làng khác, từ miền núi cao đến đồng bằng rộng, chỉ để tìm người tranh luận triết lý. Ông luôn tự hào rằng:
— “Chưa có ai đánh bại được ta!”

Một ngày nọ, ông nghe dân làng đồn rằng:
— “Ở gần đây, có một vị đạo sĩ sống rất đơn giản, nhưng trí tuệ thì sâu thẳm như đại dương.”
Du sĩ nhếch mép cười:
— “Tốt! Ta sẽ khiến ông ta cứng họng!”

Vậy là ông ta cùng với đám đông hiếu kỳ kéo đến túp lều bên sông. Thấy ông khách lạ mồ hôi nhễ nhại, đạo sĩ mời với lòng từ ái:
— “Trời nắng quá, khúc sông này nước trong và mát, người có muốn uống một ngụm không?”

Du sĩ chẳng màng uống nước, lập tức lên giọng:
— “Sông Hằng là gì? Là nước? Là cát? Là bờ bên này hay là bờ bên kia?”

Vị đạo sĩ mỉm cười đáp:
— “Nếu anh loại bỏ hết nước, cát, bờ bên này, bờ bên kia... thì cái gì còn lại để gọi là sông Hằng?”

Du sĩ nghệt mặt ra, mắt láo liên. Câu hỏi tưởng đơn giản mà như sấm sét giữa trời quang! Ông ta không biết đáp ra sao, chỉ đành lặng lẽ đứng dậy, bước đi giữa tiếng xì xào của đám đông. Không ai nói gì, nhưng trong lòng ai nấy đều hiểu — kẻ khoe trí mà không có trí, chỉ là kẻ tự làm trò cười!

Khi ấy, đạo sĩ nhẹ nhàng giảng dạy cho dân làng bằng hai bài kệ:

“Cái trước mắt không muốn,
Lại mơ tưởng xa vời.
Người như vậy lan man,
Cuối cùng chẳng được gì.

Có được vẫn khát khao,
Tham ái chẳng thoả lòng.
Biết khao khát là khổ,
Hãy lễ bậc ly tham

Từ đó, dân làng càng kính ngưỡng đạo sĩ hơn nữa. Câu chuyện về “du sĩ bỏ chạy” được truyền tụng khắp nơi như một bài học về lòng khiêm tốn và thái độ thực tế.

Tỳ khưu Giác Đẳng phóng tác từ Kinh Bổn Sanh