Đức Phật không yêu cầu chúng ta chỉ tin vào lời Ngài, mà tha thiết khuyên: "Hãy nỗ lực để hiểu: Đây là Khổ... Đây là Con Đường đưa đến sự đoạn tận Khổ." Đó không chỉ là lời dạy dành cho các vị Tỳ khưu thời Đức Phật, mà còn là lời nhắc nhở cho mỗi người hôm nay. Nếu biết trân quý thân người khó được, tận dụng cơ hội gặp Chánh pháp và kiên trì quán chiếu Tứ Thánh Đế trong từng kinh nghiệm của cuộc sống, thì mỗi bước đi, mỗi khó khăn, mỗi niềm vui hay nỗi buồn đều có thể trở thành viên gạch xây nên "ngôi nhà giải thoát". Và đó chính là giá trị vượt thời gian của bảy bài kinh này.

Kinh Văn

Kinh Nóc Nhọn (Kūṭāgāra Sutta)

“Này các Tỳ khưu, nếu có ai nói rằng: ‘Không cần phải liễu tri (thấu đạt) như thật về Thánh đế về Khổ, không cần phải liễu tri như thật về Thánh đế về Khổ tập (nguồn gốc của khổ), không cần phải liễu tri như thật về Thánh đế về Khổ diệt (sự chấm dứt khổ), không cần phải liễu tri như thật về Thánh đế về Con đường dẫn đến khổ diệt, mà tôi có thể chấm dứt hoàn toàn khổ đau’ — điều này là không thể xảy ra.

Này các Tỳ khưu, ví như có ai nói rằng: ‘Không cần xây tầng dưới của một ngôi nhà mái nhọn, tôi sẽ dựng tầng trên,’ điều này là không thể xảy ra; cũng vậy, nếu có ai nói rằng: ‘Không cần phải liễu tri như thật về Thánh đế về Khổ... mà tôi có thể chấm dứt hoàn toàn khổ đau’ — điều này là không thể xảy ra.

Nhưng này các Tỳ khưu, nếu có ai nói rằng: ‘Sau khi đã liễu tri như thật về Thánh đế về Khổ, sau khi đã liễu tri như thật về Thánh đế về Khổ tập, sau khi đã liễu tri như thật về Thánh đế về Khổ diệt, sau khi đã liễu tri như thật về Thánh đế về Con đường dẫn đến khổ diệt, tôi sẽ chấm dứt hoàn toàn khổ đau’ — điều này là có thể xảy ra.

Này các Tỳ khưu, ví như có ai nói rằng: ‘Sau khi đã xây tầng dưới của một ngôi nhà mái nhọn, tôi sẽ dựng tầng trên,’ điều này là có thể xảy ra; cũng vậy, nếu có ai nói rằng: ‘Sau khi đã liễu tri như thật về Thánh đế về Khổ... tôi sẽ chấm dứt hoàn toàn khổ đau’ — điều này là có thể xảy ra.

Do đó, này các Tỳ khưu, một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Khổ.’... Một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt.’”

Kinh Sợi Tóc (Vāla Sutta)

Một thời, Thế Tôn đang trú tại Vesālī (Tỳ-xá-ly), trong Đại Lâm, tại Giảng đường Nóc Nhọn. Khi ấy, vào buổi sáng, Tôn giả Ānanda đắp y, ôm bát và vào thành Vesālī để khất thực. Tôn giả Ānanda nhìn thấy một số thanh niên Licchavi đang luyện tập bắn cung trong thao trường. Họ bắn những mũi tên từ một khoảng cách xa xuyên qua một lỗ khóa rất nhỏ, mũi tên này nối tiếp đuôi mũi tên kia, không một phát nào trượt. Khi nhìn thấy điều này, tôn giả nghĩ: “Các thanh niên Licchavi này thật là thiện nghệ! Các thanh niên Licchavi này thật được huấn luyện kỹ càng, khi có thể bắn những mũi tên từ khoảng cách xa xuyên qua lỗ khóa rất nhỏ, mũi tên sau nối đuôi mũi tên trước, mà không hề bắn trượt.”

Sau khi Tôn giả Ānanda đi khất thực ở Vesālī và trở về, sau bữa ăn, ngài đến gần Thế Tôn, đảnh lễ Ngài rồi ngồi xuống một bên, và trình lên những gì mình đã chứng kiến.

[Thế Tôn  hỏi:] “Này Ānanda, Thầy nghĩ thế nào, điều nào khó hơn và thử thách hơn: bắn những mũi tên từ khoảng cách xa xuyên qua lỗ khóa rất nhỏ, mũi tên sau nối đuôi mũi tên trước không hề trượt, hay là dùng đầu mũi tên để đâm xuyên qua ngọn của một sợi tóc đã được chẻ làm bảy phần?”

“Bạch Thế Tôn, việc dùng đầu mũi tên đâm xuyên qua ngọn của một sợi tóc chẻ làm bảy phần là khó hơn và thử thách hơn rất nhiều.”

“Nhưng này Ānanda, những ai xuyên thấu như thật rằng: ‘Đây là Khổ’...; những ai xuyên thấu như thật rằng: ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt Goldman’, thì họ đang chọc thủng một điều còn khó khăn hơn thế rất nhiều.

Do đó, này Ānanda, một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Khổ.’... Một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt.’”

Kinh “Hố Đen” (Andhakāra Sutta)

“Này các Tỳ khưu, có những khoảng không gian giữa các thế giới (vũ trụ), vùng tối tăm sâu thẳm và trống rỗng, nơi có thứ “hố đen” mù mịt và ảm đạm, mà ngay cả ánh sáng của mặt trời và mặt trăng, dù đầy quyền năng và mãnh liệt đến thế, cũng không thể chiếu tới.”

Khi nghe điều này, một vị Tỳ khưu bạch với Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, “hố đen” đó thật quả là lớn;  “hố đen” đó thực sự vô cùng lớn. Nhưng bạch Thế Tôn, có bóng tối nào khác còn lớn hơn và đáng sợ hơn bóng tối đó không?”

“Có chứ, này Tỳ khưu.”

“Bạch Thế Tôn, bóng tối nào lại lớn hơn và đáng sợ hơn  “hố đen”  đó?”

“Này Tỳ khưu, những sa-môn và bà-la-môn nào không hiểu như thật rằng: ‘Đây là Khổ’; không hiểu như thật rằng: ‘Đây là Khổ tập’; không hiểu như thật rằng: ‘Đây là Khổ diệt’; không hiểu như thật rằng: ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt’ — họ sẽ hoan hỷ trong các hành (uẩn) dẫn đến sanh, hoan hỷ trong các hành dẫn đến già, hoan hỷ trong các hành dẫn đến chết, hoan hỷ trong các hành dẫn đến sầu, bi, khổ, ưu, não.

Do hoan hỷ trong các hành như vậy, họ tạo tác các hành dẫn đến sanh, tạo tác các hành dẫn đến già, tạo tác các hành dẫn đến chết, tạo tác các hành dẫn đến sầu, bi, khổ, ưu, não. Do đã tạo tác các hành như vậy, họ rơi chìm vào bóng tối của sanh, rơi chìm vào bóng tối của già, rơi chìm vào bóng tối của chết, rơi chìm vào bóng tối của sầu, bi, khổ, ưu, não. Ta nói rằng, họ không thoát khỏi sanh, già và chết; không thoát khỏi sầu, bi, khổ, ưu, não; họ không thoát khỏi khổ đau.

Nhưng này Tỳ khưu, những sa-môn và bà-la-môn nào hiểu như thật rằng: ‘Đây là Khổ’ ... ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt’ — họ không hoan hỷ trong các hành dẫn đến sanh, không hoan hỷ trong các hành dẫn đến già, không hoan hỷ trong các hành dẫn đến chết, không hoan hỷ trong các hành dẫn đến sầu, bi, khổ, ưu, não.

Do không hoan hỷ trong các hành như vậy, họ không tạo tác các hành dẫn đến sanh, không tạo tác các hành dẫn đến già, không tạo tác các hành dẫn đến chết, không tạo tác các hành dẫn đến sầu, bi, khổ, ưu, não. Do không tạo tác các hành như vậy, họ không rơi chìm vào bóng tối của sanh, không rơi chìm vào bóng tối của già, không rơi chìm vào bóng tối của chết, không rơi chìm vào bóng tối của sầu, bi, khổ, ưu, não. Ta nói rằng, họ được giải thoát khỏi sanh, già và chết; giải thoát khỏi sầu, bi, khổ, ưu, não; họ giải thoát khỏi khổ đau.

Do đó, này các Tỳ khưu, một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Khổ.’... Một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt.’”

Kinh Lỗ Nhỏ Trên Phiến Gỗ I

“Này các Tỳ khưu, ví như có một người quăng một phiến gỗ chỉ có một lỗ độc nhất xuống đại dương bao la, và có một con rùa mù cứ mỗi trăm năm mới nổi lên mặt nước một lần. Các Thầy nghĩ thế nào, này các Tỳ khưu, con rùa mù ấy cứ mỗi trăm năm mới nổi lên một lần, liệu có thể chui cổ được vào chiếc lỗ duy nhất của phiến gỗ đó không?”

“Bạch Thế Tôn, nếu điều đó có thể xảy ra, thì cũng phải sau một thời gian cực kỳ lâu dài.”

“Này các Tỳ khưu, con rùa mù cứ mỗi trăm năm mới nổi lên một lần ấy chui cổ vào chiếc ách gỗ một lỗ kia, ta nói rằng việc đó còn sớm xảy ra hơn là việc một kẻ ngu đần một khi đã đọa vào đọa xứ (cõi dữ) mà có thể lấy lại được thân người.

Vì lý do gì? Bởi vì ở cõi ấy, này các Tỳ khưu, không có đời sống chánh hạnh (sống theo Pháp), không có đời sống chân chánh, không có hành vi hiền thiện, không có hành vi tạo công đức. Ở nơi đó chỉ có sự ăn nuốt lẫn nhau, kẻ mạnh tàn sát kẻ yếu. Vì lý do gì? Bởi vì, này các Tỳ khưu, họ chưa từng thấy Bốn Thánh Đế. Bốn Thánh Đế là gì? Thánh đế về Khổ... Thánh đế về Con đường dẫn đến khổ diệt.

Do đó, này các Tỳ khưu, một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Khổ.’... Một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt.’”

Kinh Lỗ Nhỏ Trên Phiến Gỗ II (Dutiyachiggala Sutta)

“Này các Tỳ khưu, ví như trái đất đại địa này biến thành một biển nước mênh mông, và có một người quăng một chiếc ách gỗ có một lỗ duy nhất lên đó. Gió đông thổi nó trôi về phía tây; gió tây thổi nó trôi về phía đông; gió bắc thổi nó trôi về phía nam; gió nam lại thổi nó trôi về phía bắc. Lại có một con rùa mù cứ mỗi trăm năm mới nổi lên mặt nước một lần. Các Thầy nghĩ thế nào, này các Tỳ khưu, con rùa mù ấy cứ mỗi trăm năm mới nổi lên một lần,  liệu có thể chui cổ vào chiếc ách gỗ một lỗ ấy không?”

“Bạch Thế Tôn, chỉ có thể do may mắn hiếm hoi mà con rùa mù ấy, cứ trăm năm nổi lên một lần, mới chui cổ được vào chiếc ách gỗ một lỗ đó.”

“Cũng vậy, này các Tỳ khưu, chính là do sự may mắn hiếm hoi mà người ta có được thân người; do sự may mắn hiếm hoi mà một bậc Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Chánh Biến Tri xuất hiện ở đời; và do sự may mắn hiếm hoi mà Pháp và Luật do Như Lai tuyên thuyết được tỏa sáng trên thế gian.

Này các Tỳ khưu, các Thầy nay đã đắc được thân người; một bậc Như Lai, bậc A-la-hán, bậc Chánh Biến Tri đã xuất hiện ở đời; và Pháp cùng Luật do Như Lai tuyên thuyết đang tỏa sáng trên thế gian.

Do đó, này các Tỳ khưu, một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Khổ.’... Một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt.’”

Kinh Núi Tu Di I (Paṭhamasineru Sutta)

“Này các Tỳ khưu, ví như có một người đặt lên núi Sineru, vua của các loài núi, bảy hạt sỏi có kích thước bằng hạt đậu xanh. Các Thầy nghĩ thế nào, này các Tỳ khưu, cái nào nhiều hơn: bảy hạt sỏi kích thước bằng hạt đậu xanh được đặt ở đó hay là núi Sineru, vua của các loài núi?”

“Bạch Thế Tôn, núi Sineru, vua của các loài núi, là nhiều hơn vô lượng. Bảy hạt sỏi kích thước bằng hạt đậu xanh kia thật là ít ỏi, không đáng kể. Khi so với núi Sineru, vua của các loài núi, bảy hạt sỏi bằng hạt đậu xanh kia không thể tính đếm, không thể đem ra so sánh, thậm chí không bằng một phần nhỏ.” [458]

“Cũng vậy, này các Tỳ khưu, đối với một vị Thánh đệ tử, một người đã thành tựu chánh kiến, người đã chứng đắc (liễu tri), thì phần khổ đau đã được tận diệt và loại bỏ tận gốc là nhiều như núi kia, trong khi phần khổ đau còn lại là vô cùng ít ỏi. So với khối khổ đau khổng lồ trước đây đã bị tiêu trừ, phần khổ đau còn lại không thể tính đếm, không thể đem ra so sánh, thậm chí không bằng một phần nhỏ, vì vị ấy chỉ còn tối đa là bảy thân mạng (bảy kiếp sống) nữa. Vị ấy là người hiểu biết như thật rằng: ‘Đây là Khổ’... ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt.’

Do đó, này các Tỳ khưu, một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Khổ.’... Một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt.’”

Kinh Núi Tu Di II (Dutiyasineru Sutta)

“Này các Tỳ khưu, ví như núi Sineru, vua của các loài núi, bị sụp đổ và tiêu biến hoàn toàn, chỉ trừ lại bảy hạt sỏi có kích thước bằng hạt đậu xanh. Các Thầy nghĩ thế nào, này các Tỳ khưu, cái nào nhiều hơn: phần núi Sineru, vua của các loài núi, đã bị sụp đổ tiêu biến hay là bảy hạt sỏi kích thước bằng hạt đậu xanh còn sót lại?”

“Bạch Thế Tôn, phần núi Sineru, vua của các loài núi, đã bị sụp đổ tiêu biến là nhiều hơn vô lượng. Bảy hạt sỏi bằng hạt đậu xanh còn lại kia thật là ít ỏi, không đáng kể. So với phần núi Sineru đã bị tiêu biến, bảy hạt sỏi bằng hạt đậu xanh còn lại không thể tính đếm, không thể đem ra so sánh, thậm chí không bằng một phần nhỏ.”

“Cũng vậy, này các Tỳ khưu, đối với một vị Thánh đệ tử, một người đã thành tựu chánh kiến, người đã chứng đắc, thì phần khổ đau đã được tận diệt và loại bỏ tận gốc là nhiều như thế, trong khi phần khổ đau còn lại là vô cùng ít ỏi. So với khối khổ đau khổng lồ trước đây đã bị tiêu trừ, phần khổ đau còn lại không thể tính đếm, không thể đem ra so sánh, thậm chí không bằng một phần nhỏ, vì vị ấy chỉ còn tối đa là bảy thân mạng nữa. Vị ấy là người hiểu biết như thật rằng: ‘Đây là Khổ’... ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt.’

Do đó, này các Tỳ khưu, một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Khổ.’... Một nỗ lực cần phải được thực hiện để quán triệt rằng: ‘Đây là Con đường dẫn đến khổ diệt.’”

Chú Thích

Xuyên thấu như thật - Thuật ngữ Pāli: Abhisamaya (Liễu tri). Không phải là việc học thuộc lòng hay hiểu biết trên lý thuyết, mà là một trải nghiệm "bừng tỉnh", thấy rõ bản chất của thực tại giống như việc bật đèn trong phòng tối. Ví dụ như về cách đi xe đạp rất nhiều (hiểu lý thuyết), nhưng khoảnh khắc cơ thể  tự giữ được thăng bằng và lao đi trên hai bánh xe — đó chính là khoảnh khắc "xuyên thấu" hay "phá vỡ" thực tế của việc đi xe.

 Các Hành  (Saṅkhāra) ở đây chỉ cho sự tạo tác các hạnh nghiệp theo ý nghĩa trong duyên sinh “vô minh duyên hành”. Những ý chí, suy nghĩ mang tính thúc đẩy, tạo tác hoặc các phản ứng thói quen của tâm trí. Chính những "lực đẩy" này tạo ra Nghiệp (Kamma) dẫn dắt chúng ta tiếp tục tái sinh và vòng quanh trong đau khổ. Ví dụ như khi ai đó xúc phạm, tâm trỗi lên ý muốn trả đũa. Cái ý muốn, cái năng lượng thúc đẩy hành động đó chính là "Hành". Nếu nuông chiều nó, sẽ tạo ra chuỗi rắc rối tiếp theo (sầu, bi, khổ, ưu, não).

Đọa xứ (Vinipāta / Apāya). Trạng thái tâm thức hoặc cảnh giới sống bị lấn át hoàn toàn bởi nỗi sợ hãi, thú tính, và sự đau đớn dữ dội (như cõi súc sinh, địa ngục).Ví dụ thực tế: Hãy tưởng tượng một người nghiện ngập nặng hoặc một băng nhóm tội phạm đang trong cảnh thanh trừng lẫn nhau. Cuộc sống của họ chỉ có: thèm khát tột độ, sợ hãi, trốn chui lủi và tàn sát lẫn nhau để sinh tồn. Đó chính là bức tranh của "đọa xứ" ngay trong đời thực, nơi kẻ mạnh ăn thịt kẻ yếu và không ai có tâm trí để nghĩ về điều thiện.

Thân người khó đắc: Cơ hội để sinh ra làm một con người có đủ trí tuệ, sức khỏe và gặp được chánh pháp là cực kỳ hiếm hoi.

“Hố Đen” (Andhakāra) trong Anh ngữ gọi là “Black Hole” là một khám phá quan trọng của ngành thiên văn trong thế kỷ 20 về một vùng trong không gian có lực hấp dẫn mạnh đến mức không có gì có thể thoát ra được, kể cả ánh sáng. Vì ánh sáng cũng bị giữ lại, nên hố đen không thể được nhìn thấy trực tiếp mà chỉ được phát hiện qua ảnh hưởng của nó lên các vật thể xung quanh.

. Núi Sineru / Núi Tu Di (Mount Sineru) Trong vũ trụ quan Ấn Độ cổ đại, đây là ngọn núi vĩ đại nhất, biểu tượng cho một khối lượng khổng lồ không thể đo đếm. Kinh văn dùng nó để làm dịu đi nỗi sợ hãi của người tu: khi một người đã thấy được sự thật (chứng quả Dự Lưu/Nhập Lưu), thì toàn bộ đau khổ trong luân hồi của họ từ vô tiền khoáng hậu đến nay đã tan biến hết (như cả ngọn núi Tu Di biến mất), họ chỉ còn lại một chút xíu đau khổ của tối đa 7 kiếp sống nữa mà thôi (như 7 hạt sỏi nhỏ).