Trong kinh Milindapañhā (Mi-lan-đà vấn đạo), Trong phần thảo luận về quả báo của sự tu tập đúng pháp và sai pháp, tôn giả Nāgasena đã đưa ra các ví dụ.

Dụ Ngôn

"Yathā, mahārāja, kocideva puriso telatthiko vālukam pīḷeyya, na so telam adhigaccheyya… yathā vā pana gorasatthiko gosingam āviñcheyya, na so khīram adhigaccheyya… evam eva kho, mahārāja, micchā-paṭipadāya na parinibbānaṃ adhigacchati."

Đức vua Milinda hỏi: "Thưa tôn giả Nāgasena, nếu một người thực hành sai đường (tà hạnh), họ có thể chứng đắc Niết-bàn nhờ sự tinh tấn không?"

Tôn giả Nāgasena đáp: "Tâu đại vương, không thể được. Giống như một người muốn có dầu lại đem cát đi ép, người ấy có ép mãi cũng không thể ra dầu. Giống như một người muốn có sữa lại nắm lấy sừng bò mà vắt, người ấy có vắt mãi cũng không thể có sữa. Giống như một người muốn nhóm lửa lại lấy thanh củi mục hoặc thấm sũng nước mà cọ vào nhau, lửa sẽ không bao giờ sinh ra để nấu chín thức ăn.

Cũng như thế, tâu đại vương, thực hành sai pháp (micchā-paṭipadā) thì dù có nỗ lực, tinh tấn đến trọn đời cũng hoàn toàn không thể đạt được kết quả hay chứng đắc Niết-bàn."

Ý Nghĩa

Có người nghĩ rằng chỉ cần siêng năng là sẽ thành công. Vì thế, họ cố gắng thật nhiều, chịu đựng thật nhiều, thậm chí ép xác và hành hạ thân tâm. Nhưng trong giáo pháp của Đức Phật, tinh tấn không thể tách rời chánh kiến. Siêng năng mà sai hướng không những không đưa đến giải thoát, đôi khi còn làm cho tham, sân, si và ngã chấp trở nên mạnh hơn.

Trong Kinh Pháp Cú, Đức Phật dạy:

Akkhātāro tathāgatā,
paṭipannā pamokkhanti,
jhāyino mārabandhanā.

“Các đấng Như Lai chỉ là người chỉ đường;
người hành trì đúng pháp mới thoát khỏi sự trói buộc của Ma.”
— Kinh Pháp Cú, câu 276

Đức Phật chỉ rõ con đường, nhưng mỗi người phải tự mình bước đi. Tuy nhiên, không phải bước theo bất cứ hướng nào, mà phải bước đúng theo con đường đã được chỉ dạy.

Dụ ngôn “Tu sai phương pháp thì không có kết quả” có thể được hiểu qua bốn điều căn bản.

1. Biết rõ mục đích mình muốn gì

Trước khi bắt đầu một công việc, người ta phải biết mình muốn đạt đến điều gì.

Một người ra khỏi nhà nhưng không biết mình muốn đi đâu thì dù đi cả ngày, họ cũng không thể biết mình đã đến đúng nơi hay chưa. Cũng vậy, nếu người tu không xác định rõ mục đích, việc tu tập dễ trở thành một chuỗi sinh hoạt theo thói quen: tụng kinh, lễ Phật, ngồi thiền, làm phước, nhưng không biết tất cả những việc ấy nhằm chuyển hóa điều gì trong tâm.

Đức Phật dạy rằng mục đích của giáo pháp không phải để tranh luận, khoe kiến thức, tìm danh tiếng hay đạt được quyền năng thần bí. Giáo pháp nhằm đưa đến sự nhàm chán đối với tham ái, ly tham, đoạn diệt, an tịnh, thắng trí, giác ngộ và Niết-bàn.

Trong Kinh Ví Dụ Con Rắn, Đức Phật dạy giáo pháp giống như chiếc bè dùng để vượt qua dòng nước, không phải để mang trên đầu sau khi đã sang bờ.

Điều đó có nghĩa: pháp là phương tiện đưa con người từ bờ mê sang bờ giác, từ tham sân si đến thanh tịnh, từ chấp thủ đến buông xả, từ đau khổ đến giải thoát.

Người tu cần tự hỏi:

“Tôi tu để được người khác kính trọng, hay để bớt ngã mạn?”
“Tôi ngồi thiền để tìm cảm giác đặc biệt, hay để thấy rõ thân tâm?”
“Tôi làm phước để cầu lợi ích riêng, hay để tập buông bỏ lòng tham?”
“Tôi học pháp để hơn thua, hay để nhận ra và sửa đổi chính mình?”

Mục tiêu chân chính của sự tu tập là đoạn trừ bất thiện và phát triển thiện pháp. Nói gọn hơn, đó là:

Không làm các điều ác,
thành tựu các hạnh lành,
giữ tâm ý trong sạch.
— Kinh Pháp Cú, câu 183

Ví dụ như một người muốn giảm nóng giận nhưng mỗi ngày lại tìm lỗi người khác, nhớ lại chuyện cũ và nuôi dưỡng ý nghĩ trả đũa. Mục tiêu của người ấy là bình an, nhưng những gì họ thực hành lại đang tạo thêm sân hận. Cũng như người muốn đến phương Đông nhưng lại đi về phương Tây: càng đi nhanh, càng xa mục tiêu.Vì thế, trước khi hỏi “Tôi đã tu bao lâu?”, nên hỏi: “Tôi đang hướng đến điều gì?”

2. Tìm hiểu phương cách cụ thể để đạt đến mục đích

Biết mục đích vẫn chưa đủ. Cần biết con đường cụ thể để đi đến mục đích ấy.Muốn chữa bệnh phải uống đúng thuốc. Muốn trồng lúa phải gieo đúng hạt, đúng mùa và đúng đất. Không thể trồng hạt ớt rồi mong thu hoạch trái xoài. Trong Milindapañha, vua Milinda hỏi Tôn giả Nāgasena rằng có phải tất cả mọi người đều chứng đạt Niết-bàn hay không. Tôn giả trả lời:

Yo sammā paṭipanno… so labhati nibbānaṃ.

“Người nào thực hành chân chánh… người ấy chứng đạt Niết-bàn.”

Điểm cốt yếu nằm ở cụm từ sammā paṭipanno — người thực hành đúng đắn.

Không phải mọi sự cố gắng đều là chánh tinh tấn. Một tên trộm cũng có thể rất siêng năng; một người nuôi hận cũng có thể kiên trì nhiều năm. Nhưng những nỗ lực ấy không đưa đến giải thoát. Trong Bát Thánh Đạo, chánh tinh tấn phải được hướng dẫn bởi chánh kiến. Người tu cần:

• Ngăn ngừa điều bất thiện chưa sinh.
• Đoạn trừ điều bất thiện đã sinh.
• Làm phát sinh điều thiện chưa sinh.
• Nuôi lớn điều thiện đã sinh.

Ví dụ nếu muốn bớt sân, phương pháp cụ thể không phải là đàn áp cơn giận rồi giả vờ bình thản. Người tu phải:

• Nhận biết rõ: “Tâm sân đang có mặt.”
• Không nói hoặc hành động trong lúc tâm bị thiêu đốt.
• Quán xét hậu quả của sân hận.
• Thực tập nhẫn nại và lòng từ.
• Nhìn người làm mình khó chịu như một chúng sinh đang bị vô minh và đau khổ chi phối.
• Thấy cơn giận là một trạng thái sinh rồi diệt, không phải “tôi” hay “của tôi”.

3. Tạo môi trường thích hợp

Hạt giống dù tốt nhưng gieo trên đá khô thì khó nảy mầm. Hạt giống cần đất, nước, ánh sáng và sự chăm sóc. Tâm tu tập cũng cần những điều kiện nâng đỡ.

Trong Kinh Điềm Lành, Đức Phật dạy:

Asevanā ca bālānaṃ,
paṇḍitānañca sevanā.

“Không thân cận kẻ ngu,
thân cận bậc trí,
đó là điềm lành tối thượng.”

Môi trường có sức ảnh hưởng âm thầm nhưng rất mạnh. Điều ta thường nhìn, thường nghe, thường đọc và những người ta thường gần gũi sẽ dần trở thành thức ăn của tâm.

Nếu ngày nào cũng nghe chuyện thị phi, tâm sẽ quen phán xét.

Nếu ngày nào cũng tiếp xúc với lời kích động và thù hận, tâm sẽ dễ sân.

Nếu thường gần người có giới đức, biết nhẫn nại và sống tỉnh thức, tâm ta cũng được nâng đỡ theo hướng thiện.

4. Huân tập tâm ý tương thích với điều mình muốn làm

Đây là phần quan trọng nhất. Con người dần trở thành điều mình thường xuyên suy nghĩ, nói và thực hành. Một ý nghĩ lặp đi lặp lại sẽ thành khuynh hướng. Khuynh hướng được nuôi lâu ngày sẽ thành thói quen. Thói quen lâu ngày có thể trở thành tính cách và dẫn dắt cả đời sống.

Đức Phật dạy:

Manopubbaṅgamā dhammā,
manoseṭṭhā manomayā.

“Tâm dẫn đầu các pháp,
tâm làm chủ, tâm tạo.”
— Kinh Pháp Cú, câu 1–2

Muốn đạt một phẩm chất nào, ta phải huân tập loại tâm tương ứng với phẩm chất ấy. Muốn có từ bi, phải thường xuyên nghĩ, nói và hành động bằng lòng thương.

Muốn có định, phải tập quay về một đối tượng, không nuôi thói quen chạy theo mọi kích thích.

Muốn có trí tuệ, phải tập quan sát sự vật theo nhân duyên, vô thường và vô ngã.

Muốn buông xả, phải tập buông từ những việc nhỏ, không thể vừa nắm giữ mọi thứ vừa mong tâm được tự do.

Ví dụ: huân tập lòng từ

Một người muốn có lòng từ nhưng không thể chờ đến khi gặp người dễ thương mới thực tập. Người ấy có thể bắt đầu mỗi ngày bằng ý nguyện:

“Mong tôi được an lành.
Mong cha mẹ và người thân được an lành.
Mong người tôi không ưa cũng thoát khỏi khổ đau.
Mong tất cả chúng sinh được an lành.”

Khi gặp chuyện trái ý, thay vì nghĩ: “Người này thật đáng ghét,” có thể đổi thành:

“Người này đang hành động dưới ảnh hưởng của phiền não. Cũng như tôi, họ muốn được hạnh phúc nhưng chưa biết cách tạo hạnh phúc.”

Sự thay đổi nhỏ ấy, nếu được lặp lại, sẽ dần thay đổi cấu trúc của tâm.

Tinh tấn nhưng không chấp vào kết quả

Tu đúng phương pháp không có nghĩa là mong kết quả xuất hiện ngay lập tức.

Người trồng cây không thể mỗi ngày nhổ cây lên xem rễ đã dài bao nhiêu. Người ấy chỉ cần tưới nước, bón phân, bảo vệ cây và để nhân duyên vận hành.

Tu tập cũng vậy. Ta làm đúng nhân:

• Giữ giới.
• Học pháp.
• Sống chánh niệm.
• Phát triển thiện tâm.
• Quan sát thân tâm.
• Kiên trì sửa đổi.

Khi nhân duyên đầy đủ, quả sẽ xuất hiện.

Ngược lại, nếu chỉ mong kết quả mà không tạo đúng nhân, đó là tham cầu chứ chưa phải tu tập.

Kết luận

Dụ ngôn “Tu sai phương pháp thì không có kết quả” nhắc rằng sự thành công trong đời sống tâm linh không tùy thuộc vào việc ta cố gắng nhiều đến mức nào, mà còn tùy thuộc vào việc ta có cố gắng đúng hướng hay không.

Đi chậm trên con đường đúng vẫn tốt hơn chạy thật nhanh trên con đường sai.

Tỳ khưu Giác Đẳng dịch và biên soạn giáo trình